౧౪. తువట్టకసుత్తనిద్దేసో

అథ తువట్టకసుత్తనిద్దేసం వక్ఖతి –

౧౫౦. పుచ్ఛామి తం ఆదిచ్చబన్ధు, [ఆదిచ్చబన్ధూ (సీ. స్యా.)] వివేకం సన్తిపదఞ్చ మహేసి [మహేసిం (సీ. స్యా.)] ;

కథం దిస్వా నిబ్బాతి భిక్ఖు, అనుపాదియానో లోకస్మిం కిఞ్చి.

పుచ్ఛామి తం ఆదిచ్చబన్ధూతి. పుచ్ఛాతి తిస్సో పుచ్ఛా – అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛా, దిట్ఠసంసన్దనా పుచ్ఛా, విమతిచ్ఛేదనా పుచ్ఛా. కతమా అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం అఞ్ఞాతం హోతి అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం, తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ తులనాయ తీరణాయ విభావనాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి – అయం అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛా. కతమా దిట్ఠసంసన్దనా పుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం ఞాతం హోతి దిట్ఠం తులితం తీరితం విభూతం విభావితం, అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సద్ధిం సంసన్దనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి – అయం దిట్ఠసంసన్దనా పుచ్ఛా. కతమా విమతిచ్ఛేదనా పుచ్ఛా? పకతియా సంసయపక్ఖన్దో [సంసయపక్ఖన్నో (సీ. స్యా.)] హోతి విమతిపక్ఖన్దో ద్వేళ్హకజాతో, ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’’తి సో విమతిచ్ఛేదనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి – అయం విమతిచ్ఛేదనా పుచ్ఛా. ఇమా తిస్సో పుచ్ఛా.

అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – మనుస్సపుచ్ఛా, అమనుస్సపుచ్ఛా, నిమ్మితపుచ్ఛా. కతమా మనుస్సపుచ్ఛా? మనుస్సా బుద్ధం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, భిక్ఖూ పుచ్ఛన్తి, భిక్ఖునియో పుచ్ఛన్తి, ఉపాసకా పుచ్ఛన్తి, ఉపాసికాయో పుచ్ఛన్తి, రాజానో పుచ్ఛన్తి, ఖత్తియా పుచ్ఛన్తి, బ్రాహ్మణా పుచ్ఛన్తి, వేస్సా పుచ్ఛన్తి, సుద్దా పుచ్ఛన్తి, గహట్ఠా పుచ్ఛన్తి, పబ్బజితా పుచ్ఛన్తి – అయం మనుస్సపుచ్ఛా. కతమా అమనుస్సపుచ్ఛా? అమనుస్సా బుద్ధం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, నాగా పుచ్ఛన్తి, సుపణ్ణా పుచ్ఛన్తి, యక్ఖా పుచ్ఛన్తి, అసురా పుచ్ఛన్తి, గన్ధబ్బా పుచ్ఛన్తి, మహారాజానో పుచ్ఛన్తి, ఇన్దా పుచ్ఛన్తి, బ్రహ్మానో పుచ్ఛన్తి, దేవతాయో పుచ్ఛన్తి – అయం అమనుస్సపుచ్ఛా. కతమా నిమ్మితపుచ్ఛా? యం భగవా రూపం అభినిమ్మినాతి మనోమయం సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గం అహీనిన్ద్రియం తం సో నిమ్మితో బుద్ధం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛతి, భగవా తస్స [నత్థి సీ. స్యా. పోత్థకేసు] విసజ్జేతి – అయం నిమ్మితపుచ్ఛా. ఇమా తిస్సో పుచ్ఛా.

అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – అత్తత్థపుచ్ఛా, పరత్థపుచ్ఛా, ఉభయత్థపుచ్ఛా. అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – దిట్ఠధమ్మికత్థపుచ్ఛా, సమ్పరాయికత్థపుచ్ఛా, పరమత్థపుచ్ఛా. అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – అనవజ్జత్థపుచ్ఛా, నిక్కిలేసత్థపుచ్ఛా [నిక్ఖేపత్థపుచ్ఛా (సీ. క.)], వోదానత్థపుచ్ఛా. అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – అతీతపుచ్ఛా, అనాగతపుచ్ఛా, పచ్చుప్పన్నపుచ్ఛా. అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – అజ్ఝత్తపుచ్ఛా, బహిద్ధాపుచ్ఛా, అజ్ఝత్తబహిద్ధాపుచ్ఛా. అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – కుసలపుచ్ఛా, అకుసలపుచ్ఛా, అబ్యాకతపుచ్ఛా. అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – ఖన్ధపుచ్ఛా, ధాతుపుచ్ఛా, ఆయతనపుచ్ఛా. అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – సతిపట్ఠానపుచ్ఛా, సమ్మప్పధానపుచ్ఛా, ఇద్ధిపాదపుచ్ఛా. అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – ఇన్ద్రియపుచ్ఛా, బలపుచ్ఛా, బోజ్ఝఙ్గపుచ్ఛా. అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – మగ్గపుచ్ఛా, ఫలపుచ్ఛా, నిబ్బానపుచ్ఛా.

పుచ్ఛామి తన్తి పుచ్ఛామి తం యాచామి తం అజ్ఝేసామి తం పసాదేమి తం, ‘‘కథయస్సు మే’’తి – పుచ్ఛామి తం. ఆదిచ్చబన్ధూతి. ఆదిచ్చో వుచ్చతి సూరియో [సురియో (సీ. స్యా.)]. సూరియో గోతమో గోత్తేన, భగవాపి గోతమో గోత్తేన, భగవా సూరియస్స గోత్తఞాతకో గోత్తబన్ధు; తస్మా బుద్ధో ఆదిచ్చబన్ధూతి – పుచ్ఛామి తం ఆదిచ్చబన్ధు.

వివేకం సన్తిపదఞ్చ మహేసీతి. వివేకాతి తయో వివేకా – కాయవివేకో, చిత్తవివేకో, ఉపధివివేకో. కతమో కాయవివేకో? ఇధ భిక్ఖు వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం కాయేన వివిత్తేన విహరతి. సో ఏకో గచ్ఛతి, ఏకో తిట్ఠతి, ఏకో నిసీదతి, ఏకో సేయ్యం కప్పేతి, ఏకో గామం పిణ్డాయ పవిసతి, ఏకో పటిక్కమతి, ఏకో రహో నిసీదతి, ఏకో చఙ్కమం అధిట్ఠాతి, ఏకో చరతి విహరతి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి – అయం కాయవివేకో.

కతమో చిత్తవివేకో? పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స నీవరణేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి, దుతియం ఝానం సమాపన్నస్స వితక్కవిచారేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి, తతియం ఝానం సమాపన్నస్స పీతియా చిత్తం వివిత్తం హోతి, చతుత్థం ఝానం సమాపన్నస్స సుఖదుక్ఖేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి, ఆకాసానఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స రూపసఞ్ఞాయ పటిఘసఞ్ఞాయ నానత్తసఞ్ఞాయ చిత్తం వివిత్తం హోతి, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాయ చిత్తం వివిత్తం హోతి, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాయ చిత్తం వివిత్తం హోతి, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయ చిత్తం వివిత్తం హోతి. సోతాపన్నస్స సక్కాయదిట్ఠియా విచికిచ్ఛాయ సీలబ్బతపరామాసా దిట్ఠానుసయా విచికిచ్ఛానుసయా, తదేకట్ఠేహి చ కిలేసేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి. సకదాగామిస్స ఓళారికా కామరాగసఞ్ఞోజనా పటిఘసఞ్ఞోజనా ఓళారికా కామరాగానుసయా పటిఘానుసయా, తదేకట్ఠేహి చ కిలేసేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి. అనాగామిస్స అనుసహగతా కామరాగసఞ్ఞోజనా పటిఘసఞ్ఞోజనా అనుసహగతా కామరాగానుసయా పటిఘానుసయా, తదేకట్ఠేహి చ కిలేసేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి. అరహతో రూపరాగా అరూపరాగా మానా ఉద్ధచ్చా అవిజ్జాయ మానానుసయా భవరాగానుసయా అవిజ్జానుసయా, తదేకట్ఠేహి చ కిలేసేహి బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి – అయం చిత్తవివేకో.

కతమో ఉపధివివేకో? ఉపధి వుచ్చతి కిలేసా చ ఖన్ధా చ అభిసఙ్ఖారా చ. ఉపధివివేకో వుచ్చతి అమతం నిబ్బానం. యో సో సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం – అయం ఉపధివివేకో. కాయవివేకో చ వివేకట్ఠకాయానం [వూపకట్ఠకాయానం (సీ.)] నేక్ఖమ్మాభిరతానం, చిత్తవివేకో చ పరిసుద్ధచిత్తానం పరమవోదానపత్తానం, ఉపధివివేకో చ నిరుపధీనం పుగ్గలానం విసఙ్ఖారగతానం. సన్తీతి ఏకేన ఆకారేన సన్తిపి సన్తిపదమ్పి తంయేవ అమతం నిబ్బానం, యో సో సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘సన్తమేతం పదం, పణీతమేతం పదం, యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బాన’’న్తి. అథ అపరేన ఆకారేన యే ధమ్మా సన్తాధిగమాయ సన్తిఫుసనాయ సన్తిసచ్ఛికిరియాయ సంవత్తన్తి, సేయ్యథిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో – ఇమే వుచ్చన్తి సన్తిపదం తాణపదం లేణపదం సరణపదం అభయపదం అచ్చుతపదం అమతపదం నిబ్బానపదం.

మహేసీతి మహేసి భగవా. మహన్తం సీలక్ఖన్ధం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహన్తం సమాధిక్ఖన్ధం…పే… మహన్తం పఞ్ఞాక్ఖన్ధం… మహన్తం విముత్తిక్ఖన్ధం… మహన్తం విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి; మహతో తమోకాయస్స పదాలనం, మహతో విపల్లాసస్స భేదనం, మహతో తణ్హాసల్లస్స అబ్బహనం [అబ్బూహనం (సీ. స్యా.), అబ్భుహనం (క.)], మహతో దిట్ఠిసఙ్ఘాతస్స వినివేఠనం, మహతో మానధజస్స పపాతనం [పవాహనం (స్యా.)], మహతో అభిసఙ్ఖారస్స వూపసమం, మహతో ఓఘస్స నిత్థరణం, మహతో భారస్స నిక్ఖేపనం, మహతో సంసారవట్టస్స ఉపచ్ఛేదం, మహతో సన్తాపస్స నిబ్బాపనం, మహతో పరిళాహస్స పటిపస్సద్ధిం, మహతో ధమ్మధజస్స ఉస్సాపనం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహన్తే సతిపట్ఠానే మహన్తే సమ్మప్పధానే మహన్తే ఇద్ధిపాదే మహన్తాని ఇన్ద్రియాని మహన్తాని బలాని మహన్తే బోజ్ఝఙ్గే మహన్తం అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం మహన్తం పరమత్థం అమతం నిబ్బానం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి; మహేసక్ఖేహి వా సత్తేహి ఏసితో గవేసితో పరియేసితో కహం బుద్ధో కహం భగవా కహం దేవదేవో కహం నరాసభోతి మహేసీతి – వివేకం సన్తిపదఞ్చ మహేసి.

కథం దిస్వా నిబ్బాతి భిక్ఖూతి. కథం దిస్వా పస్సిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా అత్తనో రాగం నిబ్బాపేతి, దోసం నిబ్బాపేతి, మోహం నిబ్బాపేతి, కోధం…పే… ఉపనాహం… మక్ఖం… పళాసం… ఇస్సం… మచ్ఛరియం… మాయం… సాఠేయ్యం… థమ్భం… సారమ్భం… మానం… అతిమానం… మదం… పమాదం… సబ్బే కిలేసే… సబ్బే దుచ్చరితే… సబ్బే దరథే… సబ్బే పరిళాహే… సబ్బే సన్తాపే … సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారే నిబ్బాపేతి సమేతి ఉపసమేతి వూపసమేతి పటిపస్సమ్భేతి. భిక్ఖూతి పుథుజ్జనకల్యాణకో వా భిక్ఖు సేఖో వా భిక్ఖూతి – కథం దిస్వా నిబ్బాతి భిక్ఖు.

అనుపాదియానో లోకస్మిం కిఞ్చీతి. చతూహి ఉపాదానేహి అనుపాదియమానో అగణ్హయమానో అపరామసమానో అనభినివిసమానో. లోకస్మిన్తి అపాయలోకే మనుస్సలోకే దేవలోకే, ఖన్ధలోకే ధాతులోకే ఆయతనలోకే. కిఞ్చీతి కిఞ్చి రూపగతం వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతన్తి – అనుపాదియానో లోకస్మిం కిఞ్చి.

తేనాహ సో నిమ్మితో –

‘‘పుచ్ఛామి తం ఆదిచ్చబన్ధు, వివేకం సన్తిపదఞ్చ మహేసి;

కథం దిస్వా నిబ్బాతి భిక్ఖు, అనుపాదియానో లోకస్మిం కిఞ్చీ’’తి.

౧౫౧. మూలం పపఞ్చసఙ్ఖాయ, [ఇతి భగవా]

మన్తా అస్మీతి సబ్బముపరున్ధే [సబ్బముపరుద్ధే (స్యా.)] ;

యా కాచి తణ్హా అజ్ఝత్తం, తాసం వినయా సదా సతో సిక్ఖే.

మూలం పపఞ్చసఙ్ఖాయ, [ఇతి భగవా] మన్తా అస్మీతి సబ్బముపరున్ధేతి. పపఞ్చాయేవ పపఞ్చసఙ్ఖా. తణ్హాపపఞ్చసఙ్ఖా దిట్ఠిపపఞ్చసఙ్ఖా. కతమం తణ్హాపపఞ్చస్స మూలం? అవిజ్జామూలం, అయోనిసోమనసికారో మూలం, అస్మిమానో మూలం, అహిరికం మూలం, అనోత్తప్పం మూలం, ఉద్ధచ్చం మూలం – ఇదం తణ్హాపపఞ్చస్స మూలం. కతమం దిట్ఠిపపఞ్చస్స మూలం? అవిజ్జామూలం, అయోనిసోమనసికారో మూలం, అస్మిమానో మూలం, అహిరికం మూలం, అనోత్తప్పం మూలం, ఉద్ధచ్చం మూలం – ఇదం దిట్ఠిపపఞ్చస్స మూలం.

భగవాతి గారవాధివచనం. అపి చ భగ్గరాగోతి భగవా, భగ్గదోసోతి భగవా, భగ్గమోహోతి భగవా, భగ్గమానోతి భగవా, భగ్గదిట్ఠీతి భగవా, భగ్గకణ్డకోతి భగవా, భగ్గకిలేసోతి భగవా, భజి విభజి పవిభజి ధమ్మరతనన్తి భగవా, భవానం అన్తకరోతి భగవా, భావితకాయో భావితసీలో భావితచిత్తో భావితపఞ్ఞోతి భగవా; భాగీ వా భగవా అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని అప్పసద్దాని అప్పనిగ్ఘోసాని విజనవాతాని మనుస్సరాహస్సేయ్యకాని పటిసల్లానసారుప్పానీతి భగవా, భాగీ వా భగవా చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానన్తి భగవా, భాగీ వా భగవా అత్థరసస్స ధమ్మరసస్స విముత్తిరసస్స అధిసీలస్స అధిచిత్తస్స అధిపఞ్ఞాయాతి భగవా, భాగీ వా భగవా చతున్నం ఝానానం చతున్నం అప్పమఞ్ఞానం చతున్నం అరూపసమాపత్తీనన్తి భగవా, భాగీ వా భగవా అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం అట్ఠన్నం అభిభాయతనానం నవన్నం అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తీనన్తి భగవా, భాగీ వా భగవా దసన్నం సఞ్ఞాభావనానం దసన్నం కసిణసమాపత్తీనం ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స అసుభసమాపత్తియాతి భగవా, భాగీ వా భగవా చతున్నం సతిపట్ఠానానం చతున్నం సమ్మప్పధానానం చతున్నం ఇద్ధిపాదానం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం పఞ్చన్నం బలానం సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్సాతి భగవా, భాగీ వా భగవా దసన్నం తథాగతబలానం చతున్నం వేసారజ్జానం చతున్నం పటిసమ్భిదానం ఛన్నం అభిఞ్ఞానం ఛన్నం బుద్ధధమ్మానన్తి భగవా, భగవాతి నేతం నామం మాతరా కతం న పితరా కతం న భాతరా కతం న భగినియా కతం న మిత్తామచ్చేహి కతం న ఞాతిసాలోహితేహి కతం న సమణబ్రాహ్మణేహి కతం న దేవతాహి కతం; విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞాణస్స పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం భగవాతి – మూలం పపఞ్చసఙ్ఖాయ ఇతి భగవా.

మన్తా అస్మీతి సబ్బముపరున్ధేతి. మన్తా వుచ్చతి పఞ్ఞా. యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి. అస్మీతి రూపే అస్మీతి మానో అస్మీతి ఛన్దో అస్మీతి అనుసయో; వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే అస్మీతి మానో అస్మీతి ఛన్దో అస్మీతి అనుసయోతి. మూలం పపఞ్చసఙ్ఖాయ ఇతి భగవా. మన్తా అస్మీతి సబ్బముపరున్ధేతి. పపఞ్చసఙ్ఖాయ మూలఞ్చ అస్మిమానఞ్చ మన్తాయ సబ్బం రున్ధేయ్య ఉపరున్ధేయ్య నిరోధేయ్య వూపసమేయ్య అత్థఙ్గమేయ్య పటిపస్సమ్భేయ్యాతి – మూలం పపఞ్చసఙ్ఖాయ ఇతి భగవా, మన్తా అస్మీతి సబ్బముపరున్ధే.

యా కాచి తణ్హా అజ్ఝత్తన్తి. యా కాచీతి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం పరియాదియనవచనమేతం – యా కాచీతి. తణ్హాతి రూపతణ్హా…పే… ధమ్మతణ్హా. అజ్ఝత్తన్తి అజ్ఝత్తసముట్ఠానా వా [అజ్ఝత్తం సముట్ఠాతి (స్యా.)] సా తణ్హాతి – అజ్ఝత్తం. అథ వా అజ్ఝత్తికం వుచ్చతి చిత్తం. యం చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతు. చిత్తేన సా తణ్హా సహగతా సహజాతా సంసట్ఠా సమ్పయుత్తా ఏకుప్పాదా ఏకనిరోధా ఏకవత్థుకా ఏకారమ్మణాతిపి అజ్ఝత్తన్తి – యా కాచి తణ్హా అజ్ఝత్తం.

తాసం వినయా సదా సతో సిక్ఖేతి. సదాతి సదా సబ్బదా సబ్బకాలం నిచ్చకాలం ధువకాలం, సతతం సమితం అబ్బోకిణ్ణం పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం ఉదకూమిగజాతం అవీచిసన్తతిసహితం ఫుసితం, పురేభత్తం పచ్ఛాభత్తం, పురిమం యామం మజ్ఝిమం యామం పచ్ఛిమం యామం, కాళే జుణ్హే, వస్సే హేమన్తే గిమ్హే, పురిమే వయోఖన్ధే మజ్ఝిమే వయోఖన్ధే పచ్ఛిమే వయోఖన్ధే. సతోతి చతూహి కారణేహి సతో – కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో, వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో. అపరేహిపి చతూహి కారణేహి సతో – అసతి పరివజ్జనాయ సతో, సతికరణీయానం ధమ్మానం కతత్తా సతో, సతిపటిపక్ఖానం ధమ్మానం హతత్తా సతో, సతినిమిత్తానం అసమ్ముట్ఠత్తా సతో. అపరేహిపి చతూహి కారణేహి సతో – సతియా సమన్నాగతత్తా సతో, సతియా వసితత్తా సతో, సతియా పాగుఞ్ఞతాయ సతో, సతియా అపచ్చోరోహనతాయ సతో. అపరేహిపి చతూహి కారణేహి సతో – సత్తత్తా సతో, సన్తత్తా సతో, సమితత్తా సతో, సన్తధమ్మసమన్నాగతత్తా సతో. బుద్ధానుస్సతియా సతో, ధమ్మానుస్సతియా సతో, సఙ్ఘానుస్సతియా సతో, సీలానుస్సతియా సతో, చాగానుస్సతియా సతో, దేవతానుస్సతియా సతో, ఆనాపానస్సతియా సతో, మరణస్సతియా సతో, కాయగతాసతియా సతో, ఉపసమానుస్సతియా సతో. యా సతి అనుస్సతి పటిస్సతి, సతి సరణతా ధారణతా అపిలాపనతా అసమ్ముస్సనతా, సతి సతిన్ద్రియం సతిబలం సమ్మాసతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఏకాయనమగ్గో – అయం వుచ్చతి సతి. ఇమాయ సతియా ఉపేతో సముపేతో, ఉపగతో సముపగతో, ఉపపన్నో సముపపన్నో, సమన్నాగతో సో వుచ్చతి సతో.

సిక్ఖేతి తిస్సో సిక్ఖా – అధిసీలసిక్ఖా, అధిచిత్తసిక్ఖా, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా. కతమా అధిసీలసిక్ఖా? ఇధ భిక్ఖు సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో, అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు, ఖుద్దకో సీలక్ఖన్ధో… మహన్తో సీలక్ఖన్ధో, సీలం పతిట్ఠా ఆది చరణం సంయమో సంవరో ముఖం పముఖం కుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా – అయం అధిసీలసిక్ఖా.

కతమా అధిచిత్తసిక్ఖా? ఇధ భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి ‘‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి – అయం అధిచిత్తసిక్ఖా.

కతమా అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా? ఇధ భిక్ఖు పఞ్ఞవా హోతి, ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మాదుక్ఖక్ఖయగామినియా. సో ఇదం దుక్ఖన్తి యథాభూతం పజానాతి, అయం దుక్ఖసముదయోతి యథాభూతం పజానాతి, అయం దుక్ఖనిరోధోతి యథాభూతం పజానాతి, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి యథాభూతం పజానాతి, ఇమే ఆసవాతి యథాభూతం పజానాతి, అయం ఆసవసముదయోతి యథాభూతం పజానాతి, అయం ఆసవనిరోధోతి యథాభూతం పజానాతి, అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదాతి యథాభూతం పజానాతి – అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా.

తాసం వినయా సదా సతో సిక్ఖేతి. తాసం తణ్హానం వినయాయ పటివినయాయ పహానాయ వూపసమాయ పటినిస్సగ్గాయ పటిపస్సద్ధియా అధిసీలమ్పి సిక్ఖేయ్య, అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖేయ్య, అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖేయ్య; ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో ఆవజ్జన్తో సిక్ఖేయ్య, పజానన్తో సిక్ఖేయ్య, పస్సన్తో సిక్ఖేయ్య, పచ్చవేక్ఖన్తో సిక్ఖేయ్య, చిత్తం అధిట్ఠహన్తో సిక్ఖేయ్య, సద్ధాయ అధిముచ్చన్తో సిక్ఖేయ్య, వీరియం పగ్గణ్హన్తో సిక్ఖేయ్య, సతిం ఉపట్ఠపేన్తో సిక్ఖేయ్య, చిత్తం సమాదహన్తో సిక్ఖేయ్య, పఞ్ఞాయ పజానన్తో సిక్ఖేయ్య, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో సిక్ఖేయ్య, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో సిక్ఖేయ్య, పహాతబ్బం పజహన్తో సిక్ఖేయ్య, భావేతబ్బం భావేన్తో సిక్ఖేయ్య, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో సిక్ఖేయ్య ఆచరేయ్య సమాచరేయ్య సమాదాయ వత్తేయ్యాతి – తాసం వినయా సదా సతో సిక్ఖే.

తేనాహ భగవా –

‘‘మూలం పపఞ్చసఙ్ఖాయ, [ఇతి భగవా]

మన్తా అస్మీతి సబ్బముపరున్ధే;

యా కాచి తణ్హా అజ్ఝత్తం, తాసం వినయా సదా సతో సిక్ఖే’’తి.

౧౫౨. యం కిఞ్చి ధమ్మమభిజఞ్ఞా, అజ్ఝత్తం అథ వాపి బహిద్ధా;

న తేన థామం కుబ్బేథ, న హి సా నిబ్బుతి సతం వుత్తా.

యం కిఞ్చి ధమ్మమభిజఞ్ఞా అజ్ఝత్తన్తి. యం కిఞ్చి అత్తనో గుణం జానేయ్య కుసలే వా ధమ్మే అబ్యాకతే వా ధమ్మే. కతమే అత్తనో గుణా? ఉచ్చా కులా పబ్బజితో వా అస్సం [అస్స (స్యా.)], మహాభోగకులా పబ్బజితో వా అస్సం, ఉళారభోగకులా పబ్బజితో వా అస్సం, ఞాతో యసస్సీ సగహట్ఠపబ్బజితానన్తి వా అస్సం, లాభిమ్హి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానన్తి వా అస్సం, సుత్తన్తికో వా అస్సం, వినయధరో వా అస్సం, ధమ్మకథికో వా అస్సం, ఆరఞ్ఞికో వా అస్సం, పిణ్డపాతికో వా అస్సం, పంసుకూలికో వా అస్సం, తేచీవరికో వా అస్సం, సపదానచారికో వా అస్సం, ఖలుపచ్ఛాభత్తికో వా అస్సం, నేసజ్జికో వా అస్సం, యథాసన్థతికో వా అస్సం, పఠమస్స ఝానస్స లాభీతి వా అస్సం, దుతియస్స ఝానస్స లాభీతి వా అస్సం, తతియస్స ఝానస్స లాభీతి వా అస్సం, చతుత్థస్స ఝానస్స లాభీతి వా అస్సం, ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా లాభీతి వా అస్సం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియా… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా లాభీతి వా అస్సం – ఇమే వుచ్చన్తి అత్తనో గుణా. యం కిఞ్చి అత్తనో గుణం జానేయ్య ఆజానేయ్య విజానేయ్య పటివిజానేయ్య పటివిజ్ఝేయ్యాతి – యం కిఞ్చి ధమ్మమభిజఞ్ఞా అజ్ఝత్తం. అథ వాపి బహిద్ధాతి. ఉపజ్ఝాయస్స వా ఆచరియస్స వా తే గుణా అస్సూతి [అస్సూతి అజ్ఝత్తం (బహూసు)] – అథ వాపి బహిద్ధా.

న తేన థామం కుబ్బేథాతి. అత్తనో వా గుణేన పరేసం వా గుణేన థామం న కరేయ్య, థమ్భం న కరేయ్య, మానం న కరేయ్య, ఉన్నతిం న కరేయ్య, ఉన్నమం న కరేయ్య, న తేన మానం జనేయ్య, న తేన థద్ధో అస్స పత్థద్ధో పగ్గహితసిరోతి – న తేన థామం కుబ్బేథ.

న హి సా నిబ్బుతి సతం వుత్తాతి. సతానం సన్తానం సప్పురిసానం బుద్ధానం బుద్ధసావకానం పచ్చేకబుద్ధానం సా నిబ్బుతీతి న వుత్తా న పవుత్తా న ఆచిక్ఖితా న దేసితా న పఞ్ఞపితా న పట్ఠపితా న వివటా న విభత్తా న ఉత్తానీకతా నప్పకాసితాతి – న హి సా నిబ్బుతి సతం వుత్తా.

తేనాహ భగవా –

‘‘యం కిఞ్చి ధమ్మమభిజఞ్ఞా, అజ్ఝత్తం అథ వాపి బహిద్ధా;

న తేన థామం కుబ్బేథ, న హి సా నిబ్బుతి సతం వుత్తా’’తి.

౧౫౩. సేయ్యో న తేన మఞ్ఞేయ్య, నీచేయ్యో అథ వాపి సరిక్ఖో;

ఫుట్ఠో అనేకరూపేహి, నాతుమానం వికప్పయం తిట్ఠే.

సేయ్యో న తేన మఞ్ఞేయ్యాతి. ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి అతిమానం న జనేయ్య జాతియా వా గోత్తేన వా కోలపుత్తియేన వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా ధనేన వా అజ్ఝేనేన వా కమ్మాయతనేన వా సిప్పాయతనేన వా విజ్జాట్ఠానేన వా సుతేన వా పటిభానేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునాతి – సేయ్యో న తేన మఞ్ఞేయ్య.

నీచేయ్యో అథ వాపి సరిక్ఖోతి. ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి ఓమానం న జనేయ్య జాతియా వా గోత్తేన వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా. ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి మానం న జనేయ్య జాతియా వా గోత్తేన వా కోలపుత్తియేన వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా ధనేన వా అజ్ఝేనేన వా కమ్మాయతనేన వా సిప్పాయతనేన వా విజ్జాట్ఠానేన వా సుతేన వా పటిభానేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునాతి – నీచేయ్యో అథ వాపి సరిక్ఖో.

ఫుట్ఠో అనేకరూపేహీతి. అనేకవిధేహి ఆకారేహి ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతోతి – ఫుట్ఠో అనేకరూపేహి.

నాతుమానం వికప్పయం తిట్ఠేతి. ఆతుమా వుచ్చతి అత్తా. అత్తానం కప్పేన్తో వికప్పేన్తో వికప్పం ఆపజ్జన్తో న తిట్ఠేయ్యాతి – నాతుమానం వికప్పయం తిట్ఠే.

తేనాహ భగవా –

‘‘సేయ్యో న తేన మఞ్ఞేయ్య, నీచేయ్యో అథ వాపి సరిక్ఖో;

ఫుట్ఠో అనేకరూపేహి, నాతుమానం వికప్పయం తిట్ఠే’’తి.

౧౫౪. అజ్ఝత్తమేవుపసమే, న అఞ్ఞతో భిక్ఖు సన్తిమేసేయ్య;

అజ్ఝత్తం ఉపసన్తస్స, నత్థి అత్తా [అత్తం (స్యా.)] కుతో నిరత్తా [నిరత్తం (స్యా.)] వా.

అజ్ఝత్తమేవుపసమేతి. అజ్ఝత్తం రాగం సమేయ్య, దోసం సమేయ్య, మోహం సమేయ్య, కోధం…పే… ఉపనాహం… మక్ఖం… పళాసం… ఇస్సం… మచ్ఛరియం… మాయం… సాఠేయ్యం… థమ్భం… సారమ్భం … మానం… అతిమానం… మదం… పమాదం… సబ్బే కిలేసే… సబ్బే దుచ్చరితే… సబ్బే దరథే… సబ్బే పరిళాహే… సబ్బే సన్తాపే… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారే సమేయ్య ఉపసమేయ్య వూపసమేయ్య నిబ్బాపేయ్య పటిపస్సమ్భేయ్యాతి – అజ్ఝత్తమేవుపసమే.

న అఞ్ఞతో భిక్ఖు సన్తిమేసేయ్యాతి. అఞ్ఞతో అసుద్ధిమగ్గేన, మిచ్ఛాపటిపదాయ, అనియ్యానపతేన, అఞ్ఞత్ర సతిపట్ఠానేహి, అఞ్ఞత్ర సమ్మప్పధానేహి, అఞ్ఞత్ర ఇద్ధిపాదేహి, అఞ్ఞత్ర ఇన్ద్రియేహి, అఞ్ఞత్ర బలేహి, అఞ్ఞత్ర బోజ్ఝఙ్గేహి, అఞ్ఞత్ర అరియా అట్ఠఙ్గికా మగ్గా సన్తిం ఉపసన్తిం వూపసన్తిం నిబ్బుతిం పటిపస్సద్ధిం న ఏసేయ్య న గవేసేయ్య న పరియేసేయ్యాతి – న అఞ్ఞతో భిక్ఖు సన్తిమేసేయ్య.

అజ్ఝత్తం ఉపసన్తస్సాతి. అజ్ఝత్తం రాగం సన్తస్స, దోసం సన్తస్స, మోహం సన్తస్స…పే… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారే సన్తస్స ఉపసన్తస్స వూపసన్తస్స నిబ్బుతస్స పటిపస్సద్ధియాతి – అజ్ఝత్తం ఉపసన్తస్స.

నత్థి అత్తా కుతో నిరత్తా వాతి. నత్థీతి పటిక్ఖేపో. అత్తాతి అత్తదిట్ఠి నత్థి; నిరత్తాతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి నత్థి. అత్తాతి గహితం నత్థి; నిరత్తాతి ముఞ్చితబ్బం నత్థి. యస్సత్థి గహితం, తస్సత్థి ముఞ్చితబ్బం. తస్స గహితం గాహం ముఞ్చనం సమతిక్కన్తో అరహా వుద్ధిపారిహానివీతివత్తో. సో వుట్ఠవాసో చిణ్ణచరణో…పే… జాతిమరణసంసారో, నత్థి తస్స పునబ్భవోతి – నత్థి అత్తా కుతో నిరత్తా వా.

తేనాహ భగవా –

‘‘అజ్ఝత్తమేవుపసమే, న అఞ్ఞతో భిక్ఖు సన్తిమేసేయ్య;

అజ్ఝత్తం ఉపసన్తస్స, నత్థి అత్తా కుతో నిరత్తా వా’’తి.

౧౫౫. మజ్ఝే యథా సముద్దస్స, ఊమి నో జాయతీ ఠితో హోతి;

ఏవం ఠితో అనేజస్స, ఉస్సదం భిక్ఖు న కరేయ్య [కరే (సీ.)] కుహిఞ్చి.

మజ్ఝే యథా సముద్దస్స, ఊమి నో జాయతీ ఠితో హోతీతి. సముద్దో చతురాసీతియోజనసహస్సాని ఉబ్బేధేన గమ్భీరో. హేట్ఠా చత్తారీసయోజనసహస్సాని ఉదకం మచ్ఛకచ్ఛపేహి కమ్పతి. ఉపరి చత్తారీసయోజనసహస్సాని ఉదకం వాతేహి కమ్పతి. మజ్ఝే చత్తారీసయోజనసహస్సాని ఉదకం న కమ్పతి న వికమ్పతి న చలతి న వేధతి నప్పవేధతి న సమ్పవేధతి. అనేరితో అఘట్టితో అచలితో అలుళితో అభన్తో వూపసన్తో తత్ర ఊమి నో జాయతి, ఠితో హోతి సముద్దోతి. ఏవమ్పి మజ్ఝే యథా సముద్దస్స ఊమి నో జాయతీ ఠితో హోతి.

అథ వా సత్తన్నం పబ్బతానం అన్తరికాసు సత్తసీదన్తరా మహాసముద్దా. [సీదన్తరసముద్దో (స్యా.)] తత్ర ఉదకం న కమ్పతి న వికమ్పతి న చలతి న వేధతి నప్పవేధతి న సమ్పవేధతి. అనేరితో అఘట్టితో అచలితో అలుళితో అభన్తో వూపసన్తో తత్ర ఊమి నో జాయతి, ఠితో హోతి సముద్దోతి. ఏవమ్పి మజ్ఝే యథా సముద్దస్స ఊమి నో జాయతీ ఠితో హోతి.

ఏవం ఠితో అనేజస్సాతి. ఏవన్తి ఓపమ్మసమ్పటిపాదనం. ఠితోతి లాభేపి న కమ్పతి, అలాభేపి న కమ్పతి, యసేపి న కమ్పతి, అయసేపి న కమ్పతి, పసంసాయపి న కమ్పతి, నిన్దాయపి న కమ్పతి, సుఖేపి న కమ్పతి, దుక్ఖేపి న కమ్పతి న వికమ్పతి న చలతి న వేధతి నప్పవేధతి న సమ్పవేధతీతి – ఏవం ఠితో. అనేజస్సాతి ఏజా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. యస్సేసా ఏజా తణ్హా పహీనా ఉచ్ఛిన్నా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢా, సో వుచ్చతి అనేజో. ఏజాయ పహీనత్తా అనేజో; సో లాభేపి న ఇఞ్జతి, అలాభేపి న ఇఞ్జతి, యసేపి న ఇఞ్జతి, అయసేపి న ఇఞ్జతి, పసంసాయపి న ఇఞ్జతి, నిన్దాయపి న ఇఞ్జతి, సుఖేపి న ఇఞ్జతి, దుక్ఖేపి న ఇఞ్జతి, న చలతి న వేధతి నప్పవేధతి న సమ్పవేధతీతి – ఏవం ఠితో అనేజస్స.

ఉస్సదం భిక్ఖు న కరేయ్య కుహిఞ్చీతి. ఉస్సదాతి సత్తుస్సదా – రాగుస్సదం [రాగుస్సదో (స్యా.)], దోసుస్సదం, మోహుస్సదం, మానుస్సదం, దిట్ఠుస్సదం, కిలేసుస్సదం, కమ్ముస్సదం న కరేయ్య న జనేయ్య న సఞ్జనేయ్య న నిబ్బత్తేయ్య నాభినిబ్బత్తేయ్య. కుహిఞ్చీతి కుహిఞ్చి కిస్మిఞ్చి కత్థచి అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా అజ్ఝత్తబహిద్ధా వాతి – ఉస్సదం భిక్ఖు న కరేయ్య కుహిఞ్చి.

తేనాహ భగవా –

‘‘మజ్ఝే యథా సముద్దస్స, ఊమి నో జాయతీ ఠితో హోతి;

ఏవం ఠితో అనేజస్స, ఉస్సదం భిక్ఖు న కరేయ్య కుహిఞ్చీ’’తి.

౧౫౬. అకిత్తయీ వివటచక్ఖు, సక్ఖిధమ్మం పరిస్సయవినయం;

పటిపదం వదేహి భద్దన్తే, పాతిమోక్ఖం అథ వాపి సమాధిం.

అకిత్తయీ వివటచక్ఖూతి. అకిత్తయీతి కిత్తితం ఆచిక్ఖితం దేసితం పఞ్ఞపితం పట్ఠపితం వివటం విభత్తం ఉత్తానీకతం పకాసితన్తి – అకిత్తయి [అకిత్తయీతి అకిత్తయి పరికిత్తయి ఆచిక్ఖి దేసేసి పఞ్ఞపేసి పట్ఠపేసి వివరి విభజి ఉత్తానిమకాసి పకాసేసీతి అకిత్తయి (స్యా.)]. వివటచక్ఖూతి భగవా పఞ్చహి చక్ఖూహి వివటచక్ఖు – మంసచక్ఖునాపి వివటచక్ఖు, దిబ్బేన చక్ఖునాపి వివటచక్ఖు, పఞ్ఞాచక్ఖునాపి వివటచక్ఖు, బుద్ధచక్ఖునాపి వివటచక్ఖు, సమన్తచక్ఖునాపి వివటచక్ఖు.

కథం భగవా మంసచక్ఖునాపి వివటచక్ఖు? మంసచక్ఖుమ్హిపి భగవతో పఞ్చ వణ్ణా సంవిజ్జన్తి – నీలో చ వణ్ణో, పీతకో చ వణ్ణో, లోహితకో చ వణ్ణో, కణ్హో చ వణ్ణో, ఓదాతో చ వణ్ణో. అక్ఖిలోమాని చ భగవతో యత్థ చ అక్ఖిలోమాని పతిట్ఠితాని తం నీలం హోతి సునీలం పాసాదికం దస్సనేయ్యం ఉమాపుప్ఫసమానం [ఉమ్మాపుప్ఫసమానం (సీ. క.), ఉమ్మారపుప్ఫసమానం (స్యా.)]. తస్స పరతో పీతకం హోతి సుపీతకం సువణ్ణవణ్ణం పాసాదికం దస్సనేయ్యం కణికారపుప్ఫసమానం. ఉభయతో చ అక్ఖికూటాని భగవతో లోహితకాని హోన్తి సులోహితకాని పాసాదికాని దస్సనేయ్యాని ఇన్దగోపకసమానాని. మజ్ఝే కణ్హం హోతి సుకణ్హం అలూఖం సినిద్ధం పాసాదికం దస్సనేయ్యం అద్దారిట్ఠకసమానం [అళారిట్ఠకసమానం (స్యా.)]. తస్స పరతో ఓదాతం హోతి సుఓదాతం సేతం పణ్డరం పాసాదికం దస్సనేయ్యం ఓసధితారకసమానం. తేన భగవా పాకతికేన మంసచక్ఖునా అత్తభావపరియాపన్నేన పురిమసుచరితకమ్మాభినిబ్బత్తేన సమన్తా యోజనం పస్సతి దివా చేవ రత్తిఞ్చ. యదా హిపి చతురఙ్గసమన్నాగతో అన్ధకారో హోతి. సూరియో వా అత్థఙ్గతో హోతి. కాళపక్ఖో చ ఉపోసథో హోతి. తిబ్బో చ వనసణ్డో హోతి. మహా చ కాళమేఘో [అకాలమేఘో (స్యా.)] అబ్భుట్ఠితో హోతి. ఏవరూపేపి చతురఙ్గసమన్నాగతే అన్ధకారే సమన్తా యోజనం పస్సతి. నత్థి సో కుట్టో [కుడ్డో (సీ.)] వా కవాటం వా పాకారో వా పబ్బతో వా గచ్ఛో వా లతా వా ఆవరణం రూపానం దస్సనాయ. ఏకఞ్చే తిలఫలం నిమిత్తం కత్వా తిలవాహే పక్ఖిపేయ్య. తఞ్ఞేవ తిలఫలం ఉద్ధరేయ్య. ఏవం పరిసుద్ధం భగవతో పాకతికం మంసచక్ఖు. ఏవం భగవా మంసచక్ఖునాపి వివటచక్ఖు.

కథం భగవా దిబ్బేన చక్ఖునాపి వివటచక్ఖు? భగవా దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే. యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా. ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే; యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి. ఆకఙ్ఖమానో చ భగవా ఏకమ్పి లోకధాతుం పస్సేయ్య, ద్వేపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, తిస్సోపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, చతస్సోపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, పఞ్చపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, దసపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, వీసమ్పి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, తింసమ్పి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, చత్తాలీసమ్పి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, పఞ్ఞాసమ్పి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, సతమ్పి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, సహస్సిమ్పి చూళనికం లోకధాతుం పస్సేయ్య, ద్విసహస్సిమ్పి మజ్ఝిమికం లోకధాతుం పస్సేయ్య, తిసహస్సిమ్పి లోకధాతుం పస్సేయ్య, మహాసహస్సిమ్పి [తిసహస్సిం మహాసహస్సిమ్పి (సీ. క.)] లోకధాతుం పస్సేయ్య. యావతకం వా పన ఆకఙ్ఖేయ్య తావతకం పస్సేయ్య. ఏవం పరిసుద్ధం భగవతో దిబ్బచక్ఖు. ఏవం భగవా దిబ్బేన చక్ఖునాపి వివటచక్ఖు.

కథం భగవా పఞ్ఞాచక్ఖునాపి వివటచక్ఖు? భగవా మహాపఞ్ఞో పుథుపఞ్ఞో హాసపఞ్ఞో జవనపఞ్ఞో తిక్ఖపఞ్ఞో నిబ్బేధికపఞ్ఞో పఞ్ఞాపభేదకుసలో పభిన్నఞాణో అధిగతపటిసమ్భిదో చతువేసారజ్జప్పత్తో దసబలధారీ పురిసాసభో పురిససీహో పురిసనాగో పురిసాజఞ్ఞో పురిసధోరయ్హో అనన్తఞాణో అనన్తతేజో అనన్తయసో అడ్ఢో మహద్ధనో ధనవా నేతా వినేతా అనునేతా పఞ్ఞాపేతా అనిజ్ఝాపేతా పేక్ఖేతా పసాదేతా. సో హి భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా, అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా, అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతా, మగ్గఞ్ఞూ మగ్గవిదూ మగ్గకోవిదో మగ్గానుగా చ పన ఏతరహి సావకా విహరన్తి పచ్ఛా సమన్నాగతా.

సో హి భగవా జానం జానాతి పస్సం పస్సతి, చక్ఖుభూతో ఞాణభూతో ధమ్మభూతో బ్రహ్మభూతో వత్తా పవత్తా అత్థస్స నిన్నేతా అమతస్స దాతా ధమ్మస్సామీ తథాగతో. నత్థి తస్స భగవతో అఞ్ఞాతం అదిట్ఠం అవిదితం అసచ్ఛికతం అఫస్సితం పఞ్ఞాయ. అతీతం అనాగతం పచ్చుప్పన్నం [అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం (స్యా.) మహాని. ౬౯] ఉపాదాయ సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి. యం కిఞ్చి నేయ్యం నామ అత్థి జానితబ్బం [అత్థి ధమ్మం జానితబ్బం (సీ. క.)] అత్తత్థో వా పరత్థో వా ఉభయత్థో వా దిట్ఠధమ్మికో వా అత్థో సమ్పరాయికో వా అత్థో ఉత్తానో వా అత్థో గమ్భీరో వా అత్థో గూళ్హో వా అత్థో పటిచ్ఛన్నో వా అత్థో నేయ్యో వా అత్థో నీతో వా అత్థో అనవజ్జో వా అత్థో నిక్కిలేసో వా అత్థో వోదానో వా అత్థో పరమత్థో వా అత్థో, సబ్బం తం [పరమత్థో వా, సబ్బన్తం (స్యా.)] అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి.

సబ్బం కాయకమ్మం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణానుపరివత్తి సబ్బం వచీకమ్మం… సబ్బం మనోకమ్మం… అతీతే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం, అనాగతే పచ్చుప్పన్నే అప్పటిహతం ఞాణం. యావతకం నేయ్యం తావతకం ఞాణం, యావతకం ఞాణం తావతకం నేయ్యం; నేయ్యపరియన్తికం ఞాణం ఞాణపరియన్తికం నేయ్యం, నేయ్యం అతిక్కమిత్వా ఞాణం నప్పవత్తతి, ఞాణం అతిక్కమిత్వా నేయ్యపథో నత్థి. అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో తే ధమ్మా. యథా ద్విన్నం సముగ్గపటలానం సమ్మాఫుసితానం హేట్ఠిమం సముగ్గపటలం ఉపరిమం నాతివత్తతి, ఉపరిమం సముగ్గపటలం హేట్ఠిమం నాతివత్తతి, అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో; ఏవమేవ బుద్ధస్స భగవతో నేయ్యఞ్చ ఞాణఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో. యావతకం నేయ్యం తావతకం ఞాణం, యావతకం ఞాణం తావతకం నేయ్యం; నేయ్యపరియన్తికం ఞాణం ఞాణపరియన్తికం నేయ్యం. నేయ్యం అతిక్కమిత్వా ఞాణం నప్పవత్తతి, ఞాణం అతిక్కమిత్వా నేయ్యపథో నత్థి. అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో తే ధమ్మా.

సబ్బధమ్మేసు బుద్ధస్స భగవతో ఞాణం పవత్తతి. సబ్బే ధమ్మా బుద్ధస్స భగవతో ఆవజ్జనపటిబద్ధా ఆకఙ్ఖపటిబద్ధా మనసికారపటిబద్ధా చిత్తుప్పాదపటిబద్ధా. సబ్బసత్తేసు బుద్ధస్స భగవతో ఞాణం పవత్తతి. సబ్బేసం సత్తానం భగవా ఆసయం జానాతి, అనుసయం జానాతి, చరితం జానాతి, అధిముత్తిం జానాతి, అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే స్వాకారే ద్వాకారే సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే భబ్బాభబ్బే సత్తే పజానాతి. సదేవకో లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి [పరివత్తన్తి (క.) పసూరసుత్తనిద్దేసే అవసానేపి].

యథా యే కేచి మచ్ఛకచ్ఛపా అన్తమసో తిమితిమిఙ్గలం ఉపాదాయ అన్తోమహాసముద్దే పరివత్తన్తి; ఏవమేవ సదేవకో లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి [పరివత్తన్తి (క.) పసూరసుత్తనిద్దేసే అవసానేపి]. యథా యే కేచి పక్ఖీ అన్తమసో గరుళం వేనతేయ్యం ఉపాదాయ ఆకాసస్స పదేసే పరివత్తన్తి; ఏవమేవ యేపి తే సారిపుత్తసమా పఞ్ఞాయ తేపి బుద్ధఞాణస్స పదేసే పరివత్తన్తి; బుద్ధఞాణం దేవమనుస్సానం పఞ్ఞం ఫరిత్వా అభిభవిత్వా తిట్ఠతి. యేపి తే ఖత్తియపణ్డితా బ్రాహ్మణపణ్డితా గహపతిపణ్డితా సమణపణ్డితా నిపుణా కతపరప్పవాదా వాలవేధిరూపా వోభిన్దన్తా మఞ్ఞే చరన్తి పఞ్ఞాగతేన దిట్ఠిగతాని, తే పఞ్హం అభిసఙ్ఖరిత్వా అభిసఙ్ఖరిత్వా తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛన్తి గూళ్హాని చ పటిచ్ఛన్నాని చ. కథితా విసజ్జితా చ తే పఞ్హా భగవతా హోన్తి నిద్దిట్ఠకారణా. ఉపక్ఖిత్తకా చ తే భగవతో సమ్పజ్జన్తి. అథ ఖో భగవా తత్థ అతిరోచతి యదిదం పఞ్ఞాయాతి. ఏవం భగవా పఞ్ఞాచక్ఖునాపి వివటచక్ఖు.

కథం భగవా బుద్ధచక్ఖునాపి వివటచక్ఖు? భగవా బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో అద్దస సత్తే అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే స్వాకారే ద్వాకారే సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే అప్పేకచ్చే పరలోకవజ్జభయదస్సావినో విహరన్తే, అప్పేకచ్చే న పరలోకవజ్జభయదస్సావినో విహరన్తే. సేయ్యథాపి నామ ఉప్పలినియం వా పదుమినియం వా పుణ్డరీకినియం వా అప్పేకచ్చాని ఉప్పలాని వా పదుమాని వా పుణ్డరీకాని వా ఉదకే జాతాని ఉదకే సంవడ్ఢాని ఉదకా అనుగ్గతాని అన్తోనిముగ్గపోసీని, అప్పేకచ్చాని ఉప్పలాని వా పదుమాని వా పుణ్డరీకాని వా ఉదకే జాతాని ఉదకే సంవడ్ఢాని సమోదకం ఠితాని, అప్పేకచ్చాని ఉప్పలాని వా పదుమాని వా పుణ్డరీకాని వా ఉదకే జాతాని ఉదకే సంవడ్ఢాని ఉదకా అచ్చుగ్గమ్మ తిట్ఠన్తి అనుపలిత్తాని ఉదకేన; ఏవమేవ భగవా బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో అద్దస సత్తే అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే స్వాకారే ద్వాకారే సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే అప్పేకచ్చే పరలోకవజ్జభయదస్సావినో విహరన్తే, అప్పేకచ్చే న పరలోకవజ్జభయదస్సావినో విహరన్తే. జానాతి భగవా – ‘‘అయం పుగ్గలో రాగచరితో, అయం దోసచరితో, అయం మోహచరితో, అయం వితక్కచరితో, అయం సద్ధాచరితో, అయం ఞాణచరితో’’తి. రాగచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స అసుభకథం కథేతి; దోసచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స మేత్తాభావనం ఆచిక్ఖతి; మోహచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స ఉద్దేసే పరిపుచ్ఛాయ కాలేన ధమ్మస్సవనే కాలేన ధమ్మసాకచ్ఛాయ గరుసంవాసే నివేసేతి; వితక్కచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స ఆనాపానస్సతిం ఆచిక్ఖతి; సద్ధాచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స పసాదనీయం నిమిత్తం ఆచిక్ఖతి బుద్ధసుబోధిం [బుద్ధసుబుద్ధతం (క.)] ధమ్మసుధమ్మతం సఙ్ఘసుప్పటిపత్తిం సీలాని చ; అత్తనో ఞాణచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స ఆచిక్ఖతి విపస్సనానిమిత్తం అనిచ్చాకారం దుక్ఖాకారం అనత్తాకారం.

‘‘సేలే యథా పబ్బతముద్ధనిట్ఠితో, యథాపి పస్సే జనతం సమన్తతో;

తథూపమం ధమ్మమయం సుమేధ, పాసాదమారుయ్హ సమన్తచక్ఖు;

సోకావతిణ్ణం జనతమపేతసోకో, అవేక్ఖస్సు జాతిజరాభిభూత’’న్తి.

ఏవం భగవా బుద్ధచక్ఖునాపి వివటచక్ఖు.

కథం భగవా సమన్తచక్ఖునాపి వివటచక్ఖు? సమన్తచక్ఖు వుచ్చతి సబ్బఞ్ఞుతఞాణం. భగవా సబ్బఞ్ఞుతఞాణేన ఉపేతో సముపేతో ఉపగతో సముపగతో ఉపపన్నో సముపపన్నో సమన్నాగతో.

‘‘న తస్స అదిట్ఠమిధత్థి కిఞ్చి, అథో అవిఞ్ఞాతమజానితబ్బం;

సబ్బం అభిఞ్ఞాసి యదత్థి నేయ్యం, తథాగతో తేన సమన్తచక్ఖూ’’తి.

ఏవం భగవా సమన్తచక్ఖునాపి వివటచక్ఖూతి – అకిత్తయి వివటచక్ఖు.

సక్ఖిధమ్మం పరిస్సయవినయన్తి. సక్ఖిధమ్మన్తి న ఇతిహితిహం, న ఇతికిరాయ, న పరమ్పరాయ, న పిటకసమ్పదాయ, న తక్కహేతు, న నయహేతు, న ఆకారపరివితక్కేన, న దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా సామం సయమభిఞ్ఞాతం అత్తపచ్చక్ఖం ధమ్మన్తి – సక్ఖిధమ్మం. పరిస్సయవినయన్తి. పరిస్సయాతి ద్వే పరిస్సయా – పాకటపరిస్సయా చ పటిచ్ఛన్నపరిస్సయా చ. కతమే పాకటపరిస్సయా? సీహా బ్యగ్ఘా దీపీ అచ్ఛా తరచ్ఛా కోకా మహింసా [గోమహిసా (స్యా.) మహాని. ౫] హత్థీ అహి విచ్ఛికా సతపదీ, చోరా వా అస్సు మానవా వా కతకమ్మా వా అకతకమ్మా వా, చక్ఖురోగో సోతరోగో ఘానరోగో జివ్హారోగో కాయరోగో సీసరోగో కణ్ణరోగో ముఖరోగో దన్తరోగో కాసో సాసో పినాసో డాహో [డహో (సీ. స్యా.) మహాని. ౫] జరో కుచ్ఛిరోగో ముచ్ఛా పక్ఖన్దికా సూలా విసూచికా కుట్ఠం గణ్డో కిలాసో సోసో అపమారో దద్దు కణ్డు కచ్ఛు రఖసా వితచ్ఛికా లోహితపిత్తం [లోహితం పిత్తం (స్యా. క.)] మధుమేహో అంసా పిళకా భగన్దలా, పిత్తసముట్ఠానా ఆబాధా సేమ్హసముట్ఠానా ఆబాధా వాతసముట్ఠానా ఆబాధా సన్నిపాతికా ఆబాధా ఉతుపరిణామజా ఆబాధా విసమపరిహారజా ఆబాధా ఓపక్కమికా ఆబాధా కమ్మవిపాకజా ఆబాధా, సీతం ఉణ్హం జిఘచ్ఛా పిపాసా ఉచ్చారో పస్సావో డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సా ఇతి వా – ఇమే వుచ్చన్తి పాకటపరిస్సయా.

కతమే పటిచ్ఛన్నపరిస్సయా? కాయదుచ్చరితం వచీదుచ్చరితం మనోదుచ్చరితం కామచ్ఛన్దనీవరణం బ్యాపాదనీవరణం థినమిద్ధనీవరణం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం విచికిచ్ఛానీవరణం రాగో దోసో మోహో కోధో ఉపనాహో మక్ఖో పళాసో ఇస్సా మచ్ఛరియం మాయా సాఠేయ్యం థమ్భో సారమ్భో మానో అతిమానో మదో పమాదో, సబ్బే కిలేసా సబ్బే దుచ్చరితా సబ్బే దరథా సబ్బే పరిళాహా సబ్బే సన్తాపా సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారా – ఇమే వుచ్చన్తి పటిచ్ఛన్నపరిస్సయా.

పరిస్సయాతి కేనట్ఠేన పరిస్సయా? పరిసహన్తీతి పరిస్సయా, పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి పరిస్సయా, తత్రాసయాతి పరిస్సయా. కథం పరిసహన్తీతి పరిస్సయా? తే పరిస్సయా తం పుగ్గలం సహన్తి పరిసహన్తి అభిభవన్తి అజ్ఝోత్థరన్తి పరియాదియన్తి మద్దన్తి. ఏవం పరిసహన్తీతి – పరిస్సయా.

కథం పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి పరిస్సయా? తే పరిస్సయా కుసలానం ధమ్మానం అన్తరాయాయ పరిహానాయ సంవత్తన్తి. కతమేసం కుసలానం ధమ్మానం? సమ్మాపటిపదాయ అనులోమపటిపదాయ అపచ్చనీకపటిపదాయ అవిరుద్ధపటిపదాయ అన్వత్థపటిపదాయ ధమ్మానుధమ్మపటిపదాయ సీలేసు పరిపూరకారితాయ ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతాయ భోజనే మత్తఞ్ఞుతాయ జాగరియానుయోగస్స సతిసమ్పజఞ్ఞస్స చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావనానుయోగస్స చతున్నం సమ్మప్పధానానం చతున్నం ఇద్ధిపాదానం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం పఞ్చన్నం బలానం సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స భావనానుయోగస్స – ఇమేసం కుసలానం ధమ్మానం అన్తరాయాయ పరిహానాయ సంవత్తన్తి. ఏవమ్పి పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి – పరిస్సయా.

కథం తత్రాసయాతి పరిస్సయా? తత్థేతే పాపకా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి అత్తభావసన్నిస్సయా. యథా బిలే బిలాసయా పాణా సయన్తి, దకే దకాసయా పాణా సయన్తి, వనే వనాసయా పాణా సయన్తి, రుక్ఖే రుక్ఖాసయా పాణా సయన్తి; ఏవమేవ తత్థేతే పాపకా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి అత్తభావసన్నిస్సయాతి. ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘సాన్తేవాసికో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు విహరతి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాన్తేవాసికో సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు విహరతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సరసఙ్కప్పా సఞ్ఞోజనియా, త్యస్స అన్తో వసన్తి అన్వాస్సవన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాన్తేవాసికోతి వుచ్చతి. తే నం సముదాచరన్తి, సముదాచరన్తి [సముదాచారేన్తి (సీ.)] నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాచరియకోతి వుచ్చతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా … మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సరసఙ్కప్పా సఞ్ఞోజనియా, త్యస్స అన్తో వసన్తి అన్వాస్సవన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాన్తేవాసికోతి వుచ్చతి. తే నం సముదాచరన్తి, సముదాచరన్తి నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాచరియకోతి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాన్తేవాసికో సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు విహరతీ’’తి. ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, అన్తరామలా అన్తరాఅమిత్తా అన్తరాసపత్తా అన్తరావధకా అన్తరాపచ్చత్థికా. కతమే తయో? లోభో, భిక్ఖవే, అన్తరామలో [అన్తరామలం (సీ. క.) ఇతివు. ౮౮] అన్తరాఅమిత్తో అన్తరాసపత్తో అన్తరావధకో అన్తరాపచ్చత్థికో; దోసో, భిక్ఖవే…పే… మోహో, భిక్ఖవే, అన్తరామలో అన్తరాఅమిత్తో అన్తరాసపత్తో అన్తరావధకో అన్తరాపచ్చత్థికో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో అన్తరామలా అన్తరాఅమిత్తా అన్తరాసపత్తా అన్తరావధకా అన్తరాపచ్చత్థికా’’తి.

‘‘అనత్థజననో లోభో, లోభో చిత్తప్పకోపనో;

భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.

‘‘లుద్ధో అత్థం న జానాతి, లుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధన్తమం [అన్ధతమం (స్యా.) ఇతివు. ౮౮] తదా హోతి, యం లోభో సహతే నరం.

‘‘అనత్థజననో దోసో, దోసో చిత్తప్పకోపనో;

భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.

‘‘కుద్ధో అత్థం న జానాతి, కుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధన్తమం తదా హోతి, యం దోసో సహతే నరం.

‘‘అనత్థజననో మోహో, మోహో చిత్తప్పకోపనో;

భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.

‘‘మూళ్హో అత్థం న జానాతి, మూళ్హో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధన్తమం తదా హోతి, యం మోహో సహతే నర’’న్తి.

ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘తయో ఖో, మహారాజ, పురిసస్స ధమ్మా అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జన్తి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ. కతమే తయో? లోభో ఖో, మహారాజ, పురిసస్స ధమ్మో అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ; దోసో ఖో, మహారాజ…పే… మోహో ఖో, మహారాజ, పురిసస్స ధమ్మో అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ. ఇమే ఖో, మహారాజ, తయో పురిసస్స ధమ్మా అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జన్తి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ.

‘‘లోభో దోసో చ మోహో చ, పురిసం పాపచేతసం;

హింసన్తి అత్తసమ్భూతా, తచసారంవ సమ్ఫల’’న్తి.

ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘రాగో చ దోసో చ ఇతో నిదానా, అరతీ రతీ లోమహంసో ఇతోజా;

ఇతో సముట్ఠాయ మనోవితక్కా, కుమారకా ధఙ్కమివోస్సజన్తీ’’తి.

ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.

పరిస్సయవినయన్తి పరిస్సయవినయం పరిస్సయప్పహానం పరిస్సయవూపసమం పరిస్సయపటినిస్సగ్గం పరిస్సయపటిపస్సద్ధిం అమతం నిబ్బానన్తి – సక్ఖిధమ్మం పరిస్సయవినయం.

పటిపదం వదేహి భద్దన్తేతి. పటిపదం వదేహి – సమ్మాపటిపదం అనులోమపటిపదం అపచ్చనీకపటిపదం అవిరుద్ధపటిపదం అన్వత్థపటిపదం ధమ్మానుధమ్మపటిపదం సీలేసు పరిపూరకారితం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతం భోజనే మత్తఞ్ఞుతం జాగరియానుయోగం సతిసమ్పజఞ్ఞం చత్తారో సతిపట్ఠానే చత్తారో సమ్మప్పధానే చత్తారో ఇద్ధిపాదే పఞ్చిన్ద్రియాని పఞ్చ బలాని సత్త బోజ్ఝఙ్గే అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం నిబ్బానఞ్చ నిబ్బానగామినిఞ్చ పటిపదం వదేహి ఆచిక్ఖ దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివర విభజ ఉత్తానీకరోహి పకాసేహీతి – పటిపదం వదేహి. భద్దన్తేతి సో నిమ్మితో బుద్ధం భగవన్తం ఆలపతి. అథ వా యం త్వం ధమ్మం ఆచిక్ఖసి దేసేసి పఞ్ఞపేసి పట్ఠపేసి వివరి విభజి ఉత్తానీఅకాసి పకాసేసి సబ్బం తం సున్దరం భద్దకం కల్యాణం అనవజ్జం సేవితబ్బన్తి – పటిపదం వదేహి భద్దన్తే.

పాతిమోక్ఖం అథ వాపి సమాధిన్తి. పాతిమోక్ఖన్తి సీలం పతిట్ఠా ఆది చరణం సంయమో సంవరో ముఖం పముఖం కుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా. అథ వాపి సమాధిన్తి యా చిత్తస్స ఠితి సణ్ఠితి అవట్ఠితి అవిసాహారో అవిక్ఖేపో అవిసాహతమానసతా సమథో సమాధిన్ద్రియం సమాధిబలం సమ్మాసమాధీతి – పాతిమోక్ఖం అథ వాపి సమాధిం.

తేనాహ సో నిమ్మితో –

‘‘అకిత్తయీ వివటచక్ఖు, సక్ఖిధమ్మం పరిస్సయవినయం;

పటిపదం వదేహి భద్దన్తే, పాతిమోక్ఖం అథ వాపి సమాధి’’న్తి.

౧౫౭. చక్ఖూహి నేవ లోలస్స, గామకథాయ ఆవరయే సోతం;

రసే చ నానుగిజ్ఝేయ్య, న చ మమాయేథ కిఞ్చి లోకస్మిం.

చక్ఖూహి నేవ లోలస్సాతి. కథం చక్ఖులోలోతి? ఇధేకచ్చో చక్ఖులోలియేన సమన్నాగతో హోతి – ‘‘అదిట్ఠం దక్ఖితబ్బం, దిట్ఠం సమతిక్కమితబ్బ’’న్తి ఆరామేన ఆరామం ఉయ్యానేన ఉయ్యానం గామేన గామం నిగమేన నిగమం నగరేన నగరం రట్ఠేన రట్ఠం జనపదేన జనపదం దీఘచారికం అనవట్ఠితచారికం [అనవత్థితచారికం (సీ. స్యా.)] అనుయుత్తో చ హోతి రూపస్స దస్సనాయ. ఏవమ్పి చక్ఖులోలో హోతి.

అథ వా భిక్ఖు అన్తరఘరం పవిట్ఠో వీథిం పటిపన్నో అసంవుతో గచ్ఛతి హత్థిం ఓలోకేన్తో, అస్సం ఓలోకేన్తో, రథం ఓలోకేన్తో, పత్తిం ఓలోకేన్తో, ఇత్థియో ఓలోకేన్తో, పురిసే ఓలోకేన్తో, కుమారకే ఓలోకేన్తో, కుమారికాయో ఓలోకేన్తో, అన్తరాపణం ఓలోకేన్తో, ఘరముఖాని ఓలోకేన్తో, ఉద్ధం ఓలోకేన్తో, అధో ఓలోకేన్తో, దిసావిదిసం విపేక్ఖమానో గచ్ఛతి. ఏవమ్పి చక్ఖులోలో హోతి.

అథ వా భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిమిత్తగ్గాహీ హోతి అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతి, న రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి. ఏవమ్పి చక్ఖులోలో హోతి.

యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపం విసూకదస్సనం అనుయుత్తా విహరన్తి, సేయ్యథిదం – నచ్చం గీతం వాదితం పేక్ఖం అక్ఖానం పాణిస్సరం వేతాళం కుమ్భథూణం [కుమ్భథూనం (సీ. స్యా. క.)] సోభనకం [సోభనగరకం (సీ. స్యా.)] చణ్డాలం వంసం ధోవనం హత్థియుద్ధం అస్సయుద్ధం మహింసయుద్ధం [మహిసయుద్ధం (సీ. స్యా.)] ఉసభయుద్ధం అజయుద్ధం మేణ్డయుద్ధం కుక్కుటయుద్ధం వట్టకయుద్ధం దణ్డయుద్ధం ముట్ఠియుద్ధం నిబ్బుద్ధం ఉయ్యోధికం బలగ్గం సేనాబ్యూహం అనీకదస్సనం ఇతి వా. ఏవమ్పి చక్ఖులోలో హోతి.

కథం న చక్ఖులోలో హోతి? ఇధ భిక్ఖు అన్తరఘరం పవిట్ఠో వీథిం పటిపన్నో సంవుతో గచ్ఛతి న హత్థిం ఓలోకేన్తో, న అస్సం ఓలోకేన్తో, న రథం ఓలోకేన్తో, న పత్తిం ఓలోకేన్తో, న ఇత్థియో ఓలోకేన్తో, న పురిసే ఓలోకేన్తో, న కుమారకే ఓలోకేన్తో, న కుమారికాయో ఓలోకేన్తో, న అన్తరాపణం ఓలోకేన్తో, న ఘరముఖాని ఓలోకేన్తో, న ఉద్ధం ఓలోకేన్తో, న అధో ఓలోకేన్తో, న దిసావిదిసావిపేక్ఖమానో గచ్ఛతి. ఏవమ్పి న చక్ఖులోలో హోతి.

అథ వా భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. ఏవమ్పి న చక్ఖులోలో హోతి.

యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపం విసూకదస్సనం అననుయుత్తా విహరన్తి, సేయ్యథిదం – నచ్చం గీతం వాదితం పేక్ఖం అక్ఖానం…పే… అనీకదస్సనం ఇతి వా. ఏవరూపా విసూకదస్సనా పటివిరతో హోతి. ఏవమ్పి న చక్ఖులోలో హోతి.

చక్ఖూహి నేవ లోలస్సాతి. చక్ఖులోలియం పజహేయ్య వినోదేయ్య బ్యన్తిం కరేయ్య అనభావం గమేయ్య, చక్ఖులోలియా ఆరతో అస్స విరతో పటివిరతో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరేయ్యాతి – చక్ఖూహి నేవ లోలస్స.

గామకథాయ ఆవరయే సోతన్తి. గామకథా వుచ్చతి బాత్తింస తిరచ్ఛానకథా, సేయ్యథిదం – రాజకథా చోరకథా మహామత్తకథా సేనాకథా భయకథా యుద్ధకథా అన్నకథా పానకథా వత్థకథా యానకథా సయనకథా మాలాకథా గన్ధకథా ఞాతికథా గామకథా నిగమకథా నగరకథా జనపదకథా ఇత్థికథా [ఇత్థికథా పురిసకథా (బహూసు)] సూరకథా విసిఖాకథా కుమ్భట్ఠానకథా పుబ్బపేతకథా నానత్తకథా లోకక్ఖాయికా సముద్దక్ఖాయికా ఇతిభవాభవకథా ఇతి వా. గామకథాయ ఆవరయే సోతన్తి. గామకథాయ సోతం ఆవరేయ్య నివారేయ్య సంవరేయ్య రక్ఖేయ్య గోపేయ్య పిదహేయ్య పచ్ఛిన్దేయ్యాతి – గామకథాయ ఆవరయే సోతం.

రసే చ నానుగిజ్ఝేయ్యాతి. రసే చాతి మూలరసో ఖన్ధరసో తచరసో పత్తరసో పుప్ఫరసో ఫలరసో అమ్బిలం మధురం తిత్తకం కటుకం లోణికం ఖారికం లమ్బికం కసావో సాదు అసాదు సీతం ఉణ్హం. సన్తేకే సమణబ్రాహ్మణా రసగిద్ధా; తే జివ్హగ్గేన రసగ్గాని పరియేసన్తా ఆహిణ్డన్తి, తే అమ్బిలం లభిత్వా అనమ్బిలం పరియేసన్తి, అనమ్బిలం లభిత్వా అమ్బిలం పరియేసన్తి…పే… సీతం లభిత్వా ఉణ్హం పరియేసన్తి, ఉణ్హం లభిత్వా సీతం పరియేసన్తి. తే యం యం లభిత్వా తేన తేన న తుస్సన్తి, అపరాపరం పరియేసన్తి, మనాపికేసు రసేసు రత్తా గిద్ధా గధితా ముచ్ఛితా అజ్ఝోసన్నా లగ్గా లగ్గితా పలిబుద్ధా. యస్సేసా రసతణ్హా పహీనా సముచ్ఛిన్నా…పే… ఞాణగ్గినా దడ్ఢా, సో పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి నేవ దవాయ…పే… అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చాతి.

యథా వణం ఆలిమ్పేయ్య యావదేవ ఆరుహణత్థాయ [ఆరుహనత్థాయ (క.) పురాభేదసుత్తనిద్దేసే సత్తమగాథావణ్ణనాయం], యథా వా పన అక్ఖం అబ్భఞ్జేయ్య యావదేవ భారస్స నిత్థరణత్థాయ, యథా వా పుత్తమంసం ఆహారం ఆహారేయ్య యావదేవ కన్తారస్స నిత్థరణత్థాయ; ఏవమేవం భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి నేవ దవాయ…పే… అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చాతి రసతణ్హం పజహేయ్య వినోదేయ్య బ్యన్తిం కరేయ్య అనభావం గమేయ్య, రసతణ్హాయ ఆరతో అస్స విరతో పటివిరతో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరేయ్యాతి – రసే చ నానుగిజ్ఝేయ్య.

న చ మమాయేథ కిఞ్చి లోకస్మిన్తి. మమత్తాతి ద్వే మమత్తా – తణ్హామమత్తఞ్చ దిట్ఠిమమత్తఞ్చ …పే… ఇదం తణ్హామమత్తం…పే… ఇదం దిట్ఠిమమత్తం. తణ్హామమత్తం పహాయ దిట్ఠిమమత్తం పటినిస్సజ్జిత్వా చక్ఖుం న మమాయేయ్య న గణ్హేయ్య న పరామసేయ్య నాభినివిసేయ్య; సోతం… ఘానం… జివ్హం… కాయం… రూపే… సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… కులం… గణం… ఆవాసం… లాభం… యసం… పసంసం… సుఖం… చీవరం… పిణ్డపాతం… సేనాసనం… గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం… కామధాతుం… రూపధాతుం… అరూపధాతుం… కామభవం… రూపభవం… అరూపభవం… సఞ్ఞాభవం… అసఞ్ఞాభవం… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవం … ఏకవోకారభవం… చతువోకారభవం… పఞ్చవోకారభవం … అతీతం… అనాగతం… పచ్చుప్పన్నం… దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే న మమాయేయ్య న గణ్హేయ్య న పరామసేయ్య నాభినివిసేయ్య. కిఞ్చీతి కిఞ్చి రూపగతం వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం. లోకస్మిన్తి అపాయలోకే…పే… ఆయతనలోకేతి – న చ మమాయేథ కిఞ్చి లోకస్మిం.

తేనాహ భగవా –

‘‘చక్ఖూహి నేవ లోలస్స, గామకథాయ ఆవరయే సోతం;

రసే చ నానుగిజ్ఝేయ్య, న చ మమాయేథ కిఞ్చి లోకస్మి’’న్తి.

౧౫౮. ఫస్సేన యదా ఫుట్ఠస్స, పరిదేవం భిక్ఖు న కరేయ్య కుహిఞ్చి;

భవఞ్చ నాభిజప్పేయ్య, భేరవేసు చ న సమ్పవేధేయ్య.

ఫస్సేన యదా ఫుట్ఠస్సాతి. ఫస్సోతి రోగఫస్సో. రోగఫస్సేన ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో అస్స; చక్ఖురోగేన ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో అస్స, సోతరోగేన…పే… ఘానరోగేన… జివ్హారోగేన… కాయరోగేన… సీసరోగేన… కణ్ణరోగేన… ముఖరోగేన… దన్తరోగేన… కాసేన… సాసేన… పినాసేన… డాహేన… జరేన… కుచ్ఛిరోగేన… ముచ్ఛాయ… పక్ఖన్దికాయ… సూలాయ… విసూచికాయ… కుట్ఠేన… గణ్డేన… కిలాసేన… సోసేన… అపమారేన… దద్దుయా… కణ్డుయా … కచ్ఛుయా… రఖసాయ… వితచ్ఛికాయ… లోహితేన… పిత్తేన… మధుమేహేన… అంసాయ… పిళకాయ… భగన్దలేన… పిత్తసముట్ఠానేన ఆబాధేన… సేమ్హసముట్ఠానేన ఆబాధేన… వాతసముట్ఠానేన ఆబాధేన… సన్నిపాతికేన ఆబాధేన… ఉతుపరిణామజేన ఆబాధేన… విసమపరిహారజేన ఆబాధేన… ఓపక్కమికేన ఆబాధేన… కమ్మవిపాకజేన ఆబాధేన… సీతేన… ఉణ్హేన… జిఘచ్ఛాయ… పిపాసాయ… ఉచ్చారేన… పస్సావేన… డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సేహి ఫుట్ఠో పరేతో సమోహితో సమన్నాగతో అస్సాతి – ఫస్సేన యదా ఫుట్ఠస్స.

పరిదేవం భిక్ఖు న కరేయ్య కుహిఞ్చీతి. ఆదేవం పరిదేవం ఆదేవనం పరిదేవనం ఆదేవితత్తం పరిదేవితత్తం వాచా పలాపం విప్పలాపం లాలప్పం లాలప్పాయనం లాలప్పాయితత్తం న కరేయ్య న జనేయ్య న సఞ్జనేయ్య న నిబ్బత్తేయ్య నాభినిబ్బత్తేయ్య. కుహిఞ్చీతి కుహిఞ్చి కిమ్హిచి కత్థచి అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా అజ్ఝత్తబహిద్ధా వాతి – పరిదేవం భిక్ఖు న కరేయ్య కుహిఞ్చి.

భవఞ్చ నాభిజప్పేయ్యాతి. కామభవం న జప్పేయ్య, రూపభవం న జప్పేయ్య, అరూపభవం న జప్పేయ్య న పజప్పేయ్య నాభిజప్పేయ్యాతి – భవఞ్చ నాభిజప్పేయ్య.

భేరవేసు చ న సమ్పవేధేయ్యాతి. భేరవాతి ఏకేనాకారేన భయమ్పి భేరవమ్పి తఞ్ఞేవ. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘ఏతం నూన తం భయం భేరవం న జహే ఆగచ్ఛతీ’’తి. బహిద్ధారమ్మణం వుత్తం సీహా బ్యగ్ఘా దీపీ అచ్ఛా తరచ్ఛా కోకా మహింసా అస్సా హత్థీ అహి విచ్ఛికా సతపదీ, చోరా వా అస్సు మానవా వా కతకమ్మా వా అకతకమ్మా వా. అథాపరేన ఆకారేన భయం వుచ్చతి అజ్ఝత్తికం చిత్తసముట్ఠానం భయం భయానకం ఛమ్భితత్తం లోమహంసో చేతసో ఉబ్బేగో ఉత్రాసో, జాతిభయం జరాభయం బ్యాధిభయం మరణభయం రాజభయం చోరభయం అగ్గిభయం ఉదకభయం అత్తానువాదభయం పరానువాదభయం దణ్డభయం దుగ్గతిభయం ఊమిభయం కుమ్భీలభయం ఆవట్టభయం సుసుకాభయం [సుంసుకాభయం (స్యా.)] ఆజీవికభయం అసిలోకభయం పరిసాయ సారజ్జభయం మదనభయం దుగ్గతిభయం భయం భయానకం ఛమ్భితత్తం లోమహంసో చేతసో ఉబ్బేగో ఉత్రాసో. భేరవేసు చ న సమ్పవేధేయ్యాతి భేరవే పస్సిత్వా వా సుణిత్వా వా న వేధేయ్య న పవేధేయ్య న సమ్పవేధేయ్య న తసేయ్య న ఉత్తసేయ్య న పరితసేయ్య న భాయేయ్య న సన్తాసం ఆపజ్జేయ్య, అభీరూ అస్స అఛమ్భీ అనుత్రాసీ అపలాయీ, పహీనభయభేరవో విగతలోమహంసో విహరేయ్యాతి – భేరవేసు చ న సమ్పవేధేయ్య.

తేనాహ భగవా –

‘‘ఫస్సేన యదా ఫుట్ఠస్స, పరిదేవం భిక్ఖు న కరేయ్య కుహిఞ్చి;

భవఞ్చ నాభిజప్పేయ్య, భేరవేసు చ న సమ్పవేధేయ్యా’’తి.

౧౫౯. అన్నానమథో పానానం, ఖాదనీయానమథోపి వత్థానం;

లద్ధా న సన్నిధిం కయిరా, న చ పరిత్తసే తాని అలభమానో.