౧౫. అత్తదణ్డసుత్తనిద్దేసో

అథ అత్తదణ్డసుత్తనిద్దేసం వక్ఖతి –

౧౭౦. అత్తదణ్డా భయం జాతం, జనం పస్సథ మేధగం;

సంవేగం కిత్తయిస్సామి, యథా సంవిజితం మయా.

అత్తదణ్డా భయం జాతన్తి. దణ్డాతి తయో దణ్డా – కాయదణ్డో, వచీదణ్డో, మనోదణ్డో. తివిధం కాయదుచ్చరితం కాయదణ్డో, చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం వచీదణ్డో, తివిధం మనోదుచ్చరితం మనోదణ్డో. భయన్తి ద్వే భయాని – దిట్ఠధమ్మికఞ్చ భయం సమ్పరాయికఞ్చ భయం. కతమం దిట్ఠధమ్మికం భయం? ఇధేకచ్చో కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి, పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, సన్ధిమ్పి ఛిన్దతి, నిల్లోపమ్పి హరతి, ఏకాగారికమ్పి కరోతి, పరిపన్థేపి తిట్ఠతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి. తమేనం గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేన్తి – ‘‘అయం, దేవ, చోరో ఆగుచారీ. ఇమస్స యం ఇచ్ఛసి తం దణ్డం పణేహీ’’తి. తమేనం రాజా పరిభాసతి. సో పరిభాసపచ్చయా భయమ్పి ఉప్పాదేతి, దుక్ఖం దోమనస్సం [దుక్ఖదోమనస్సం (స్యా.)] పటిసంవేదేతి. ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో తస్స? అత్తదణ్డతో జాతం సఞ్జాతం నిబ్బత్తం అభినిబ్బత్తం పాతుభూతం.

ఏత్తకేనపి రాజా న తుస్సతి. తమేనం రాజా బన్ధాపేతి అన్దుబన్ధనేన వా రజ్జుబన్ధనేన వా సఙ్ఖలికబన్ధనేన వా వేత్తబన్ధనేన వా లతాబన్ధనేన వా పక్ఖేపబన్ధనేన వా [పేక్ఖబన్ధనేన వా (స్యా.)] పరిక్ఖేపబన్ధనేన వా గామబన్ధనేన వా నిగమబన్ధనేన వా నగరబన్ధనేన వా రట్ఠబన్ధనేన వా జనపదబన్ధనేన వా అన్తమసో సవచనీయమ్పి కరోతి – ‘‘న తే లబ్భా ఇతో పక్కమితు’’న్తి. సో బన్ధనపచ్చయాపి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో తస్స? అత్తదణ్డతో జాతం సఞ్జాతం నిబ్బత్తం అభినిబ్బత్తం పాతుభూతం.

ఏత్తకేనపి రాజా న తుస్సతి. రాజా తస్స ధనం ఆహరాపేతి – సతం వా సహస్సం వా సతసహస్సం వా. సో ధనజానిపచ్చయాపి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో తస్స? అత్తదణ్డతో జాతం సఞ్జాతం నిబ్బత్తం అభినిబ్బత్తం పాతుభూతం.

ఏత్తకేనపి రాజా న తుస్సతి. తమేనం రాజా వివిధా కమ్మకారణా కారాపేతి – కసాహిపి తాళేతి, వేత్తేహిపి తాళేతి, అడ్ఢదణ్డకేహిపి తాళేతి, హత్థమ్పి ఛిన్దతి, పాదమ్పి ఛిన్దతి, హత్థపాదమ్పి ఛిన్దతి, కణ్ణమ్పి ఛిన్దతి, నాసమ్పి ఛిన్దతి, కణ్ణనాసమ్పి ఛిన్దతి, బిలఙ్గథాలికమ్పి కరోతి, సఙ్ఖముణ్డికమ్పి కరోతి, రాహుముఖమ్పి కరోతి, జోతిమాలికమ్పి కరోతి, హత్థపజ్జోతికమ్పి కరోతి, ఏరకపత్తికమ్పి కరోతి, చీరకవాసికమ్పి కరోతి, ఏణేయ్యకమ్పి కరోతి, బళిసమంసికమ్పి కరోతి, కహాపణికమ్పి కరోతి, ఖారాపతచ్ఛికమ్పి కరోతి, పలిఘపరివత్తకమ్పి కరోతి, పలాలపీఠకమ్పి కరోతి, తత్తేనపి తేలేన ఓసిఞ్చతి, సునఖేహిపి ఖాదాపేతి, జీవన్తమ్పి సూలే ఉత్తాసేతి, అసినాపి సీసం ఛిన్దతి. సో కమ్మకారణపచ్చయాపి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో తస్స? అత్తదణ్డతో జాతం సఞ్జాతం నిబ్బత్తం అభినిబ్బత్తం పాతుభూతం. రాజా ఇమేసం చతున్నం దణ్డానం ఇస్సరో.

సో సకేన కమ్మేన కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి. తమేనం నిరయపాలా పఞ్చవిధబన్ధనం నామ కమ్మకారణం కారేన్తి – తత్తం అయోఖిలం హత్థే గమేన్తి, తత్తం అయోఖిలం దుతియే హత్థే గమేన్తి, తత్తం అయోఖిలం పాదే గమేన్తి, తత్తం అయోఖిలం దుతియే పాదే గమేన్తి, తత్తం అయోఖిలం మజ్ఝే ఉరస్మిం గమేన్తి. సో తత్థ దుక్ఖా తిబ్బా [తిప్పా (స్యా.)] కటుకా వేదనా వేదేతి; న చ తావ కాలంకరోతి యావ న తం పాపకమ్మం బ్యన్తీహోతి. ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో తస్స? అత్తదణ్డతో జాతం సఞ్జాతం నిబ్బత్తం అభినిబ్బత్తం పాతుభూతం.

తమేనం నిరయపాలా సంవేసేత్వా [సంవేసిత్వా (స్యా.) మ. ని. ౩.౨౬౭] కుఠారీహి [కుధారీహి (స్యా. క.)] తచ్ఛేన్తి. సో తత్థ దుక్ఖా తిబ్బా కటుకా వేదనా వేదేతి; న చ తావ కాలంకరోతి యావ న తం పాపకమ్మం బ్యన్తీహోతి. తమేనం నిరయపాలా ఉద్ధంపాదం [ఉద్ధపాదం (సీ.)] అధోసిరం గహేత్వా వాసీహి తచ్ఛేన్తి. తమేనం నిరయపాలా రథే యోజేత్వా ఆదిత్తాయ పథవియా సమ్పజ్జలితాయ సజోతిభూతాయ సారేన్తిపి పచ్చాసారేన్తిపి [హారేన్తిపి పచ్చాహారేన్తిపి (సీ. క.)] …పే… తమేనం నిరయపాలా మహన్తం అఙ్గారపబ్బతం ఆదిత్తం సమ్పజ్జలితం సజోతిభూతం ఆరోపేన్తిపి ఓరోపేన్తిపి…పే… తమేనం నిరయపాలా ఉద్ధంపాదం అధోసిరం గహేత్వా తత్తాయ లోహకుమ్భియా పక్ఖిపన్తి ఆదిత్తాయ సమ్పజ్జలితాయ సజోతిభూతాయ. సో తత్థ ఫేణుద్దేహకం పచ్చతి. సో తత్థ ఫేణుద్దేహకం పచ్చమానో సకిమ్పి ఉద్ధం గచ్ఛతి, సకిమ్పి అధో గచ్ఛతి, సకిమ్పి తిరియం గచ్ఛతి. సో తత్థ దుక్ఖా తిబ్బా కటుకా వేదనా వేదేతి; న చ తావ కాలంకరోతి యావ న తం పాపకమ్మం బ్యన్తీహోతి. ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో తస్స? అత్తదణ్డతో జాతం సఞ్జాతం నిబ్బత్తం అభినిబ్బత్తం పాతుభూతం. తమేనం నిరయపాలా మహానిరయే పక్ఖిపన్తి. సో ఖో పన మహానిరయో –

‘‘చతుక్కణ్ణో చతుద్వారో, విభత్తో భాగసో మితో;

అయోపాకారపరియన్తో [… పరియత్తో (స్యా. క.)], అయసా పటికుజ్జితో.

‘‘తస్స అయోమయా భూమి, జలితా తేజసా యుతా;

సమన్తా యోజనసతం, ఫరిత్వా తిట్ఠతి సబ్బదా.

‘‘కదరియాతపనా ఘోరా, అచ్చిమన్తో దురాసదా;

లోమహంసనరూపా చ, భిస్మా పటిభయా దుఖా.

‘‘పురత్థిమాయ భిత్తియా, అచ్చిక్ఖన్ధో సముట్ఠితో;

దహన్తో పాపకమ్మన్తే, పచ్ఛిమాయ పటిహఞ్ఞతి.

‘‘పచ్ఛిమాయ చ భిత్తియా, అచ్చిక్ఖన్ధో సముట్ఠితో;

దహన్తో పాపకమ్మన్తే, పురత్థిమాయ పటిహఞ్ఞతి.

‘‘ఉత్తరాయ చ భిత్తియా, అచ్చిక్ఖన్ధో సముట్ఠితో;

దహన్తో పాపకమ్మన్తే, దక్ఖిణాయ పటిహఞ్ఞతి.

‘‘దక్ఖిణాయ చ భిత్తియా, అచ్చిక్ఖన్ధో సముట్ఠితో;

దహన్తో పాపకమ్మన్తే, ఉత్తరాయ పటిహఞ్ఞతి.

‘‘హేట్ఠతో చ సముట్ఠాయ, అచ్చిక్ఖన్ధో భయానకో;

దహన్తో పాపకమ్మన్తే, ఛదనస్మిం పటిహఞ్ఞతి.

‘‘ఛదనమ్హా సముట్ఠాయ, అచ్చిక్ఖన్ధో భయానకో;

దహన్తో పాపకమ్మన్తే, భూమియం పటిహఞ్ఞతి.

‘‘అయోకపాలమాదిత్తం, సన్తత్తం జలితం యథా;

ఏవం అవీచినిరయో, హేట్ఠా ఉపరి పస్సతో.

‘‘తత్థ సత్తా మహాలుద్దా, మహాకిబ్బిసకారినో;

అచ్చన్తపాపకమ్మన్తా, పచ్చన్తి న చ మియ్యరే [మీయరే (సీ.)].

‘‘జాతవేదసమో కాయో, తేసం నిరయవాసినం;

పస్స కమ్మానం దళ్హత్తం, న భస్మా హోతి నపీ మసి.

‘‘పురత్థిమేనపి ధావన్తి, తతో ధావన్తి పచ్ఛిమం;

ఉత్తరేనపి ధావన్తి, తతో ధావన్తి దక్ఖిణం.

‘‘యం యం దిసం పధావన్తి [దిసమ్పి ధావన్తి (స్యా.)], తం తం ద్వారం పిధీయతి [పిథీయతి (సీ. స్యా.)];

అభినిక్ఖమితాసా తే, సత్తా మోక్ఖగవేసినో.

‘‘న తే తతో నిక్ఖమితుం, లభన్తి కమ్మపచ్చయా;

తేసఞ్చ పాపకమ్మన్తం, అవిపక్కం కతం బహు’’న్తి.

ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో తస్స? అత్తదణ్డతో జాతం సఞ్జాతం నిబ్బత్తం అభినిబ్బత్తం పాతుభూతం. యాని చ నేరయికాని దుక్ఖాని యాని చ తిరచ్ఛానయోనికాని దుక్ఖాని యాని చ పేత్తివిసయికాని దుక్ఖాని యాని చ మానుసికాని దుక్ఖాని; తాని కుతో జాతాని కుతో సఞ్జాతాని కుతో నిబ్బత్తాని కుతో అభినిబ్బత్తాని కుతో పాతుభూతాని? అత్తదణ్డతో జాతాని సఞ్జాతాని నిబ్బత్తాని అభినిబ్బత్తాని పాతుభూతానీతి – అత్తదణ్డా భయం జాతం.

జనం పస్సథ మేధగన్తి. జనన్తి ఖత్తియా చ బ్రాహ్మణా చ వేస్సా చ సుద్దా చ గహట్ఠా చ పబ్బజితా చ దేవా చ మనుస్సా చ మేధగం జనం కలహం జనం విరుద్ధం జనం పటివిరుద్ధం జనం ఆహతం జనం పచ్చాహతం జనం ఆఘాతితం జనం పచ్చాఘాతితం జనం పస్సథ దక్ఖథ ఓలోకేథ నిజ్ఝాయేథ ఉపపరిక్ఖథాతి – జనం పస్సథ మేధగం.

సంవేగం కిత్తయిస్సామీతి. సంవేగం ఉబ్బేగం ఉత్రాసం భయం పీళనం ఘట్టనం ఉపద్దవం ఉపసగ్గం. కిత్తయిస్సామీతి పకిత్తయిస్సామి ఆచిక్ఖిస్సామి దేసేస్సామి పఞ్ఞపేస్సామి పట్ఠపేస్సామి వివరిస్సామి విభజిస్సామి ఉత్తానీకరిస్సామి పకాసిస్సామీతి – సంవేగం కిత్తయిస్సామి.

యథా సంవిజితం మయాతి. యథా మయా అత్తనాయేవ అత్తానం సంవేజితో ఉబ్బేజితో సంవేగమాపాదితోతి – యథా సంవిజితం మయా.

తేనాహ భగవా –

‘‘అత్తదణ్డా భయం జాతం, జనం పస్సథ మేధగం;

సంవేగం కిత్తయిస్సామి, యథా సంవిజితం మయా’’తి.

౧౭౧. ఫన్దమానం పజం దిస్వా, మచ్ఛే అప్పోదకే యథా;

అఞ్ఞమఞ్ఞేహి బ్యారుద్ధే, దిస్వా మం భయమావిసి.

ఫన్దమానం పజం దిస్వాతి. పజాతి సత్తాధివచనం. పజం తణ్హాఫన్దనాయ ఫన్దమానం దిట్ఠిఫన్దనాయ ఫన్దమానం కిలేసఫన్దనాయ ఫన్దమానం దుచ్చరితఫన్దనాయ ఫన్దమానం పయోగఫన్దనాయ ఫన్దమానం విపాకఫన్దనాయ ఫన్దమానం రత్తం రాగేన ఫన్దమానం దుట్ఠం దోసేన ఫన్దమానం మూళ్హం మోహేన ఫన్దమానం వినిబద్ధం మానేన ఫన్దమానం పరామట్ఠం దిట్ఠియా ఫన్దమానం విక్ఖేపగతం ఉద్ధచ్చేన ఫన్దమానం అనిట్ఠఙ్గతం విచికిచ్ఛాయ ఫన్దమానం థామగతం అనుసయేహి ఫన్దమానం లాభేన ఫన్దమానం అలాభేన ఫన్దమానం యసేన ఫన్దమానం అయసేన ఫన్దమానం పసంసాయ ఫన్దమానం నిన్దాయ ఫన్దమానం సుఖేన ఫన్దమానం దుక్ఖేన ఫన్దమానం జాతియా ఫన్దమానం జరాయ ఫన్దమానం బ్యాధినా ఫన్దమానం మరణేన ఫన్దమానం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసేహి ఫన్దమానం నేరయికేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం తిరచ్ఛానయోనికేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం పేత్తివిసయికేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం మానుసికేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం గబ్భోక్కన్తిమూలకేన దుక్ఖేన… గబ్భట్ఠితిమూలకేన [గబ్భేఠితీమూలకేన (క.) మహాని. ౧౧] దుక్ఖేన… గబ్భావుట్ఠానమూలకేన దుక్ఖేన… జాతస్సూపనిబన్ధకేన దుక్ఖేన… జాతస్స పరాధేయ్యకేన దుక్ఖేన… అత్తూపక్కమేన దుక్ఖేన… పరూపక్కమేన దుక్ఖేన… దుక్ఖదుక్ఖేన… సఙ్ఖారదుక్ఖేన… విపరిణామదుక్ఖేన… చక్ఖురోగేన దుక్ఖేన… సోతరోగేన … ఘానరోగేన… జివ్హారోగేన … కాయరోగేన… సీసరోగేన … కణ్ణరోగేన… ముఖరోగేన… దన్తరోగేన… కాసేన… సాసేన… పినాసేన… డాహేన… జరేన… కుచ్ఛిరోగేన… ముచ్ఛాయ… పక్ఖన్దికాయ… సూలాయ… విసూచికాయ… కుట్ఠేన… గణ్డేన… కిలాసేన… సోసేన… అపమారేన… దద్దుయా… కణ్డుయా… కచ్ఛుయా… రఖసాయ… వితచ్ఛికాయ… లోహితేన… పిత్తేన… మధుమేహేన… అంసాయ… పీళకాయ… భగన్దలేన… పిత్తసముట్ఠానేన ఆబాధేన… సేమ్హసముట్ఠానేన ఆబాధేన… వాతసముట్ఠానేన ఆబాధేన… సన్నిపాతికేన ఆబాధేన… ఉతుపరిణామజేన ఆబాధేన… విసమపరిహారజేన ఆబాధేన … ఓపక్కమికేన ఆబాధేన… కమ్మవిపాకజేన ఆబాధేన… సీతేన… ఉణ్హేన… జిఘచ్ఛాయ… పిపాసాయ… ఉచ్చారేన… పస్సావేన… డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సేన దుక్ఖేన… మాతుమరణేన దుక్ఖేన… పితుమరణేన దుక్ఖేన… భాతుమరణేన దుక్ఖేన… భగినిమరణేన దుక్ఖేన… పుత్తమరణేన దుక్ఖేన… ధీతుమరణేన దుక్ఖేన… ఞాతిమరణేన దుక్ఖేన… భోగబ్యసనేన దుక్ఖేన… రోగబ్యసనేన దుక్ఖేన… సీలబ్యసనేన దుక్ఖేన… దిట్ఠిబ్యసనేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం సమ్ఫన్దమానం విప్ఫన్దమానం వేధమానం పవేధమానం సమ్పవేధమానం. దిస్వాతి దిస్వా పస్సిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వాతి – ఫన్దమానం పజం దిస్వా.

మచ్ఛే అప్పోదకే యథాతి యథా మచ్ఛా అప్పోదకే ఉదకపరియాదానే కాకేహి వా కులలేహి వా బలాకాహి వా పరిపాతియమానా ఉక్ఖిపియమానా ఖజ్జమానా ఫన్దన్తి సమ్ఫన్దన్తి విప్ఫన్దన్తి వేధన్తి పవేధన్తి సమ్పవేధన్తి; ఏవమేవ పజా తణ్హాఫన్దనాయ ఫన్దన్తి…పే… దిట్ఠిబ్యసనేన దుక్ఖేన ఫన్దన్తి సమ్ఫన్దన్తి విప్ఫన్దన్తి వేధన్తి పవేధన్తి సమ్పవేధన్తీతి – మచ్ఛే అప్పోదకే యథా.

అఞ్ఞమఞ్ఞేహి బ్యారుద్ధేతి అఞ్ఞమఞ్ఞం సత్తా విరుద్ధా పటివిరుద్ధా ఆహతా పచ్చాహతా ఆఘాతితా పచ్చాఘాతితా. రాజానోపి రాజూహి వివదన్తి, ఖత్తియాపి ఖత్తియేహి వివదన్తి, బ్రాహ్మణాపి బ్రాహ్మణేహి వివదన్తి, గహపతీపి గహపతీహి వివదన్తి, మాతాపి పుత్తేన వివదతి, పుత్తోపి మాతరా వివదతి, పితాపి పుత్తేన వివదతి, పుత్తోపి పితరా వివదతి, భాతాపి భాతరా వివదతి, భగినీపి భగినియా వివదతి, భాతాపి భగినియా వివదతి, భగినిపి భాతరా వివదతి, సహాయోపి సహాయేన వివదతి; తే తత్థ కలహవిగ్గహవివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం పాణీహిపి ఉపక్కమన్తి, లేడ్డూహిపి ఉపక్కమన్తి, దణ్డేహిపి ఉపక్కమన్తి, సత్థేహిపి ఉపక్కమన్తి, తే తత్థ మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి మరణమత్తమ్పి దుక్ఖన్తి – అఞ్ఞమఞ్ఞేహి బ్యారుద్ధే.

దిస్వా మం భయమావిసీతి. దిస్వాతి దిస్వా పస్సిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా భయం పీళనం ఘట్టనం ఉపద్దవో ఉపసగ్గో ఆవిసీతి [ఆవీసీతి (సీ.), ఆవిసతీతి (స్యా.)] – దిస్వా మం భయమావిసి.

తేనాహ భగవా –

‘‘ఫన్దమానం పజం దిస్వా, మచ్ఛే అప్పోదకే యథా;

అఞ్ఞమఞ్ఞేహి బ్యారుద్ధే, దిస్వా మం భయమావిసీ’’తి.

౧౭౨. సమన్తమసారో లోకో, దిసా సబ్బా సమేరితా;

ఇచ్ఛం భవనమత్తనో, నాద్దసాసిం అనోసితం.

సమన్తమసారో లోకోతి. లోకోతి నిరయలోకో తిరచ్ఛానయోనిలోకో పేత్తివిసయలోకో మనుస్సలోకో దేవలోకో, ఖన్ధలోకో ధాతులోకో ఆయతనలోకో, అయం లోకో పరో లోకో, బ్రహ్మలోకో దేవలోకో – అయం వుచ్చతి లోకో. నిరయలోకో అసారో నిస్సారో సారాపగతో నిచ్చసారసారేన వా సుఖసారసారేన వా అత్తసారసారేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా. తిరచ్ఛానయోనిలోకో…పే… పేత్తివిసయలోకో… మనుస్సలోకో… దేవలోకో… ఖన్ధలోకో… ధాతులోకో… ఆయతనలోకో… అయం లోకో… పరో లోకో… బ్రహ్మలోకో… దేవలోకో అసారో నిస్సారో సారాపగతో నిచ్చసారసారేన వా సుఖసారసారేన వా అత్తసారసారేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా.

యథా పన నళో అసారో నిస్సారో సారాపగతో, యథా ఏరణ్డో అసారో నిస్సారో సారాపగతో, యథా ఉదుమ్బరో అసారో నిస్సారో సారాపగతో, యథా సేతకచ్ఛో అసారో నిస్సారో సారాపగతో, యథా పారిభద్దకో అసారో నిస్సారో సారాపగతో, యథా ఫేణపిణ్డో అసారో నిస్సారో సారాపగతో, యథా ఉదకపుబ్బుళం [బుబ్బులకం (సీ.), పుబ్బుళకం (స్యా.)] అసారం నిస్సారం సారాపగతం, యథా మరీచి అసారా నిస్సారా సారాపగతా, యథా కదలిక్ఖన్ధో అసారో నిస్సారో సారాపగతో, యథా మాయా అసారా నిస్సారా సారాపగతా; ఏవమేవ నిరయలోకో అసారో నిస్సారో సారాపగతో నిచ్చసారసారేన వా సుఖసారసారేన వా అత్తసారసారేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా.

తిరచ్ఛానయోనిలోకో… పేత్తివిసయలోకో… మనుస్సలోకో… దేవలోకో అసారో నిస్సారో సారాపగతో నిచ్చసారసారేన వా సుఖసారసారేన వా అత్తసారసారేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా. ఖన్ధలోకో… ధాతులోకో… ఆయతనలోకో… అయం లోకో… పరో లోకో… బ్రహ్మలోకో… దేవలోకో అసారో నిస్సారో సారాపగతో నిచ్చసారసారేన వా సుఖసారసారేన వా అత్తసారసారేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వాతి – సమన్తమసారో లోకో.

దిసా సబ్బా సమేరితాతి. యే పురత్థిమాయ దిసాయ సఙ్ఖారా, తేపి ఏరితా సమేరితా చలితా ఘట్టితా అనిచ్చతాయ జాతియా అనుగతా జరాయ అనుసటా బ్యాధినా అభిభూతా మరణేన అబ్భాహతా దుక్ఖే పతిట్ఠితా అతాణా అలేణా అసరణా అసరణీభూతా. యే పచ్ఛిమాయ దిసాయ సఙ్ఖారా…పే… యే ఉత్తరాయ దిసాయ సఙ్ఖారా… యే దక్ఖిణాయ దిసాయ సఙ్ఖారా… యే పురత్థిమాయ అనుదిసాయ సఙ్ఖారా… యే పచ్ఛిమాయ అనుదిసాయ సఙ్ఖారా… యే ఉత్తరాయ అనుదిసాయ సఙ్ఖారా… యే దక్ఖిణాయ అనుదిసాయ సఙ్ఖారా… యే హేట్ఠిమాయ దిసాయ సఙ్ఖారా… యే ఉపరిమాయ దిసాయ సఙ్ఖారా… యే దససు దిసాసు సఙ్ఖారా, తేపి ఏరితా సమేరితా చలితా ఘట్టితా అనిచ్చతాయ జాతియా అనుగతా జరాయ అనుసటా బ్యాధినా అభిభూతా మరణేన అబ్భాహతా దుక్ఖే పతిట్ఠితా అతాణా అలేణా అసరణా అసరణీభూతా. భాసితమ్పి చేతం –

‘‘కిఞ్చాపి చేతం జలతీ విమానం, ఓభాసయం ఉత్తరియం దిసాయ;

రూపే రణం దిస్వా సదా పవేధితం, తస్మా న రూపే రమతీ సుమేధో.

‘‘మచ్చునాబ్భాహతో లోకో, జరాయ పరివారితో;

తణ్హాసల్లేన ఓతిణ్ణో, ఇచ్ఛాధూమాయితో [ఇచ్ఛాధుమాయికో (స్యా.)] సదా.

‘‘సబ్బో ఆదీపితో లోకో, సబ్బో లోకో పధూపితో;

సబ్బో పజ్జలితో లోకో, సబ్బో లోకో పకమ్పితో’’తి.

దిసా సబ్బా సమేరితా.

ఇచ్ఛం భవనమత్తనోతి. అత్తనో భవనం తాణం లేణం సరణం గతిం పరాయనం ఇచ్ఛన్తో సాదియన్తో పత్థయన్తో పిహయన్తో అభిజప్పన్తోతి – ఇచ్ఛం భవనమత్తనో. నాద్దసాసిం అనోసితన్తి. అజ్ఝోసితంయేవ అద్దసం, అనజ్ఝోసితం నాద్దసం, సబ్బం యోబ్బఞ్ఞం జరాయ ఓసితం, సబ్బం ఆరోగ్యం బ్యాధినా ఓసితం, సబ్బం జీవితం మరణేన ఓసితం, సబ్బం లాభం అలాభేన ఓసితం, సబ్బం యసం అయసేన ఓసితం, సబ్బం పసంసం నిన్దాయ ఓసితం, సబ్బం సుఖం దుక్ఖేన ఓసితం.

‘‘లాభో అలాభో యసో అయసో చ, నిన్దా పసంసా చ సుఖం దుఖఞ్చ;

ఏతే అనిచ్చా మనుజేసు ధమ్మా, అసస్సతా విపరిణామధమ్మా’’తి.

నాద్దసాసిం అనోసితం.

తేనాహ భగవా –

‘‘సమన్తమసారో లోకో, దిసా సబ్బా సమేరితా;

ఇచ్ఛం భవనమత్తనో, నాద్దసాసిం అనోసిత’’న్తి.

౧౭౩. ఓసానే త్వేవ బ్యారుద్ధే, దిస్వా మే అరతీ అహు;

అథేత్థ సల్లమద్దక్ఖిం, దుద్దసం హదయస్సితం.

ఓసానే త్వేవ బ్యారుద్ధేతి. ఓసానే త్వేవాతి సబ్బం యోబ్బఞ్ఞం జరా ఓసాపేతి, సబ్బం ఆరోగ్యం బ్యాధి ఓసాపేతి, సబ్బం జీవితం మరణం ఓసాపేతి, సబ్బం లాభం అలాభో ఓసాపేతి, సబ్బం యసం అయసో ఓసాపేతి, సబ్బం పసంసం నిన్దా ఓసాపేతి, సబ్బం సుఖం దుక్ఖం ఓసాపేతీతి – ఓసానే త్వేవ. బ్యారుద్ధేతి యోబ్బఞ్ఞకామా సత్తా జరాయ పటివిరుద్ధా, ఆరోగ్యకామా సత్తా బ్యాధినా పటివిరుద్ధా, జీవితుకామా సత్తా మరణేన పటివిరుద్ధా, లాభకామా సత్తా అలాభేన పటివిరుద్ధా, యసకామా సత్తా అయసేన పటివిరుద్ధా, పసంసకామా సత్తా నిన్దాయ పటివిరుద్ధా, సుఖకామా సత్తా దుక్ఖేన పటివిరుద్ధా ఆహతా పచ్చాహతా ఆఘాతితా పచ్చాఘాతితాతి – ఓసానే త్వేవ బ్యారుద్ధే.

దిస్వా మే అరతీ అహూతి. దిస్వాతి దిస్వా పస్సిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వాతి – దిస్వా. మే అరతీతి యా అరతి యా అనభిరతి యా అనభిరమనా యా ఉక్కణ్ఠితా యా పరితసితా అహూతి – దిస్వా మే అరతీ అహు.

అథేత్థ సల్లమద్దక్ఖిన్తి. అథాతి పదసన్ధి…పే… పదానుపుబ్బతాపేతం – అథాతి. ఏత్థాతి సత్తేసు. సల్లన్తి సత్త సల్లాని – రాగసల్లం, దోససల్లం, మోహసల్లం, మానసల్లం, దిట్ఠిసల్లం, సోకసల్లం, కథంకథాసల్లం. అద్దక్ఖిన్తి అద్దసం అదక్ఖిం అపస్సిం పటివిజ్ఝిన్తి – అథేత్థ సల్లమద్దక్ఖిం.

దుద్దసం హదయస్సితన్తి. దుద్దసన్తి దుద్దసం దుద్దక్ఖం దుప్పస్సం దుబ్బుజ్ఝం దురనుబుజ్ఝం దుప్పటివిజ్ఝన్తి – దుద్దసం. హదయస్సితన్తి హదయం వుచ్చతి చిత్తం. యం చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతు. హదయస్సితన్తి హదయనిస్సితం చిత్తసితం చిత్తనిస్సితం చిత్తేన సహగతం సహజాతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్తం ఏకుప్పాదం ఏకనిరోధం ఏకవత్థుకం ఏకారమ్మణన్తి – దుద్దసం హదయస్సితం.

తేనాహ భగవా –

‘‘ఓసానే త్వేవ బ్యారుద్ధే, దిస్వా మే అరతీ అహు;

అథేత్థ సల్లమద్దక్ఖిం, దుద్దసం హదయస్సిత’’న్తి.

౧౭౪. యేన సల్లేన ఓతిణ్ణో, దిసా సబ్బా విధావతి;

తమేవ సల్లమబ్బుయ్హ, న ధావతి న సీదతి.

యేన సల్లేన ఓతిణ్ణో, దిసా సబ్బా విధావతీతి. సల్లన్తి. సత్త సల్లాని – రాగసల్లం, దోససల్లం, మోహసల్లం, మానసల్లం, దిట్ఠిసల్లం, సోకసల్లం, కథంకథాసల్లం. కతమం రాగసల్లం? యో రాగో సారాగో అనునయో అనురోధో నన్దిరాగో చిత్తస్స సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం – ఇదం రాగసల్లం.

కతమం దోససల్లం? ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తి ఆఘాతో జాయతి ‘‘అనత్థం మే చరతీ’’తి ఆఘాతో జాయతి, ‘‘అనత్థం మే చరిస్సతీ’’తి ఆఘాతో జాయతి…పే… చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్స – ఇదం దోససల్లం.

కతమం మోహసల్లం? దుక్ఖే అఞ్ఞాణం…పే… దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణం, అపరన్తే అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తాపరన్తే అఞ్ఞాణం, ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణం. యం ఏవరూపం అదస్సనం అనభిసమయో అననుబోధో అసమ్బోధో అప్పటివేధో అసఙ్గాహణా అపరియోగాహణా [అసఙ్గాహతా అపరియోగాహతా (స్యా.), అసఙ్గాహనా అపరియోగాహనా (క.)] అసమపేక్ఖనా అపచ్చవేక్ఖనా అపచ్చక్ఖకమ్మం దుమ్మేజ్ఝం బాల్యం మోహో పమోహో సమ్మోహో అవిజ్జా అవిజ్జోఘో అవిజ్జాయోగో అవిజ్జానుసయో అవిజ్జాపరియుట్ఠానం అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం – ఇదం మోహసల్లం.

కతమం మానసల్లం? ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానో, ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి మానో, ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి మానో. యో ఏవరూపో మానో మఞ్ఞనా మఞ్ఞితత్తం ఉన్నతి ఉన్నమో ధజో సమ్పగ్గాహో కేతుకమ్యతా చిత్తస్స – ఇదం మానసల్లం.

కతమం దిట్ఠిసల్లం? వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి, దసవత్థుకా మిచ్ఛాదిట్ఠి, దసవత్థుకా అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకాయికం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసఞ్ఞోజనం గాహో పటిగ్గాహో అభినివేసో పరామాసో కుమ్మగ్గో [కుమగ్గో (క.) మహాని. ౩౮] మిచ్ఛాపథో మిచ్ఛత్తం తిత్థాయతనం విపరియాసగ్గాహో విపరీతగ్గాహో విపల్లాసగ్గాహో మిచ్ఛాగాహో అయాథావకస్మిం ‘‘యాథావక’’న్తి గాహో యావతా ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని – ఇదం దిట్ఠిసల్లం.

కతమం సోకసల్లం? ఞాతిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స రోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స భోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స సీలబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స దిట్ఠిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన బ్యసనేన సమన్నాగతస్స అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన దుక్ఖధమ్మేన ఫుట్ఠస్స సోకో సోచనా సోచితత్తం అన్తోసోకో అన్తోపరిసోకో అన్తోడాహో అన్తోపరిడాహో చేతసో పరిజ్ఝాయనా దోమనస్సం – ఇదం సోకసల్లం.

కతమం కథంకథాసల్లం? దుక్ఖే కఙ్ఖా, దుక్ఖసముదయే కఙ్ఖా, దుక్ఖనిరోధే కఙ్ఖా, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ కఙ్ఖా, పుబ్బన్తే కఙ్ఖా, అపరన్తే కఙ్ఖా, పుబ్బన్తాపరన్తే కఙ్ఖా, ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖా. యా ఏవరూపా కఙ్ఖా కఙ్ఖాయనా కఙ్ఖాయితత్తం విమతి విచికిచ్ఛా ద్వేళ్హకం ద్వేధాపథో సంసయో అనేకంసగ్గాహో ఆసప్పనా పరిసప్పనా అపరియోగాహణా ఛమ్భితత్తం చిత్తస్స మనోవిలేఖో – ఇదం కథంకథాసల్లం.

యేన సల్లేన ఓతిణ్ణో, దిసా సబ్బా విధావతీతి. రాగసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి, పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, సన్ధిమ్పి ఛిన్దతి, నిల్లోపమ్పి హరతి, ఏకాగారికమ్పి కరోతి, పరిపన్థేపి తిట్ఠతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి; ఏవమ్పి రాగసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో ధావతి విధావతి సన్ధావతి సంసరతి. అథ వా రాగసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో భోగే పరియేసన్తో నావాయ మహాసముద్దం పక్ఖన్దతి. సీతస్స పురక్ఖతో ఉణ్హస్స పురక్ఖతో డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సేహి పీళియమానో [రిస్సమానో (సీ. స్యా.)] ఖుప్పిపాసాయ మియ్యమానో తిగుమ్బం గచ్ఛతి, తక్కోలం గచ్ఛతి, తక్కసీలం గచ్ఛతి, కాళముఖం గచ్ఛతి, పురపూరం గచ్ఛతి, వేసుఙ్గం గచ్ఛతి, వేరాపథం గచ్ఛతి, జవం గచ్ఛతి, తామలిం గచ్ఛతి, వఙ్కం గచ్ఛతి, ఏళబన్ధనం గచ్ఛతి, సువణ్ణకూటం గచ్ఛతి, సువణ్ణభూమిం గచ్ఛతి, తమ్బపణ్ణిం గచ్ఛతి, సుప్పాదకం [సుప్పారకం (సీ. క.), సుప్పారం (స్యా.)] గచ్ఛతి, భారుకచ్ఛం గచ్ఛతి, సురట్ఠం గచ్ఛతి, భఙ్గలోకం [అఙ్గలోకం (సీ.), అఙ్గణేకం (స్యా.)] గచ్ఛతి, భఙ్గణం [గఙ్గణం (సీ. స్యా.)] గచ్ఛతి, పరమభఙ్గణం గచ్ఛతి, యోనం గచ్ఛతి, పరమయోనం గచ్ఛతి, వినకం గచ్ఛతి, మూలపదం గచ్ఛతి, మరుకన్తారం గచ్ఛతి, జణ్ణుపథం గచ్ఛతి, అజపథం గచ్ఛతి, మేణ్డపథం గచ్ఛతి, సఙ్కుపథం గచ్ఛతి, ఛత్తపథం గచ్ఛతి, వంసపథం గచ్ఛతి, సకుణపథం గచ్ఛతి, మూసికపథం గచ్ఛతి, దరిపథం గచ్ఛతి, వేత్తాచారం గచ్ఛతి; పరియేసన్తో న లభతి, అలాభమూలకమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి, పరియేసన్తో లభతి, లద్ధా ఆరక్ఖమూలకమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి ‘‘కిన్తి మే భోగే నేవ రాజానో హరేయ్యుం న చోరా హరేయ్యుం న అగ్గి దహేయ్య న ఉదకం వహేయ్య న అప్పియా దాయాదా హరేయ్యు’’న్తి. తస్స ఏవం ఆరక్ఖతో గోపయతో తే భోగా విప్పలుజ్జన్తి, సో విప్పయోగమూలకమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. ఏవమ్పి రాగసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో ధావతి విధావతి సన్ధావతి సంసరతి.

దోససల్లేన…పే… మోహసల్లేన… మానసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి, పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, సన్ధిమ్పి ఛిన్దతి, నిల్లోపమ్పి హరతి, ఏకాగారికమ్పి కరోతి, పరిపన్థేపి తిట్ఠతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి. ఏవం మానసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో ధావతి విధావతి సన్ధావతి సంసరతి.

దిట్ఠిసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో అచేలకో హోతి ముత్తాచారో హత్థాపలేఖనో [హత్థావలేఖనో (స్యా.)], న ఏహిభదన్తికో, న తిట్ఠభదన్తికో; నాభిహటం, న ఉద్దిస్సకతం, న నిమన్తనం సాదియతి, సో న కుమ్భిముఖా పటిగ్గణ్హాతి, న కళోపిముఖా [ఖళోపిముఖా (సీ.)] పటిగ్గణ్హాతి, న ఏళకమన్తరం, న దణ్డమన్తరం, న ముసలమన్తరం, న ద్విన్నం భుఞ్జమానానం, న గబ్భినియా, న పాయమానాయ, న పురిసన్తరగతాయ, న సంకిత్తీసు, న యత్థ సా ఉపట్ఠితో హోతి, న యత్థ మక్ఖికా సణ్డసణ్డచారినీ. న మచ్ఛం న మంసం న సురం న మేరయం న థుసోదకం పివతి. సో ఏకాగారికో వా హోతి ఏకాలోపికో, ద్వాగారికో వా హోతి ద్వాలోపికో…పే… సత్తాగారికో వా హోతి సత్తాలోపికో. ఏకిస్సాపి భత్తియా యాపేతి, ద్వీహిపి భత్తీహి యాపేతి…పే… సత్తహిపి భత్తీహి యాపేతి. ఏకాహికమ్పి ఆహారం ఆహారేతి, ద్వీహికమ్పి ఆహారం ఆహారేతి…పే… సత్తాహికమ్పి ఆహారం ఆహారేతి. ఇతి ఏవరూపం అడ్ఢమాసికమ్పి పరియాయభత్తభోజనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి. ఏవమ్పి దిట్ఠిసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో ధావతి విధావతి సన్ధావతి సంసరతి.

అథ వా దిట్ఠిసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో సో సాకభక్ఖో వా హోతి, సామాకభక్ఖో వా హోతి, నీవారభక్ఖో వా హోతి, దద్దులభక్ఖో వా హోతి, హటభక్ఖో వా హోతి, కణభక్ఖో వా హోతి, ఆచామభక్ఖో వా హోతి, పిఞ్ఞాకభక్ఖో వా హోతి, తిలభక్ఖో వా హోతి, తిణభక్ఖో వా హోతి, గోమయభక్ఖో వా హోతి, వనమూలఫలాహారో యాపేతి పవత్తఫలభోజనో. సో సాణానిపి ధారేతి, మసాణానిపి ధారేతి, ఛవదుస్సానిపి ధారేతి, పంసుకూలానిపి ధారేతి, తిరీటానిపి ధారేతి, అజినానిపి ధారేతి, అజినక్ఖిపమ్పి ధారేతి, కుసచీరమ్పి ధారేతి, వాకచీరమ్పి ధారేతి, ఫలకచీరమ్పి ధారేతి, కేసకమ్బలమ్పి ధారేతి, ఉలూకపక్ఖమ్పి ధారేతి, కేసమస్సులోచకోపి హోతి, కేసమస్సులోచనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి. ఉబ్భట్ఠకోపి హోతి ఆసనపటిక్ఖిత్తో, ఉక్కుటికోపి హోతి ఉక్కుటికప్పధానమనుయుత్తో, కణ్టకాపస్సయికో హోతి, కణ్టకాపస్సయే సేయ్యం కప్పేతి, ఫలకసేయ్యమ్పి కప్పేతి, థణ్డిలసేయ్యమ్పి కప్పేతి, ఏకాపస్సయికో హోతి రజోజల్లధరో, అబ్భోకాసికోపి హోతి యథాసన్థతికో, వేకటికోపి హోతి వికటభోజనానుయోగమనుయుత్తో, అపానకోపి హోతి అపానకత్తమనుయుత్తో, సాయతతియకమ్పి ఉదకోరోహనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి. ఇతి ఏవరూపం అనేకవిహితం కాయస్స ఆతాపనపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి. ఏవమ్పి దిట్ఠిసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో ధావతి విధావతి సన్ధావతి సంసరతి.

సోకసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహం ఆపజ్జతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘భూతపుబ్బం, బ్రాహ్మణ, ఇమిస్సాయేవ సావత్థియా అఞ్ఞతరిస్సా ఇత్థియా మాతా కాలమకాసి. సా తస్సా కాలం కిరియాయ ఉమ్మత్తికా ఖిత్తచిత్తా రథియాయ రథియం, సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ – ‘అపి మే మాతరం అద్దస్సథ, అపి మే మాతరం అద్దస్సథా’తి.

‘‘భూతపుబ్బం, బ్రాహ్మణ, ఇమిస్సాయేవ సావత్థియా అఞ్ఞతరిస్సా ఇత్థియా పితా కాలమకాసి… భాతా కాలమకాసి… భగినీ కాలమకాసి… పుత్తో కాలమకాసి… ధీతా కాలమకాసి… సామికో కాలమకాసి. సా తస్స కాలం కిరియాయ ఉమ్మత్తికా ఖిత్తచిత్తా రథియాయ రథియం, సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ – ‘అపి మే సామికం అద్దస్సథ, అపి మే సామికం అద్దస్సథా’తి.

‘‘భూతపుబ్బం, బ్రాహ్మణ, ఇమిస్సాయేవ సావత్థియా అఞ్ఞతరస్స పురిసస్స మాతా కాలమకాసి. సో తస్సా కాలం కిరియాయ ఉమ్మత్తకో ఖిత్తచిత్తో రథియాయ రథియం, సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ – ‘అపి మే మాతరం అద్దస్సథ, అపి మే మాతరం అద్దస్సథా’తి.

‘‘భూతపుబ్బం, బ్రాహ్మణ, ఇమిస్సాయేవ సావత్థియా అఞ్ఞతరస్స పురిసస్స పితా కాలమకాసి… భాతా కాలమకాసి… భగినీ కాలమకాసి… పుత్తో కాలమకాసి… ధీతా కాలమకాసి… పజాపతి కాలమకాసి. సో తస్సా కాలం కిరియాయ ఉమ్మత్తకో ఖిత్తచిత్తో రథియాయ రథియం, సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ – ‘అపి మే పజాపతిం అద్దస్సథ, అపి మే పజాపతిం అద్దస్సథా’తి.

‘‘భూతపుబ్బం, బ్రాహ్మణ, ఇమిస్సాయేవ సావత్థియా అఞ్ఞతరా ఇత్థీ ఞాతికులం అగమాసి. తస్సా తే ఞాతకా సామికం అచ్ఛిన్దిత్వా అఞ్ఞస్స దాతుకామా, సా చ నం న ఇచ్ఛతి. అథ ఖో సా ఇత్థీ సామికం ఏతదవోచ – ‘ఇమే, అయ్యపుత్త, ఞాతకా తవ అచ్ఛిన్దిత్వా అఞ్ఞస్స దాతుకామా, ఉభో మయం మరిస్సామా’తి. అథ ఖో సో పురిసో తం ఇత్థిం ద్విధా ఛేత్వా అత్తానం ఓపాతేతి – ‘ఉభో పేచ్చ భవిస్సామా’’’తి. ఏవం సోకసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో ధావతి విధావతి సన్ధావతి సంసరతి.

కథంకథాసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో సంసయపక్ఖన్దో హోతి విమతిపక్ఖన్దో ద్వేళ్హకజాతో – ‘‘అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధానం, నను ఖో అహోసిం అతీతమద్ధానం, కిం ను ఖో అహోసిం అతీతమద్ధానం, కథం ను ఖో అహోసిం అతీతమద్ధానం, కిం హుత్వా కిం అహోసిం ను ఖో అతీతమద్ధానం, భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధానం, నను ఖో భవిస్సామి అనాగతమద్ధానం, కిం ను ఖో భవిస్సామి అనాగతమద్ధానం, కథం ను ఖో భవిస్సామి అనాగతమద్ధానం, కిం హుత్వా కిం భవిస్సామి ను ఖో అనాగతమద్ధానం, ఏతరహి వా పచ్చుప్పన్నం అద్ధానం అజ్ఝత్తం కథంకథీ హోతి, అహం ను ఖోస్మి, నో ను ఖోస్మి, కిం ను ఖోస్మి కథం ను ఖోస్మి, అయం ను ఖో సత్తో కుతో ఆగతో, సో కుహిం గామీ భవిస్సతీ’’తి. ఏవం కథంకథాసల్లేన ఓతిణ్ణో విద్ధో ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో ధావతి విధావతి సన్ధావతి సంసరతి.

తే సల్లే అభిసఙ్ఖరోతి; తే సల్లే అభిసఙ్ఖరోన్తో సల్లాభిసఙ్ఖారవసేన పురత్థిమం దిసం ధావతి, పచ్ఛిమం దిసం ధావతి, ఉత్తరం దిసం ధావతి, దక్ఖిణం దిసం ధావతి. తే సల్లాభిసఙ్ఖారా అప్పహీనా; సల్లాభిసఙ్ఖారానం అప్పహీనత్తా గతియా ధావతి, నిరయే ధావతి, తిరచ్ఛానయోనియా ధావతి, పేత్తివిసయే ధావతి, మనుస్సలోకే ధావతి, దేవలోకే ధావతి, గతియా గతిం, ఉపపత్తియా ఉపపత్తిం, పటిసన్ధియా పటిసన్ధిం, భవేన భవం, సంసారేన సంసారం, వట్టేన వట్టం ధావతి విధావతి సన్ధావతి సంసరతీతి – యేన సల్లేన ఓతిణ్ణో దిసా సబ్బా విధావతి.

తమేవ సల్లమబ్బుయ్హ, న ధావతి న సీదతీతి. తమేవ రాగసల్లం దోససల్లం మోహసల్లం మానసల్లం దిట్ఠిసల్లం సోకసల్లం కథంకథాసల్లం అబ్బుయ్హ అబ్బుహిత్వా ఉద్ధరిత్వా సముద్ధరిత్వా ఉప్పాటయిత్వా సముప్పాటయిత్వా [ఉప్పాదయిత్వా సముప్పాదయిత్వా (స్యా. క.)] పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమేత్వా నేవ పురత్థిమం దిసం ధావతి న పచ్ఛిమం దిసం ధావతి న ఉత్తరం దిసం ధావతి న దక్ఖిణం దిసం ధావతి. తే సల్లాభిసఙ్ఖారా పహీనా; సల్లాభిసఙ్ఖారానం పహీనత్తా గతియా న ధావతి, నిరయే న ధావతి, తిరచ్ఛానయోనియా న ధావతి, పేత్తివిసయే న ధావతి, మనుస్సలోకే న ధావతి, దేవలోకే న ధావతి, న గతియా గతిం, న ఉపపత్తియా ఉపపత్తిం, న పటిసన్ధియా పటిసన్ధిం, న భవేన భవం, న సంసారేన సంసారం, న వట్టేన వట్టం ధావతి విధావతి సన్ధావతి సంసరతీతి – తమేవ సల్లమబ్బుయ్హ న ధావతి. న సీదతీతి కామోఘే న సీదతి, భవోఘే న సీదతి, దిట్ఠోఘే న సీదతి, అవిజ్జోఘే న సీదతి, న సంసీదతి న ఓసీదతి న అవసీదతి న గచ్ఛతి న అవగచ్ఛతీతి – తమేవ సల్లమబ్బుయ్హ, న ధావతి న సీదతి.

తేనాహ భగవా –

‘‘యేన సల్లేన ఓతిణ్ణో, దిసా సబ్బా విధావతి;

తమేవ సల్లమబ్బుయ్హ, న ధావతి న సీదతీ’’తి.

౧౭౫. తత్థ సిక్ఖానుగీయన్తి, యాని లోకే గధితాని;

న తేసు పసుతో సియా, నిబ్బిజ్ఝ సబ్బసో కామే;

సిక్ఖే నిబ్బానమత్తనో.

తత్థ సిక్ఖానుగీయన్తి, యాని లోకే గధితానీతి. సిక్ఖాతి హత్థిసిక్ఖా అస్ససిక్ఖా రథసిక్ఖా ధనుసిక్ఖా సాలాకియం సల్లకత్తియం కాయతికిచ్ఛం భూతియం కోమారభచ్చం [కోమారతికిచ్ఛం (స్యా.), కోమారసచ్చం (క.)]. అనుగీయన్తీతి గీయన్తి నిగ్గీయన్తి కథీయన్తి భణీయన్తి దీపీయన్తి వోహరీయన్తి. అథ వా గీయన్తి గణ్హీయన్తి ఉగ్గణ్హీయన్తి ధారీయన్తి ఉపధారీయన్తి ఉపలక్ఖీయన్తి గధితపటిలాభాయ. గధితా వుచ్చన్తి పఞ్చ కామగుణా – చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసఞ్హితా రజనీయా, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసఞ్హితా రజనీయా. కింకారణా గధితా వుచ్చన్తి పఞ్చ కామగుణా? యేభుయ్యేన దేవమనుస్సా పఞ్చ కామగుణే ఇచ్ఛన్తి సాదియన్తి పత్థయన్తి పిహయన్తి అభిజప్పన్తి తంకారణా గధితా వుచ్చన్తి పఞ్చ కామగుణా. లోకేతి మనుస్సలోకేతి – తత్థ సిక్ఖానుగీయన్తి, యాని లోకే గధితాని.

న తేసు పసుతో సియాతి. తాసు వా సిక్ఖాసు తేసు వా పఞ్చసు కామగుణేసు న పసుతో సియా, న తన్నిన్నో అస్స, న తప్పోణో, న తప్పబ్భారో, న తదధిముత్తో, న తదధిపతేయ్యోతి – న తేసు పసుతో సియా.

నిబ్బిజ్ఝ సబ్బసో కామేతి. నిబ్బిజ్ఝాతి పటివిజ్ఝిత్వా. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి పటివిజ్ఝిత్వా, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి పటివిజ్ఝిత్వా…పే… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి పటివిజ్ఝిత్వా. సబ్బసోతి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం పరియాదియనవచనమేతం – సబ్బసోతి. కామాతి ఉద్దానతో ద్వే కామా – వత్థుకామా చ కిలేసకామా చ…పే… ఇమే వుచ్చన్తి వత్థుకామా…పే… ఇమే వుచ్చన్తి కిలేసకామాతి – నిబ్బిజ్ఝ సబ్బసో కామే.

సిక్ఖే నిబ్బానమత్తనోతి. సిక్ఖాతి తిస్సో సిక్ఖా – అధిసీలసిక్ఖా, అధిచిత్తసిక్ఖా, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా…పే… అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా. నిబ్బానమత్తనోతి అత్తనో రాగస్స నిబ్బాపనాయ దోసస్స నిబ్బాపనాయ మోహస్స నిబ్బాపనాయ…పే… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారానం సమాయ ఉపసమాయ వూపసమాయ నిబ్బాపనాయ పటినిస్సగ్గాయ పటిపస్సద్ధియా అధిసీలమ్పి సిక్ఖేయ్య అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖేయ్య అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖేయ్య, ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో ఆవజ్జన్తో సిక్ఖేయ్య జానన్తో సిక్ఖేయ్య…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో సిక్ఖేయ్య ఆచరేయ్య సమాచరేయ్య సమాదాయ వత్తేయ్యాతి – సిక్ఖే నిబ్బానమత్తనో.

తేనాహ భగవా –

‘‘తత్థ సిక్ఖానుగీయన్తి, యాని లోకే గధితాని;

న తేసు పసుతో సియా, నిబ్బిజ్ఝ సబ్బసో కామే;

సిక్ఖే నిబ్బానమత్తనో’’తి.

౧౭౬. సచ్చో సియా అప్పగబ్భో, అమాయో రిత్తపేసుణో;

అక్కోధనో లోభపాపం, వేవిచ్ఛం వితరే ముని.

సచ్చో సియా అప్పగబ్భోతి. సచ్చో సియాతి సచ్చవాచాయ సమన్నాగతో సియా, సమ్మాదిట్ఠియా సమన్నాగతో సియా, అరియేన అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేన సమన్నాగతో సియాతి – సచ్చో సియా. అప్పగబ్భోతి తీణి పాగబ్భియాని – కాయికం పాగబ్భియం, వాచసికం పాగబ్భియం, చేతసికం పాగబ్భియం…పే… ఇదం చేతసికం పాగబ్భియం. యస్సిమాని తీణి పాగబ్భియాని పహీనాని సముచ్ఛిన్నాని వూపసన్తాని పటిపస్సద్ధాని అభబ్బుప్పత్తికాని ఞాణగ్గినా దడ్ఢాని, సో వుచ్చతి అప్పగబ్భోతి – సచ్చో సియా అప్పగబ్భో.

అమాయో రిత్తపేసుణోతి. మాయా వుచ్చతి వఞ్చనికా చరియా. ఇధేకచ్చో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా తస్స పటిచ్ఛాదనహేతు పాపికం ఇచ్ఛం పణిదహతి, మా మం జఞ్ఞాతి ఇచ్ఛతి, మా మం జఞ్ఞాతి సఙ్కప్పేతి, మా మం జఞ్ఞాతి వాచం భాసతి, మా మం జఞ్ఞాతి కాయేన పరక్కమతి. యా ఏవరూపా మాయా మాయావితా అచ్చసరా వఞ్చనా నికతి నికిరణా పరిహరణా గూహనా పరిగూహనా ఛాదనా పరిచ్ఛాదనా అనుత్తానీకమ్మం అనావికమ్మం వోచ్ఛాదనా పాపకిరియా – అయం వుచ్చతి మాయా. యస్సేసా మాయా పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢా, సో వుచ్చతి అమాయో. రిత్తపేసుణోతి పేసుఞ్ఞన్తి ఇధేకచ్చో పిసుణవాచో హోతి…పే… ఏవం భేదాధిప్పాయేన పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి. యస్సేతం పేసుఞ్ఞం పహీనం సముచ్ఛిన్నం వూపసన్తం పటిపస్సద్ధం అభబ్బుప్పత్తికం ఞాణగ్గినా దడ్ఢం, సో వుచ్చతి రిత్తపేసుణో వివిత్తపేసుణో పవివిత్తపేసుణోతి – అమాయో రిత్తపేసుణో.

అక్కోధనో లోభపాపం, వేవిచ్ఛం వితరే మునీతి. అక్కోధనోతి హి ఖో వుత్తం, అపి చ కోధో తావ వత్తబ్బో. దసహాకారేహి కోధో జాయతి. ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తి కోధో జాయతి…పే… యస్సేసో కోధో పహీనో సముచ్ఛిన్నో వూపసన్తో పటిపస్సద్ధో అభబ్బుప్పత్తికో ఞాణగ్గినా దడ్ఢో, సో వుచ్చతి అక్కోధనో. కోధస్స పహీనత్తా అక్కోధనో, కోధవత్థుస్స పరిఞ్ఞాతత్తా అక్కోధనో, కోధహేతుస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా అక్కోధనో. లోభోతి యో లోభో లుబ్భనా లుబ్భితత్తం…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. వేవిచ్ఛం వుచ్చతి పఞ్చ మచ్ఛరియాని – ఆవాసమచ్ఛరియం…పే… గాహో వుచ్చతి మచ్ఛరియం. మునీతి. మోనం వుచ్చతి ఞాణం…పే… సఙ్గజాలమతిచ్చ సో ముని. అక్కోధనో లోభపాపం, వేవిచ్ఛం వితరే మునీతి. ముని లోభపాపఞ్చ వేవిచ్ఛఞ్చ అతరి ఉత్తరి పతరి సమతిక్కమి వీతివత్తయీతి [వీతివత్తీతి (క.)] – అక్కోధనో లోభపాపం, వేవిచ్ఛం వితరే ముని.

తేనాహ భగవా –

‘‘సచ్చో సియా అప్పగబ్భో, అమాయో రిత్తపేసుణో;

అక్కోధనో లోభపాపం, వేవిచ్ఛం వితరే మునీ’’తి.

౧౭౭. నిద్దం తన్దిం సహే థీనం, పమాదేన న సంవసే;

అతిమానే న తిట్ఠేయ్య, నిబ్బానమనసో నరో.

నిద్దం తన్దిం సహే థీనన్తి. నిద్దాతి యా కాయస్స అకల్యతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓనాహో పరియోనాహో అన్తోసమోరోధో మిద్ధం సుప్పం పచలాయికా సుప్పం సుప్పనా సుప్పితత్తం. తన్దిన్తి యా తన్దీ [తన్ది (సీ. స్యా. క.)] తన్దియనా తన్దియితత్తం తన్దిమనకతా ఆలస్యం ఆలస్యాయతా ఆలస్యాయితత్తం. థీనన్తి యా చిత్తస్స అకల్యతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓలీయనా సల్లీయనా లీనం లీయనా లీయితత్తం, థినం థియనా థియితత్తం చిత్తస్స. నిద్దం తన్దిం సహే థీనన్తి. నిద్దఞ్చ తన్దిఞ్చ థినఞ్చ సహే సహేయ్య పరిసహేయ్య అభిభవేయ్య అజ్ఝోత్థరేయ్య పరియాదియేయ్య మద్దేయ్యాతి – నిద్దం తన్దిం సహే థీనం.

పమాదేన న సంవసేతి. పమాదో వత్తబ్బో కాయదుచ్చరితే వా వచీదుచ్చరితే వా మనోదుచ్చరితే వా పఞ్చసు వా కామగుణేసు. చిత్తస్స వోసగ్గో వోసగ్గానుప్పాదనం [వోస్సగ్గో వోస్సగ్గానుప్పాదనం (బహూసు)] వా కుసలానం వా ధమ్మానం భావనాయ అసక్కచ్చకిరియతా అసాతచ్చకిరియతా అనట్ఠితకిరియతా ఓలీనవుత్తితా నిక్ఖిత్తచ్ఛన్దతా నిక్ఖిత్తధురతా అనాసేవనా అభావనా అబహులీకమ్మం అనధిట్ఠానం అననుయోగో పమాదో. యో ఏవరూపో పమాదో పమజ్జనా పమజ్జితత్తం – అయం వుచ్చతి పమాదో. పమాదేన న సంవసేతి పమాదేన న వసేయ్య న సంవసేయ్య న ఆవసేయ్య న పరివసేయ్య, పమాదం పజహేయ్య వినోదేయ్య బ్యన్తిం కరేయ్య అనభావం గమేయ్య, పమాదా ఆరతో అస్స విరతో పటివిరతో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరేయ్యాతి – పమాదేన న సంవసే.

అతిమానే న తిట్ఠేయ్యాతి. అతిమానోతి ఇధేకచ్చో పరం అతిమఞ్ఞతి జాతియా వా గోత్తేన వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా. యో ఏవరూపో మానో మఞ్ఞనా మఞ్ఞితత్తం ఉన్నతి ఉన్నమో ధజో సమ్పగ్గాహో కేతుకమ్యతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి అతిమానో. అతిమానే న తిట్ఠేయ్యాతి. అతిమానే న తిట్ఠేయ్య న సంతిట్ఠేయ్య, అతిమానం పజహేయ్య వినోదేయ్య బ్యన్తిం కరేయ్య అనభావం గమేయ్య, అతిమానా ఆరతో అస్స విరతో పటివిరతో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరేయ్యాతి – అతిమానే న తిట్ఠేయ్య.

నిబ్బానమనసో నరోతి. ఇధేకచ్చో దానం దేన్తో సీలం సమాదియన్తో ఉపోసథకమ్మం కరోన్తో పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠపేన్తో పరివేణం సమ్మజ్జన్తో చేతియం వన్దన్తో చేతియే గన్ధమాలం ఆరోపేన్తో చేతియం పదక్ఖిణం కరోన్తో యం కిఞ్చి తేధాతుకం కుసలాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోన్తో న గతిహేతు న ఉపపత్తిహేతు న పటిసన్ధిహేతు న భవహేతు న సంసారహేతు న వట్టహేతు, సబ్బం తం విసంయోగాధిప్పాయో నిబ్బాననిన్నో నిబ్బానపోణో నిబ్బానపబ్భారో అభిసఙ్ఖరోతీతి. ఏవమ్పి నిబ్బానమనసో నరో. అథ వా సబ్బసఙ్ఖారధాతుయా చిత్తం పటివాపేత్వా [పటివాసేత్వా (క.)] అమతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరతి – ‘‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బాన’’న్తి. ఏవమ్పి నిబ్బానమనసో నరో.

‘‘న పణ్డితా ఉపధిసుఖస్స హేతు, దదన్తి దానాని పునబ్భవాయ;

కామఞ్చ తే ఉపధిపరిక్ఖయాయ, దదన్తి దానం అపునబ్భవాయ.

‘‘న పణ్డితా ఉపధిసుఖస్స హేతు, భావేన్తి ఝానాని పునబ్భవాయ;

కామఞ్చ తే ఉపధిపరిక్ఖయాయ, భావేన్తి ఝానం అపునబ్భవాయ.

‘‘తే నిబ్బుత్తిం ఆసిసమానసా [ఆసింసమానా (సీ.), అభిమానా (స్యా.)] దదన్తి, తన్నిన్నచిత్తా [తన్నిన్నా తఞ్చిత్తా (క.)] తదధిముత్తా;

నజ్జో యథా సాగరమజ్ఝుపేతా [సాగరమజ్ఝగతా (స్యా.)], భవన్తి నిబ్బానపరాయనా తే’’తి.

నిబ్బానమనసో నరో. తేనాహ భగవా –

‘‘నిద్దం తన్ది సహే థీనం, పమాదేన న సంవసే;

అతిమానే న తిట్ఠేయ్య, నిబ్బానమనసో నరో’’తి.

౧౭౮. మోసవజ్జే న నియ్యేథ, [నీయేథ (క.)] రూపే స్నేహం న కుబ్బయే;

మానఞ్చ పరిజానేయ్య, సాహసా విరతో చరే.

మోసవజ్జే న నియ్యేథాతి. మోసవజ్జం వుచ్చతి ముసావాదో. ఇధేకచ్చో సభగ్గతో వా పరిసగ్గతో వా ఞాతిమజ్ఝగతో వా పూగమజ్ఝగతో వా రాజకులమజ్ఝగతో వా అభినీతో సక్ఖిపుట్ఠో – ‘‘ఏహమ్భో పురిస, యం జానాసి తం వదేహీ’’తి, సో అజానం వా ఆహ – ‘‘జానామీ’’తి, జానం వా ఆహ – ‘‘న జానామీ’’తి, అపస్సం వా ఆహ – ‘‘పస్సామీ’’తి, పస్సం వా ఆహ – ‘‘న పస్సామీ’’తి. ఇతి అత్తహేతు వా పరహేతు వా ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వా సమ్పజానముసా భాసితా హోతి – ఇదం వుచ్చతి మోసవజ్జం. అపి చ తీహాకారేహి…పే… చతూహాకారేహి… పఞ్చహాకారేహి… ఛహాకారేహి… సత్తహాకారేహి… అట్ఠహాకారేహి…పే… ఇమేహి అట్ఠహాకారేహి ముసావాదో హోతి. మోసవజ్జే న నియ్యేథాతి. మోసవజ్జే న యాయేయ్య న నియ్యాయేయ్య న వహేయ్య న సంహరేయ్య, మోసవజ్జం పజహేయ్య వినోదేయ్య బ్యన్తిం కరేయ్య అనభావం గమేయ్య, మోసవజ్జా ఆరతో అస్స విరతో పటివిరతో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరేయ్యాతి – మోసవజ్జే న నియ్యేథ.

రూపే స్నేహం న కుబ్బయేతి. రూపన్తి చత్తారో చ మహాభూతా, చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయ రూపం. రూపే స్నేహం న కుబ్బయేతి. రూపే స్నేహం న కరేయ్య ఛన్దం న కరేయ్య పేమం న కరేయ్య రాగం న కరేయ్య న జనేయ్య న సఞ్జనేయ్య న నిబ్బత్తేయ్య నాభినిబ్బత్తేయ్యాతి – రూపే స్నేహం న కుబ్బయే.

మానఞ్చ పరిజానేయ్యాతి. మానోతి ఏకవిధేన మానో – యా చిత్తస్స ఉన్నతి. దువిధేన మానో – అత్తుక్కంసనమానో, పరవమ్భనమానో. తివిధేన మానో – ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానో, ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి మానో, ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి మానో. చతువిధేన మానో – లాభేన మానం జనేతి, యసేన మానం జనేతి, పసంసాయ మానం జనేతి, సుఖేన మానం జనేతి. పఞ్చవిధేన మానో – ‘‘లాభిమ్హి మనాపికానం రూపాన’’న్తి మానం జనేతి, ‘‘లాభిమ్హి మనాపికానం సద్దానం…పే… గన్ధానం… రసానం… ఫోట్ఠబ్బాన’’న్తి మానం జనేతి. ఛబ్బిధేన మానో – చక్ఖుసమ్పదాయ మానం జనేతి, సోతసమ్పదాయ…పే… ఘానసమ్పదాయ… జివ్హాసమ్పదాయ… కాయసమ్పదాయ… మనోసమ్పదాయ మానం జనేతి. సత్తవిధేన మానో – అతిమానో, మానాతిమానో, ఓమానో, సదిసమానో, అధిమానో, అస్మిమానో, మిచ్ఛామానో. అట్ఠవిధేన మానో – లాభేన మానం జనేతి, అలాభేన ఓమానం జనేతి, యసేన మానం జనేతి, అయసేన ఓమానం జనేతి, పసంసాయ మానం జనేతి, నిన్దాయ ఓమానం జనేతి, సుఖేన మానం జనేతి, దుక్ఖేన ఓమానం జనేతి. నవవిధేన మానో – సేయ్యస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానో, సేయ్యస్స ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి మానో, సేయ్యస్స ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి మానో, సదిసస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానో, సదిసస్స ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి మానో, సదిసస్స ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి మానో, హీనస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానో, హీనస్స ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి మానో, హీనస్స ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి మానో. దసవిధేన మానో – ఇధేకచ్చో మానం జనేతి జాతియా వా గోత్తేన వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా. యో ఏవరూపో మానో మఞ్ఞనా మఞ్ఞితత్తం ఉన్నతి ఉన్నమో ధజో సమ్పగ్గాహో కేతుకమ్యతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి మానో.

మానఞ్చ పరిజానేయ్యాతి. మానం తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానేయ్య – ఞాతపరిఞ్ఞాయ, తీరణపరిఞ్ఞాయ, పహానపరిఞ్ఞాయ. కతమా ఞాతపరిఞ్ఞా? మానం జానాతి అయం ఏకవిధేన మానో – యా చిత్తస్స ఉన్నతి. అయం దువిధేన మానో – అత్తుక్కంసనమానో పరవమ్భనమానో…పే… అయం దసవిధేన మానో – ఇధేకచ్చో మానం జనేతి జాతియా వా గోత్తేన వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునాతి జానాతి పస్సతి – అయం ఞాతపరిఞ్ఞా.