౧౩. మహావియూహసుత్తనిద్దేసో

అథ మహావియూహసుత్తనిద్దేసం వక్ఖతి –

౧౩౦. యే కేచిమే దిట్ఠిపరిబ్బసానా, ఇదమేవ సచ్చన్తి చ వాదయన్తి [సచ్చన్తి పవాదయన్తి (స్యా.)] ;

సబ్బేవ తే నిన్దమన్వానయన్తి, అథో పసంసమ్పి లభన్తి తత్థ.

యే కేచిమే దిట్ఠిపరిబ్బసానాతి. యే కేచీతి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం పరియాదియనవచనమేతం – యే కేచీతి. దిట్ఠిపరిబ్బసానాతి. సన్తేకే సమణబ్రాహ్మణా దిట్ఠిగతికా; తే ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతానం అఞ్ఞతరఞ్ఞతరం దిట్ఠిగతం గహేత్వా ఉగ్గహేత్వా గణ్హిత్వా పరామసిత్వా అభినివిసిత్వా సకాయ సకాయ దిట్ఠియా వసన్తి సంవసన్తి ఆవసన్తి పరివసన్తి. యథా అగారికా వా ఘరేసు వసన్తి, సాపత్తికా వా ఆపత్తీసు వసన్తి, సకిలేసా వా కిలేసేసు వసన్తి; ఏవమేవ సన్తేకే…పే… పరివసన్తీతి – యే కేచిమే దిట్ఠిపరిబ్బసానా.

ఇదమేవ సచ్చన్తి చ వాదయన్తీతి. ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి వదన్తి కథేన్తి భణన్తి దీపయన్తి వోహరన్తి. ‘‘అసస్సతో లోకో…పే… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి వదన్తి కథేన్తి భణన్తి దీపయన్తి వోహరన్తీతి – ఇదమేవ సచ్చన్తి చ వాదయన్తి.

సబ్బేవ తే నిన్దమన్వానయన్తీతి. సబ్బేవ తే సమణబ్రాహ్మణా నిన్దమేవ అన్వేన్తి, గరహమేవ అన్వేన్తి, అకిత్తిమేవ అన్వేన్తి; సబ్బే నిన్దితాయేవ హోన్తి, గరహితాయేవ హోన్తి, అకిత్తితాయేవ హోన్తీతి – సబ్బేవ తే నిన్దమన్వానయన్తి.

అథో పసంసమ్పి లభన్తి తత్థాతి. తత్థ సకాయ దిట్ఠియా సకాయ ఖన్తియా సకాయ రుచియా సకాయ లద్ధియా పసంసం థోమనం కిత్తిం వణ్ణహారికం లభన్తి పటిలభన్తి ఉపగచ్ఛన్తి విన్దన్తీతి – అథో పసంసమ్పి లభన్తి తత్థ.

తేనాహ సో నిమ్మితో –

‘‘యే కేచిమే దిట్ఠిపరిబ్బసానా, ఇదమేవ సచ్చన్తి చ వాదయన్తి;

సబ్బేవ తే నిన్దమన్వానయన్తి, అథో పసంసమ్పి లభన్తి తత్థా’’తి.

౧౩౧. అప్పఞ్హి ఏతం న అలం సమాయ, దువే వివాదస్స ఫలాని బ్రూమి;

ఏతమ్పి దిస్వా న వివాదయేథ, ఖేమాభిపస్సం అవివాదభూమిం.

అప్పఞ్హి ఏతం న అలం సమాయాతి. అప్పఞ్హి ఏతన్తి అప్పకం ఏతం, ఓమకం ఏతం, థోకకం ఏతం, లామకం ఏతం, ఛతుక్కం ఏతం, పరిత్తకం ఏతన్తి – అప్పఞ్హి ఏతం. న అలం సమాయాతి నాలం రాగస్స సమాయ, దోసస్స సమాయ, మోహస్స సమాయ, కోధస్స… ఉపనాహస్స… మక్ఖస్స… పళాసస్స… ఇస్సాయ… మచ్ఛరియస్స… మాయాయ… సాఠేయ్యస్స… థమ్భస్స… సారమ్భస్స… మానస్స… అతిమానస్స… మదస్స… పమాదస్స… సబ్బకిలేసానం… సబ్బదుచ్చరితానం… సబ్బదరథానం … సబ్బపరిళాహానం… సబ్బసన్తాపానం… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారానం సమాయ ఉపసమాయ వూపసమాయ నిబ్బానాయ పటినిస్సగ్గాయ పటిపస్సద్ధియాతి – అప్పఞ్హి ఏతం న అలం సమాయ.

దువే వివాదస్స ఫలాని బ్రూమీతి. దిట్ఠికలహస్స దిట్ఠిభణ్డనస్స దిట్ఠివిగ్గహస్స దిట్ఠివివాదస్స దిట్ఠిమేధగస్స ద్వే ఫలాని హోన్తి – జయపరాజయో హోతి, లాభాలాభో హోతి, యసాయసో హోతి, నిన్దాపసంసో హోతి, సుఖదుక్ఖం హోతి, సోమనస్సదోమనస్సం హోతి, ఇట్ఠానిట్ఠం హోతి, అనునయపటిఘం హోతి, ఉగ్ఘాతినిగ్ఘాతి హోతి, అనురోధవిరోధో హోతి. అథ వా తం కమ్మం నిరయసంవత్తనికం, తిరచ్ఛానయోనిసంవత్తనికం, పేత్తివిసయసంవత్తనికన్తి బ్రూమి ఆచిక్ఖామి దేసేమి పఞ్ఞపేమి పట్ఠపేమి వివరామి విభజామి ఉత్తానీకరోమి పకాసేమీతి – దువే వివాదస్స ఫలాని బ్రూమి.

ఏతమ్పి దిస్వా న వివాదయేథాతి. ఏతమ్పి దిస్వాతి ఏతం ఆదీనవం దిస్వా పస్సిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా దిట్ఠికలహేసు దిట్ఠిభణ్డనేసు దిట్ఠివిగ్గహేసు దిట్ఠివివాదేసు దిట్ఠిమేధగేసూతి – ఏతమ్పి దిస్వా. న వివాదయేథాతి న కలహం కరేయ్య, న భణ్డనం కరేయ్య, న విగ్గహం కరేయ్య, న వివాదం కరేయ్య, న మేధగం కరేయ్య, కలహం భణ్డనం విగ్గహం వివాదం మేధగం పజహేయ్య వినోదేయ్య బ్యన్తిం కరేయ్య అనభావం గమేయ్య, కలహా భణ్డనా విగ్గహా వివాదా మేధగా ఆరతో అస్స విరతో పటివిరతో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరేయ్యాతి – ఏతమ్పి దిస్వా న వివాదయేథ.

ఖేమాభిపస్సం అవివాదభూమిన్తి. అవివాదభూమిం వుచ్చతి అమతం నిబ్బానం. యో సో సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం. ఏతం అవివాదభూమిం ఖేమతో తాణతో లేణతో సరణతో అభయతో అచ్చుతతో అమతతో నిబ్బానతో పస్సన్తో దక్ఖన్తో ఓలోకేన్తో నిజ్ఝాయన్తో ఉపపరిక్ఖన్తోతి – ఖేమాభిపస్సం అవివాదభూమిం.

తేనాహ భగవా –

‘‘అప్పఞ్హి ఏతం న అలం సమాయ, దువే వివాదస్స ఫలాని బ్రూమి;

ఏతమ్పి దిస్వా న వివాదయేథ, ఖేమాభిపస్సం అవివాదభూమి’’న్తి.

౧౩౨. యా కాచిమా సమ్ముతియో పుథుజ్జా, సబ్బావ ఏతా న ఉపేతి విద్వా;

అనూపయో సో ఉపయం కిమేయ్య, దిట్ఠే సుతే ఖన్తిమకుబ్బమానో.

యా కాచిమా సమ్ముతియో పుథుజ్జాతి. యా కాచీతి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం పరియాదియనవచనమేతం – యా కాచీతి. సమ్ముతియోతి. సమ్ముతియో వుచ్చన్తి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని దిట్ఠిసమ్ముతియో. పుథుజ్జాతి పుథుజ్జనేహి జనితా సమ్ముతియోతి పుథుజ్జా, పుథు నానాజనేహి జనితా వా సమ్ముతియోతి పుథుజ్జాతి – యా కాచిమా సమ్ముతియో పుథుజ్జా.

సబ్బావ ఏతా న ఉపేతి విద్వాతి. విద్వా విజ్జాగతో ఞాణీ విభావీ మేధావీ. సబ్బావ ఏతా దిట్ఠిసమ్ముతియో నేతి న ఉపేతి న ఉపగచ్ఛతి న గణ్హాతి న పరామసతి నాభినివిసతీతి – సబ్బావ ఏతా న ఉపేతి విద్వా.

అనూపయో సో ఉపయం కిమేయ్యాతి. ఉపయోతి ద్వే ఉపయా – తణ్హూపయో చ దిట్ఠూపయో చ…పే… అయం తణ్హూపయో…పే… అయం దిట్ఠూపయో. తస్స తణ్హూపయో పహీనో, దిట్ఠూపయో పటినిస్సట్ఠో; తణ్హూపయస్స పహీనత్తా, దిట్ఠూపయస్స పటినిస్సట్ఠత్తా అనూపయో పుగ్గలో కిం రూపం ఉపేయ్య ఉపగచ్ఛేయ్య గణ్హేయ్య పరామసేయ్య అభినివిసేయ్య అత్తా మేతి. కిం వేదనం… కిం సఞ్ఞం… కిం సఙ్ఖారే… కిం విఞ్ఞాణం… కిం గతిం… కిం ఉపపత్తిం… కిం పటిసన్ధిం… కిం భవం … కిం సంసారం… కిం వట్టం ఉపేయ్య ఉపగచ్ఛేయ్య గణ్హేయ్య పరామసేయ్య అభినివేసేయ్యాతి – అనూపయో సో ఉపయం కిమేయ్య.

దిట్ఠే సుతే ఖన్తిమకుబ్బమానోతి. దిట్ఠే వా దిట్ఠసుద్ధియా వా సుతే వా సుతసుద్ధియా వా ముతే వా ముతసుద్ధియా వా ఖన్తిం అకుబ్బమానో ఛన్దం అకుబ్బమానో పేమం అకుబ్బమానో రాగం అకుబ్బమానో అజనయమానో అసఞ్జనయమానో అనిబ్బత్తయమానో అనభినిబ్బత్తయమానోతి – దిట్ఠే సుతే ఖన్తిమకుబ్బమానో.

తేనాహ భగవా –

‘‘యా కాచిమా సమ్ముతియో పుథుజ్జా, సబ్బావ ఏతా న ఉపేతి విద్వా;

అనూపయో సో ఉపయం కిమేయ్య, దిట్ఠే సుతే ఖన్తిమకుబ్బమానో’’తి.

౧౩౩. సీలుత్తమా సఞ్ఞమేనాహు సుద్ధిం, వతం సమాదాయ ఉపట్ఠితాసే;

ఇధేవ సిక్ఖేమ అథస్స సుద్ధిం, భవూపనీతా కుసలావదానా.

సీలుత్తమా సఞ్ఞమేనాహు సుద్ధిన్తి. సన్తేకే సమణబ్రాహ్మణా సీలుత్తమవాదా; తే సీలమత్తేన సఞ్ఞమమత్తేన సంవరమత్తేన అవీతిక్కమమత్తేన సుద్ధిం విసుద్ధిం పరివిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరివిముత్తిం ఆహు [ఆహంసు (సీ. క.)] వదన్తి కథేన్తి భణన్తి దీపయన్తి వోహరన్తి.

సమణముణ్డికాపుత్తో ఏవమాహ – ‘‘చతూహి ఖో అహం, గహపతి, ధమ్మేహి సమన్నాగతం పురిసపుగ్గలం పఞ్ఞపేమి సమ్పన్నకుసలం పరమకుసలం ఉత్తమపత్తిపత్తం సమణం అయోజ్ఝం. కతమేహి చతూహి? ఇధ, గహపతి, న కాయేన పాపకమ్మం కరోతి, న పాపికం [పాపకం (సీ.)] వాచం భాసతి, న పాపకం సఙ్కప్పం సఙ్కప్పేతి, న పాపకం ఆజీవం ఆజీవతి. ఇమేహి ఖో అహం, గహపతి, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతం పురిసపుగ్గలం పఞ్ఞపేమి సమ్పన్నకుసలం పరమకుసలం ఉత్తమపత్తిపత్తం సమణం అయోజ్ఝం; ఏవమేవ సన్తేకే సమణబ్రాహ్మణా సీలుత్తమవాదా; తే సీలమత్తేన సఞ్ఞమమత్తేన సంవరమత్తేన అవీతిక్కమమత్తేన సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం ఆహు వదన్తి కథేన్తి భణన్తి దీపయన్తి వోహరన్తీ’’తి – సీలుత్తమా సఞ్ఞమేనాహు సుద్ధిం.

వతం సమాదాయ ఉపట్ఠితాసేతి. వతన్తి హత్థివతం వా అస్సవతం వా గోవతం వా కుక్కురవతం వా కాకవతం వా వాసుదేవవతం వా బలదేవవతం వా పుణ్ణభద్దవతం వా మణిభద్దవతం వా అగ్గివతం వా నాగవతం వా సుపణ్ణవతం వా యక్ఖవతం వా అసురవతం వా గన్ధబ్బవతం వా మహారాజవతం వా చన్దవతం వా సూరియవతం వా ఇన్దవతం వా బ్రహ్మవతం వా దేవవతం వా దిసావతం వా ఆదాయ సమాదాయ ఆదియిత్వా సమాదియిత్వా గణ్హిత్వా పరామసిత్వా అభినివిసిత్వా ఉపట్ఠితా పచ్చుపట్ఠితా అల్లీనా ఉపగతా అజ్ఝోసితా అధిముత్తాతి – వతం సమాదాయ ఉపట్ఠితాసే.

ఇధేవ సిక్ఖేమ అథస్స సుద్ధిన్తి. ఇధాతి సకాయ దిట్ఠియా సకాయ ఖన్తియా సకాయ రుచియా సకాయ లద్ధియా. సిక్ఖేమాతి సిక్ఖేమ ఆచరేమ సమాచరేమ సమాదాయ వత్తేమాతి – ఇధేవ సిక్ఖేమ. అథస్స సుద్ధిన్తి అథస్స సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిన్తి – ఇధేవ సిక్ఖేమ అథస్స సుద్ధిం.

భవూపనీతా కుసలావదానాతి. భవూపనీతాతి భవూపనీతా భవూపగతా భవజ్ఝోసితా భవాధిముత్తాతి – భవూపనీతా. కుసలావదానాతి కుసలవాదా పణ్డితవాదా థిరవాదా ఞాయవాదా హేతువాదా లక్ఖణవాదా కారణవాదా ఠానవాదా సకాయ లద్ధియాతి – భవూపనీతా కుసలావదానా.

తేనాహ భగవా –

‘‘సీలుత్తమా సఞ్ఞమేనాహు సుద్ధిం, వతం సమాదాయ ఉపట్ఠితాసే;

ఇధేవ సిక్ఖేమ అథస్స సుద్ధిం, భవూపనీతా కుసలావదానా’’తి.

౧౩౪. సచే చుతో సీలవతతో హోతి, పవేధతీ [స వేధతీ (సీ స్యా.)] కమ్మవిరాధయిత్వా;

పజప్పతీ [స జప్పతీ (సీ. స్యా.)] పత్థయతీ చ సుద్ధిం, సత్థావ హీనో పవసం ఘరమ్హా.

సచే చుతో సీలవతతో హోతీతి. ద్వీహి కారణేహి సీలవతతో చవతి – పరవిచ్ఛిన్దనాయ వా చవతి, అనభిసమ్భుణన్తో వా చవతి. కథం పరవిచ్ఛిన్దనాయ చవతి? పరో విచ్ఛిన్దతి సో సత్థా న సబ్బఞ్ఞూ, ధమ్మో న స్వాక్ఖాతో, గణో న సుప్పటిపన్నో, దిట్ఠి న భద్దికా, పటిపదా న సుపఞ్ఞత్తా, మగ్గో న నియ్యానికో, నత్థేత్థ సుద్ధి వా విసుద్ధి వా పరిసుద్ధి వా, ముత్తి వా విముత్తి వా పరిముత్తి వా, నత్థేత్థ సుజ్ఝన్తి వా విసుజ్ఝన్తి వా పరిసుజ్ఝన్తి వా, ముచ్చన్తి వా విముచ్చన్తి వా, పరిముచ్చన్తి వా, హీనా నిహీనా ఓమకా లామకా ఛతుక్కా పరిత్తాతి. ఏవం పరో విచ్ఛిన్దతి. ఏవం విచ్ఛిన్దియమానో సత్థారా చవతి, ధమ్మక్ఖానా చవతి, గణా చవతి, దిట్ఠియా చవతి, పటిపదాయ చవతి, మగ్గతో చవతి. ఏవం పరివిచ్ఛిన్దనాయ చవతి. కథం అనభిసమ్భుణన్తో చవతి? సీలం అనభిసమ్భుణన్తో సీలతో చవతి, వతం అనభిసమ్భుణన్తో వతతో చవతి, సీలబ్బతం అనభిసమ్భుణన్తో సీలబ్బతతో చవతి. ఏవం అనభిసమ్భుణన్తో చవతీతి – సచే చుతో సీలవతతో హోతి.

పవేధతి కమ్మవిరాధయిత్వాతి. పవేధతీతి సీలం వా వతం వా సీలబ్బతం వా ‘‘విరద్ధం మయా, అపరద్ధం మయా, ఖలితం మయా, గలితం మయా, అఞ్ఞాయ అపరద్ధో అహ’’న్తి వేధతి పవేధతి సమ్పవేధతీతి – పవేధతి. కమ్మవిరాధయిత్వాతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం వా అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం వా ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారం వా ‘‘విరద్ధం మయా, అపరద్ధం మయా, ఖలితం మయా, గలితం మయా, అఞ్ఞాయ అపరద్ధో అహ’’న్తి వేధతి పవేధతి సమ్పవేధతీతి – పవేధతి కమ్మవిరాధయిత్వా.

పజప్పతీ పత్థయతీ చ సుద్ధిన్తి. పజప్పతీతి సీలం వా జప్పతి, వతం వా జప్పతి, సీలబ్బతం వా జప్పతి పజప్పతి అభిజప్పతీతి – పజప్పతి. పత్థయతీ చ సుద్ధిన్తి సీలసుద్ధిం వా పత్థేతి, వతసుద్ధిం వా పత్థేతి, సీలబ్బతసుద్ధిం వా పత్థేతి పిహేతి అభిజప్పతీతి – పజప్పతీ పత్థయతీ చ సుద్ధిం.

సత్థావ హీనో పవసం ఘరమ్హాతి. యథా పురిసో ఘరతో నిక్ఖన్తో సత్థేన పవసం వసన్తో సత్థా ఓహీనో, తం వా సత్థం అనుబన్ధతి సకం వా ఘరం పచ్చాగచ్ఛతి; ఏవమేవ సో దిట్ఠిగతికో తం వా సత్థారం గణ్హాతి అఞ్ఞం వా సత్థారం గణ్హాతి, తం వా ధమ్మక్ఖానం గణ్హాతి అఞ్ఞం వా ధమ్మక్ఖానం గణ్హాతి, తం వా గణం గణ్హాతి అఞ్ఞం వా గణం గణ్హాతి, తం వా దిట్ఠిం గణ్హాతి అఞ్ఞం వా దిట్ఠిం గణ్హాతి, తం వా పటిపదం గణ్హాతి అఞ్ఞం వా పటిపదం గణ్హాతి, తం వా మగ్గం గణ్హాతి అఞ్ఞం వా మగ్గం గణ్హాతి పరామసతి అభినివిసతీతి – సత్థావ హీనో పవసం ఘరమ్హా.

తేనాహ భగవా –

‘‘సచే చుతో సీలవతతో హోతి, పవేధతీ కమ్మవిరాధయిత్వా;

పజప్పతీ పత్థయతీ చ సుద్ధిం, సత్థావ హీనో పవసం ఘరమ్హా’’తి.

౧౩౫. సీలబ్బతం వాపి పహాయ సబ్బం, కమ్మఞ్చ సావజ్జనవజ్జమేతం;

సుద్ధిం అసుద్ధిన్తి అపత్థయానో, విరతో చరే సన్తిమనుగ్గహాయ.

సీలబ్బతం వాపి పహాయ సబ్బన్తి. సబ్బా సీలసుద్ధియో పహాయ పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమేత్వా, సబ్బా వతసుద్ధియో పహాయ పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమేత్వా, సబ్బా సీలబ్బతసుద్ధియో పహాయ పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమేత్వాతి – సీలబ్బతం వాపి పహాయ సబ్బం.

కమ్మఞ్చ సావజ్జనవజ్జమేతన్తి. సావజ్జకమ్మం వుచ్చతి – కణ్హం కణ్హవిపాకం. అనవజ్జకమ్మం వుచ్చతి – సుక్కం సుక్కవిపాకం. సావజ్జఞ్చ కమ్మం అనవజ్జఞ్చ కమ్మం పహాయ పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమేత్వాతి – కమ్మఞ్చ సావజ్జనవజ్జమేతం.

సుద్ధిం అసుద్ధిన్తి అపత్థయానోతి. అసుద్ధిన్తి అసుద్ధిం పత్థేన్తి, అకుసలే ధమ్మే పత్థేన్తి. సుద్ధిన్తి సుద్ధిం పత్థేన్తి, పఞ్చ కామగుణే పత్థేన్తి; అసుద్ధిం పత్థేన్తి, అకుసలే ధమ్మే పత్థేన్తి, పఞ్చ కామగుణే పత్థేన్తి; సుద్ధిం పత్థేన్తి, ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని పత్థేన్తి, అసుద్ధిం పత్థేన్తి, అకుసలే ధమ్మే పత్థేన్తి, పఞ్చ కామగుణే పత్థేన్తి, ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని పత్థేన్తి; సుద్ధిం పత్థేన్తి, తేధాతుకే కుసలే ధమ్మే పత్థేన్తి, అసుద్ధిం పత్థేన్తి, అకుసలే ధమ్మే పత్థేన్తి, పఞ్చ కామగుణే పత్థేన్తి, ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని పత్థేన్తి, తేధాతుకే కుసలే ధమ్మే పత్థేన్తి; సుద్ధిం పత్థేన్తి, పుథుజ్జనకల్యాణకా [కల్యాణపుథుజ్జనా (స్యా.) ఏవమీదిసేసు ఠానేసు] నియామావక్కన్తిం [నియామావత్తన్తిం (క.)] పత్థేన్తి. సేక్ఖా అగ్గధమ్మం అరహత్తం పత్థేన్తి. అరహత్తే పత్తే అరహా నేవ అకుసలే ధమ్మే పత్థేతి, నపి పఞ్చ కామగుణే పత్థేతి, నపి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని పత్థేతి, నపి తేధాతుకే కుసలే ధమ్మే పత్థేతి, నపి నియామావక్కన్తిం పత్థేతి, నపి అగ్గధమ్మం అరహత్తం పత్థేతి. పత్థనా సమతిక్కన్తో అరహా వుద్ధిపారిహానివీతివత్తో [వుద్ధిపారిహానిం వీతివత్తో (సీ.)]. సో వుట్ఠవాసో చిణ్ణచరణో…పే… జాతిజరామరణసంసారో నత్థి తస్స పునబ్భవోతి – సుద్ధిం అసుద్ధిన్తి అపత్థయానో.

విరతో చరే సన్తిమనుగ్గహాయాతి. విరతోతి సుద్ధిఅసుద్ధియా ఆరతో అస్స విరతో పటివిరతో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో, విమరియాదికతేన చేతసా విహరతీతి – విరతో. చరేతి చరేయ్య విచరేయ్య విహరేయ్య ఇరియేయ్య వత్తేయ్య పాలేయ్య యపేయ్య యాపేయ్యాతి – విరతో చరే. సన్తిమనుగ్గహాయాతి సన్తియో వుచ్చన్తి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని దిట్ఠిసన్తియో అగణ్హన్తో అపరామసన్తో అనభినివిసన్తోతి – విరతో చరే సన్తిమనుగ్గహాయ.

తేనాహ భగవా –

‘‘సీలబ్బతం వాపి పహాయ సబ్బం, కమ్మఞ్చ సావజ్జనవజ్జమేతం;

సుద్ధిం అసుద్ధిన్తి అపత్థయానో, విరతో చరే సన్తిమనుగ్గహాయా’’తి.

౧౩౬. తమూపనిస్సాయ జిగుచ్ఛితం వా, అథ వాపి దిట్ఠం వ సుతం ముతం వా;

ఉద్ధంసరా సుద్ధిమనుత్థునన్తి, అవీతతణ్హాసే భవాభవేసు.

తమూపనిస్సాయ జిగుచ్ఛితం వాతి. సన్తేకే సమణబ్రాహ్మణా తపోజిగుచ్ఛవాదా తపోజిగుచ్ఛసారా తపోజిగుచ్ఛనిస్సితా ఆనిస్సితా అల్లీనా ఉపగతా అజ్ఝోసితా అధిముత్తాతి – తమూపనిస్సాయ జిగుచ్ఛితం వా.

అథ వాపి దిట్ఠం వ సుతం ముతం వాతి. దిట్ఠం వా దిట్ఠసుద్ధిం వా సుతం వా సుతసుద్ధిం వా ముతం వా ముతసుద్ధిం వా నిస్సాయ ఉపనిస్సాయ గణ్హిత్వా పరామసిత్వా అభినివిసిత్వాతి – అథ వాపి దిట్ఠం వ సుతం ముతం వా.

ఉద్ధంసరా సుద్ధిమనుత్థునన్తీతి. సన్తేకే సమణబ్రాహ్మణా ఉద్ధంసరావాదా. కతమే తే సమణబ్రాహ్మణా ఉద్ధంసరావాదా? యే తే సమణబ్రాహ్మణా అచ్చన్తసుద్ధికా, సంసారసుద్ధికా, అకిరియదిట్ఠికా, సస్సతవాదా – ఇమే తే సమణబ్రాహ్మణా ఉద్ధంసరావాదా. తే సంసారే సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం థునన్తి వదన్తి కథేన్తి భణన్తి దీపయన్తి వోహరన్తీతి – ఉద్ధంసరా సుద్ధిమనుత్థునన్తి.

అవీతతణ్హాసే భవాభవేసూతి. తణ్హాతి రూపతణ్హా సద్దతణ్హా గన్ధతణ్హా రసతణ్హా ఫోట్ఠబ్బతణ్హా ధమ్మతణ్హా. భవాభవేసూతి భవాభవే కమ్మభవే పునబ్భవే కామభవే, కమ్మభవే కామభవే పునబ్భవే రూపభవే, కమ్మభవే రూపభవే పునబ్భవే అరూపభవే, కమ్మభవే అరూపభవే పునబ్భవే పునప్పునబ్భవే పునప్పునగతియా పునప్పునఉపపత్తియా పునప్పునపటిసన్ధియా పునప్పునఅత్తభావాభినిబ్బత్తియా అవీతతణ్హా అవిగతతణ్హా అచత్తతణ్హా అవన్తతణ్హా అముత్తతణ్హా అప్పహీనతణ్హా అప్పటినిస్సట్ఠతణ్హాతి – అవీతతణ్హాసే భవాభవేసు.

తేనాహ భగవా –

‘‘తమూపనిస్సాయ జిగుచ్ఛితం వా, అథ వాపి దిట్ఠం వ సుతం ముతం వా;

ఉద్ధంసరా సుద్ధిమనుత్థునన్తి, అవీతతణ్హాసే భవాభవేసూ’’తి.

౧౩౭. పత్థయమానస్స హి జప్పితాని, పవేధితం వాపి పకప్పితేసు;

చుతూపపాతో ఇధ యస్స నత్థి, స కేన వేధేయ్య కుహిం వ జప్పే.

పత్థయమానస్స హి జప్పితానీతి. పత్థనా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. పత్థయమానస్సాతి పత్థయమానస్స ఇచ్ఛమానస్స సాదియమానస్స పిహయమానస్స అభిజప్పయమానస్సాతి – పత్థయమానస్స హి. జప్పితానీతి. జప్పనా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలన్తి – పత్థయమానస్స హి జప్పితాని.

పవేధితం వాపి పకప్పితేసూతి. పకప్పనాతి ద్వే పకప్పనా – తణ్హాపకప్పనా చ దిట్ఠిపకప్పనా చ…పే… అయం తణ్హాపకప్పనా…పే… అయం దిట్ఠిపకప్పనా. పవేధితం వాపి పకప్పితేసూతి. పకప్పితం వత్థుం అచ్ఛేదసఙ్కినోపి వేధేన్తి, అచ్ఛిజ్జన్తేపి వేధేన్తి, అచ్ఛిన్నేపి వేధేన్తి; పకప్పితం వత్థుం విపరిణామసఙ్కినోపి వేధేన్తి, విపరిణమన్తేపి వేధేన్తి, విపరిణతేపి వేధేన్తి పవేధేన్తి సమ్పవేధేన్తీతి – పవేధితం వాపి పకప్పితేసు.

చుతూపపాతో ఇధ యస్స నత్థీతి. యస్సాతి అరహతో ఖీణాసవస్స. యస్స గమనం ఆగమనం గమనాగమనం కాలంగతి భవాభవో చుతి చ ఉపపత్తి చ నిబ్బత్తి చ భేదో చ జాతి చ జరామరణఞ్చ నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జన్తి నుపలబ్భన్తి, పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢాతి – చుతూపపాతో ఇధ యస్స నత్థి.

స కేన వేధేయ్య కుహిం వ జప్పేతి. సో కేన రాగేన వేధేయ్య, కేన దోసేన వేధేయ్య, కేన మోహేన వేధేయ్య, కేన మానేన వేధేయ్య, కాయ దిట్ఠియా వేధేయ్య, కేన ఉద్ధచ్చేన వేధేయ్య, కాయ విచికిచ్ఛాయ వేధేయ్య, కేహి అనుసయేహి వేధేయ్య – రత్తోతి వా దుట్ఠోతి వా మూళ్హోతి వా వినిబద్ధోతి వా పరామట్ఠోతి వా విక్ఖేపగతోతి వా అనిట్ఠఙ్గతోతి వా థామగతోతి వా. తే అభిసఙ్ఖారా పహీనా; అభిసఙ్ఖారానం పహీనత్తా గతియా కేన వేధేయ్య – నేరయికోతి వా తిరచ్ఛానయోనికోతి వా పేత్తివిసయికోతి వా మనుస్సోతి వా దేవోతి వా రూపీతి వా అరూపీతి వా సఞ్ఞీతి వా అసఞ్ఞీతి వా నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి వా, సో హేతు నత్థి పచ్చయో నత్థి కారణం నత్థి యేన వేధేయ్య పవేధేయ్య సమ్పవేధేయ్యాతి – స కేన వేధేయ్య. కుహింవ జప్పేతి కుహిం వా జప్పేయ్య కిమ్హి జప్పేయ్య, కత్థ జప్పేయ్య పజప్పేయ్య అభిజప్పేయ్యాతి – స కేన వేధేయ్య కుహిం వ జప్పే.

తేనాహ భగవా –

‘‘పత్థయమానస్స హి జప్పితాని, పవేధితం వాపి పకప్పితేసు;

చుతూపపాతో ఇధ యస్స నత్థి, స కేన వేధేయ్య కుహిం వ జప్పే’’తి.

౧౩౮. యమాహు ధమ్మం పరమన్తి ఏకే, తమేవ హీనన్తి పనాహు అఞ్ఞే;

సచ్చో ను వాదో కతమో ఇమేసం, సబ్బేవ హీమే కుసలావదానా.

యమాహు ధమ్మం పరమన్తి ఏకేతి. యం ధమ్మం దిట్ఠిం పటిపదం మగ్గం ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ‘‘ఇదం పరమం అగ్గం సేట్ఠం విసిట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవర’’న్తి, ఏవమాహంసు ఏవం కథేన్తి ఏవం భణన్తి ఏవం దీపయన్తి ఏవం వోహరన్తీతి – యమాహు ధమ్మం పరమన్తి ఏకే.

తమేవ హీనన్తి పనాహు అఞ్ఞేతి తమేవ ధమ్మం దిట్ఠిం పటిపదం మగ్గం ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ‘‘హీనం ఏతం, నిహీనం ఏతం, ఓమకం ఏతం, లామకం ఏతం, ఛతుక్కం ఏతం, పరిత్తకం ఏత’’న్తి, ఏవమాహంసు ఏవం కథేన్తి ఏవం భణన్తి ఏవం దీపయన్తి ఏవం వోహరన్తీతి – తమేవ హీనన్తి పనాహు అఞ్ఞే.

సచ్చో ను వాదో కతమో ఇమేసన్తి. ఇమేసం సమణబ్రాహ్మణానం వాదో కతమో సచ్చో తచ్ఛో తథో భూతో యాథావో అవిపరీతోతి – సచ్చో ను వాదో కతమో ఇమేసం.

సబ్బేవ హీమే కుసలావదానాతి. సబ్బేవిమే సమణబ్రాహ్మణా కుసలవాదా పణ్డితవాదా థిరవాదా ఞాయవాదా హేతువాదా లక్ఖణవాదా కారణవాదా ఠానవాదా సకాయ లద్ధియాతి – సబ్బేవ హీమే కుసలావదానా.

తేనాహ సో నిమ్మితో –

‘‘యమాహు ధమ్మం పరమన్తి ఏకే, తమేవ హీనన్తి పనాహు అఞ్ఞే;

సచ్చో ను వాదో కతమో ఇమేసం, సబ్బేవ హీమే కుసలావదానా’’తి.

౧౩౯. సకఞ్హి ధమ్మం పరిపుణ్ణమాహు, అఞ్ఞస్స ధమ్మం పన హీనమాహు;

ఏవమ్పి విగ్గయ్హ వివాదయన్తి, సకం సకం సమ్ముతిమాహు సచ్చం.

సకఞ్హి ధమ్మం పరిపుణ్ణమాహూతి సకం ధమ్మం దిట్ఠిం పటిపదం మగ్గం ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ‘‘ఇదం సమత్తం పరిపుణ్ణం అనోమ’’న్తి, ఏవమాహంసు…పే… ఏవం వోహరన్తీతి – సకఞ్హి ధమ్మం పరిపుణ్ణమాహు.

అఞ్ఞస్స ధమ్మం పన హీనమాహూతి. అఞ్ఞస్స ధమ్మం దిట్ఠిం పటిపదం మగ్గం ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ‘‘హీనం ఏతం, నిహీనం ఏతం, ఓమకం ఏతం, లామకం ఏతం, ఛతుక్కం ఏతం, పరిత్తకం ఏత’’న్తి, ఏవమాహంసు ఏవం కథేన్తి ఏవం భణన్తి ఏవం దీపయన్తి ఏవం వోహరన్తీతి – అఞ్ఞస్స ధమ్మం పన హీనమాహు.

ఏవమ్పి విగ్గయ్హ వివాదయన్తీతి ఏవం గహేత్వా ఉగ్గహేత్వా గణ్హిత్వా పరామసిత్వా అభినివిసిత్వా వివాదయన్తి, కలహం కరోన్తి, భణ్డనం కరోన్తి, విగ్గహం కరోన్తి, వివాదం కరోన్తి, మేధగం కరోన్తి – ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి…పే… నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీ’’తి – ఏవమ్పి విగ్గయ్హ వివాదయన్తి.

సకం సకం సమ్ముతిమాహు సచ్చన్తి. ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి – సకం సకం సమ్ముతిమాహు సచ్చం. ‘‘అసస్సతో లోకో …పే… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి – సకం సకం సమ్ముతిమాహు సచ్చం.

తేనాహ భగవా –

‘‘సకఞ్హి ధమ్మం పరిపుణ్ణమాహు, అఞ్ఞస్స ధమ్మం పన హీనమాహు;

ఏవమ్పి విగ్గయ్హ వివాదయన్తి, సకం సకం సమ్ముతిమాహు సచ్చ’’న్తి.

౧౪౦. పరస్స చే వమ్భయితేన హీనో, న కోచి ధమ్మేసు విసేసి అస్స;

పుథూ హి అఞ్ఞస్స వదన్తి ధమ్మం, నిహీనతో సమ్హి దళ్హం వదానా.

పరస్స చే వమ్భయితేన హీనోతి పరస్స చే వమ్భయితకారణా నిన్దితకారణా గరహితకారణా ఉపవదితకారణా పరో బాలో హోతి హీనో నిహీనో ఓమకో లామకో ఛతుక్కో పరిత్తోతి – పరస్స చే వమ్భయితేన హీనో.

న కోచి ధమ్మేసు విసేసి అస్సాతి. ధమ్మేసు న కోచి అగ్గో సేట్ఠో విసిట్ఠో పామోక్ఖో ఉత్తమో పవరో అస్సాతి – న కోచి ధమ్మేసు విసేసి అస్స.

పుథూ హి అఞ్ఞస్స వదన్తి ధమ్మం, నిహీనతోతి. బహుకాపి బహూనం ధమ్మం వదన్తి ఉపవదన్తి నిన్దన్తి గరహన్తి హీనతో నిహీనతో ఓమకతో లామకతో ఛతుక్కతో పరిత్తతో, బహుకాపి ఏకస్స ధమ్మం వదన్తి ఉపవదన్తి నిన్దన్తి గరహన్తి హీనతో నిహీనతో ఓమకతో లామకతో ఛతుక్కతో పరిత్తతో, ఏకోపి బహూనం ధమ్మం వదతి ఉపవదతి నిన్దతి గరహతి హీనతో నిహీనతో ఓమకతో లామకతో ఛతుక్కతో పరిత్తతో, ఏకోపి ఏకస్స ధమ్మం వదతి ఉపవదతి నిన్దతి గరహతి హీనతో నిహీనతో ఓమకతో లామకతో ఛతుక్కతో పరిత్తతోతి – పుథూ హి అఞ్ఞస్స వదన్తి ధమ్మం.

నిహీనతో సమ్హి దళ్హం వదానాతి. ధమ్మో సకాయనం, దిట్ఠి సకాయనం, పటిపదా సకాయనం, మగ్గో సకాయనం, సకాయనే దళ్హవాదా థిరవాదా బలికవాదా అట్ఠితవాదాతి – నిహీనతో సమ్హి దళ్హం వదానా.

తేనాహ భగవా –

‘‘పరస్స చే వమ్భయితేన హీనో, న కోచి ధమ్మేసు విసేసి అస్స;

పుథూ హి అఞ్ఞస్స వదన్తి ధమ్మం, నిహీనతో సమ్హి దళ్హం వదానా’’తి.

౧౪౧. సద్ధమ్మపూజాపి [సద్ధమ్మపూజా చ (సీ. స్యా.)] పనా తథేవ, యథా పసంసన్తి సకాయనాని;

సబ్బేవ వాదా [సబ్బే పవాదా (స్యా.)] తథియా [తథి వా (బహూసు)] భవేయ్యుం, సుద్ధీ హి నేసం పచ్చత్తమేవ.

సద్ధమ్మపూజాపి పనా తథేవాతి. కతమా సద్ధమ్మపూజా? సకం సత్థారం సక్కరోతి గరుం కరోతి మానేతి పూజేతి ‘‘అయం సత్థా సబ్బఞ్ఞూ’’తి – అయం సద్ధమ్మపూజా. సకం ధమ్మక్ఖానం సకం గణం సకం దిట్ఠిం సకం పటిపదం సకం మగ్గం సక్కరోతి గరుం కరోతి మానేతి పూజేతి ‘‘అయం మగ్గో నియ్యానికో’’తి – అయం సద్ధమ్మపూజా. సద్ధమ్మపూజాపి పనా తథేవాతి సద్ధమ్మపూజా తథా తచ్ఛా భూతా యాథావా అవిపరీతాతి – సద్ధమ్మపూజాపి పనా తథేవ.

యథా పసంసన్తి సకాయనానీతి. ధమ్మో సకాయనం దిట్ఠి సకాయనం పటిపదా సకాయనం మగ్గో సకాయనం, సకాయనాని పసంసన్తి థోమేన్తి కిత్తేన్తి వణ్ణేన్తీతి – యథా పసంసన్తి సకాయనాని.

సబ్బేవ వాదా తథియా భవేయ్యున్తి సబ్బేవ వాదా తథా తచ్ఛా భూతా యాథావా అవిపరీతా భవేయ్యున్తి – సబ్బేవ వాదా తథియా భవేయ్యుం.

సుద్ధీ హి నేసం పచ్చత్తమేవాతి. పచ్చత్తమేవ తేసం సమణబ్రాహ్మణానం సుద్ధి విసుద్ధి పరిసుద్ధి, ముత్తి విముత్తి పరిముత్తీతి – సుద్ధీ హి నేసం పచ్చత్తమేవ.

తేనాహ భగవా –

‘‘సద్ధమ్మపూజాపి పనా తథేవ, యథా పసంసన్తి సకాయనాని;

సబ్బేవ వాదా తథియా భవేయ్యుం, సుద్ధీ హి నేసం పచ్చత్తమేవా’’తి.

౧౪౨. న బ్రాహ్మణస్స పరనేయ్యమత్థి, ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతం;

తస్మా వివాదాని ఉపాతివత్తో, న హి సేట్ఠతో పస్సతి ధమ్మమఞ్ఞం.

న బ్రాహ్మణస్స పరనేయ్యమత్థీతి. నాతి పటిక్ఖేపో. బ్రాహ్మణోతి సత్తన్నం ధమ్మానం బాహితత్తా బ్రాహ్మణో…పే… అసితో తాది పవుచ్చతే స బ్రహ్మా. న బ్రాహ్మణస్స పరనేయ్యమత్థీతి బ్రాహ్మణస్స పరనేయ్యతా నత్థి, బ్రాహ్మణో న పరనేయ్యో, న పరపత్తియో, న పరపచ్చయో, న పరపటిబద్ధగూ [పరపటిబన్ధగూ (క.)] జానాతి పస్సతి అసమ్మూళ్హో సమ్పజానో పటిస్సతో. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి బ్రాహ్మణస్స పరనేయ్యతా నత్థి, బ్రాహ్మణో న పరనేయ్యో, న పరపత్తియో, న పరపచ్చయో, న పరపటిబద్ధగూ జానాతి పస్సతి అసమ్మూళ్హో సమ్పజానో పటిస్సతో. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి…పే… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి బ్రాహ్మణస్స పరనేయ్యతా నత్థి, బ్రాహ్మణో న పరనేయ్యో, న పరపత్తియో, న పరపచ్చయో, న పరపటిబద్ధగూ జానాతి పస్సతి అసమ్మూళ్హో సమ్పజానో పటిస్సతోతి – న బ్రాహ్మణస్స పరనేయ్యమత్థి.

ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతన్తి. ధమ్మేసూతి ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతేసు. నిచ్ఛేయ్యాతి నిచ్ఛినిత్వా వినిచ్ఛినిత్వా విచినిత్వా పవిచినిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా. ఓధిగ్గాహో బిలగ్గాహో వరగ్గాహో కోట్ఠాసగ్గాహో ఉచ్చయగ్గాహో సముచ్చయగ్గాహో ‘‘ఇదం సచ్చం తథం భూతం యాథావం అవిపరీత’’న్తి గహితం పరామట్ఠం అభినివిట్ఠం అజ్ఝోసితం అధిముత్తం నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జతి నుపలబ్భతి, పహీనం సముచ్ఛిన్నం వూపసన్తం పటిపస్సద్ధం అభబ్బుప్పత్తికం ఞాణగ్గినా దడ్ఢన్తి – ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతం.

తస్మా వివాదాని ఉపాతివత్తోతి. తస్మాతి తస్మా తంకారణా తంహేతు తప్పచ్చయా తంనిదానా దిట్ఠికలహాని దిట్ఠిభణ్డనాని దిట్ఠివిగ్గహాని దిట్ఠివివాదాని దిట్ఠిమేధగాని ఉపాతివత్తో అతిక్కన్తో సమతిక్కన్తో వీతివత్తోతి – తస్మా వివాదాని ఉపాతివత్తో.

న హి సేట్ఠతో పస్సతి ధమ్మమఞ్ఞన్తి. అఞ్ఞం సత్థారం ధమ్మక్ఖానం గణం దిట్ఠిం పటిపదం మగ్గం అఞ్ఞత్ర సతిపట్ఠానేహి, అఞ్ఞత్ర సమ్మప్పధానేహి, అఞ్ఞత్ర ఇద్ధిపాదేహి, అఞ్ఞత్ర ఇన్ద్రియేహి, అఞ్ఞత్ర బలేహి, అఞ్ఞత్ర బోజ్ఝఙ్గేహి, అఞ్ఞత్ర అరియా అట్ఠఙ్గికా మగ్గా, అగ్గం సేట్ఠం విసిట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవరం ధమ్మం న పస్సతి న దక్ఖతి న ఓలోకేతి న నిజ్ఝాయతి న ఉపపరిక్ఖతీతి – న హి సేట్ఠతో పస్సతి ధమ్మమఞ్ఞం.

తేనాహ భగవా –

‘‘న బ్రాహ్మణస్స పరనేయ్యమత్థి, ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతం;

తస్మా వివాదాని ఉపాతివత్తో, న హి సేట్ఠతో పస్సతి ధమ్మమఞ్ఞ’’న్తి.

౧౪౩. జానామి పస్సామి తథేవ ఏతం, దిట్ఠియా ఏకే పచ్చేన్తి సుద్ధిం;

అదక్ఖి చే కిఞ్హి తుమస్స తేన, అతిసిత్వా అఞ్ఞేన వదన్తి సుద్ధిం.

జానామి పస్సామి తథేవ ఏతన్తి. జానామీతి పరచిత్తఞాణేన [పరచిత్తవిజాననఞాణేన (సీ.) అట్ఠకథా ఓలోకేతబ్బా] వా జానామి, పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన వా జానామి. పస్సామీతి మంసచక్ఖునా వా పస్సామి, దిబ్బేన చక్ఖునా వా పస్సామి. తథేవ ఏతన్తి ఏతం తథం తచ్ఛం భూతం యాథావం అవిపరీతన్తి – జానామి పస్సామి తథేవ ఏతం.

దిట్ఠియా ఏకే పచ్చేన్తి సుద్ధిన్తి. దిట్ఠియా ఏకే సమణబ్రాహ్మణా సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం పచ్చేన్తి. ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి దిట్ఠియా ఏకే సమణబ్రాహ్మణా సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం పచ్చేన్తి. ‘‘అసస్సతో లోకో…పే… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి దిట్ఠియా ఏకే సమణబ్రాహ్మణా సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం పచ్చేన్తీతి – దిట్ఠియా ఏకే పచ్చేన్తి సుద్ధిం.

అదక్ఖి చే కిఞ్హి తుమస్స తేనాతి. అదక్ఖీతి పరచిత్తఞాణేన వా అదక్ఖి, పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన వా అదక్ఖి, మంసచక్ఖునా వా అదక్ఖి, దిబ్బేన చక్ఖునా వా అదక్ఖీతి – అదక్ఖి చే. కిఞ్హి తుమస్స తేనాతి. తస్స తేన దస్సనేన కిం కతం? న దుక్ఖపరిఞ్ఞా అత్థి, న సముదయస్స పహానం అత్థి, న మగ్గభావనా అత్థి, న ఫలసచ్ఛికిరియా అత్థి, న రాగస్స సముచ్ఛేదపహానం అత్థి, న దోసస్స సముచ్ఛేదపహానం అత్థి, న మోహస్స సముచ్ఛేదపహానం అత్థి, న కిలేసానం సముచ్ఛేదపహానం అత్థి, న సంసారవట్టస్స ఉపచ్ఛేదో అత్థీతి – అదక్ఖి చే కిఞ్హి తుమస్స తేన.

అతిసిత్వా అఞ్ఞేన వదన్తి సుద్ధిన్తి తే తిత్థియా సుద్ధిమగ్గం విసుద్ధిమగ్గం పరిసుద్ధిమగ్గం వోదాతమగ్గం పరివోదాతమగ్గం అతిక్కమిత్వా సమతిక్కమిత్వా వీతివత్తిత్వా అఞ్ఞత్ర సతిపట్ఠానేహి, అఞ్ఞత్ర సమ్మప్పధానేహి, అఞ్ఞత్ర ఇద్ధిపాదేహి, అఞ్ఞత్ర ఇన్ద్రియేహి, అఞ్ఞత్ర బలేహి అఞ్ఞత్ర బోజ్ఝఙ్గేహి, అఞ్ఞత్ర అరియా అట్ఠఙ్గికా మగ్గా సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం వదన్తి కథేన్తి భణన్తి దీపయన్తి వోహరన్తీతి. ఏవమ్పి అతిసిత్వా అఞ్ఞేన వదన్తి సుద్ధిం.

అథ వా బుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ పచ్చేకబుద్ధా చ తేసం తిత్థియానం అసుద్ధిమగ్గం అవిసుద్ధిమగ్గం అపరిసుద్ధిమగ్గం అవోదాతమగ్గం అపరివోదాతమగ్గం అతిక్కమిత్వా సమతిక్కమిత్వా వీతివత్తిత్వా చతూహి సతిపట్ఠానేహి చతూహి సమ్మప్పధానేహి చతూహి ఇద్ధిపాదేహి పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహి పఞ్చహి బలేహి సత్తహి బోజ్ఝఙ్గేహి అరియేన అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేన సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం వదన్తి కథేన్తి భణన్తి దీపయన్తి వోహరన్తీతి – ఏవమ్పి అతిసిత్వా అఞ్ఞేన వదన్తి సుద్ధిం.

తేనాహ భగవా –

‘‘జానామి పస్సామి తథేవ ఏతం, దిట్ఠియా ఏకే పచ్చేన్తి సుద్ధిం;

అదక్ఖి చే కిఞ్హి తుమస్స తేన, అతిసిత్వా అఞ్ఞేన వదన్తి సుద్ధి’’న్తి.

౧౪౪. పస్సం నరో దక్ఖతి నామరూపం, దిస్వాన వా ఞాయతి [ఞస్సతి (సీ. స్యా.)] తానిమేవ;

కామం బహుం పస్సతు అప్పకం వా, న హి తేన సుద్ధిం కుసలా వదన్తి.

పస్సం నరో దక్ఖతి నామరూపన్తి పస్సం నరో దక్ఖతి పరచిత్తఞాణేన వా పస్సన్తో, పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన వా పస్సన్తో, మంసచక్ఖునా వా పస్సన్తో, దిబ్బేన చక్ఖునా వా పస్సన్తో నామరూపంయేవ దక్ఖతి నిచ్చతో సుఖతో అత్తతో, న తేసం ధమ్మానం సముదయం వా అత్థఙ్గమం వా అస్సాదం వా ఆదీనవం వా నిస్సరణం వా దక్ఖతీతి – పస్సం నరో దక్ఖతి నామరూపం.

దిస్వాన వా ఞాయతి తానిమేవాతి. దిస్వాతి పరచిత్తఞాణేన వా దిస్వా, పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన వా దిస్వా, మంసచక్ఖునా వా దిస్వా, దిబ్బేన చక్ఖునా వా దిస్వా, నామరూపంయేవ దిస్వా ఞాయతి నిచ్చతో సుఖతో అత్తతో, న తేసం ధమ్మానం సముదయం వా అత్థఙ్గమం వా అస్సాదం వా ఆదీనవం వా నిస్సరణం వా ఞాయతీతి – దిస్వాన వా ఞాయతి తానిమేవ.

కామం బహుం పస్సతు అప్పకం వాతి. కామం బహుకం వా పస్సన్తో నామరూపం అప్పకం వా నిచ్చతో సుఖతో అత్తతోతి – కామం బహుం పస్సతు అప్పకం వా.

న హి తేన సుద్ధిం కుసలా వదన్తీతి. కుసలాతి యే తే ఖన్ధకుసలా ధాతుకుసలా ఆయతనకుసలా పటిచ్చసముప్పాదకుసలా సతిపట్ఠానకుసలా సమ్మప్పధానకుసలా ఇద్ధిపాదకుసలా ఇన్ద్రియకుసలా బలకుసలా బోజ్ఝఙ్గకుసలా మగ్గకుసలా ఫలకుసలా నిబ్బానకుసలా, తే కుసలా పరచిత్తఞాణేన వా పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన వా మంసచక్ఖునా వా దిబ్బేన చక్ఖునా వా నామరూపదస్సనేన సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం న వదన్తి న కథేన్తి న భణన్తి న దీపయన్తి న వోహరన్తీతి – న హి తేన సుద్ధిం కుసలా వదన్తి.

తేనాహ భగవా –

‘‘పస్సం నరో దక్ఖతి నామరూపం, దిస్వాన వా ఞాయతి తానిమేవ;

కామం బహుం పస్సతు అప్పకం వా, న హి తేన సుద్ధిం కుసలా వదన్తీ’’తి.

౧౪౫. నివిస్సవాదీ న హి సుబ్బినాయో, పకప్పితా దిట్ఠిపురేక్ఖరానో;

యం నిస్సితో తత్థ సుభం వదానో, సుద్ధిం వదో తత్థ తథద్దసా సో.

నివిస్సవాదీ న హి సుబ్బినాయోతి. ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి నివిస్సవాదీ, ‘‘అసస్సతో లోకో…పే… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి – నివిస్సవాదీ. న హి సుబ్బినాయోతి. నివిస్సవాదీ దుబ్బినయో దుప్పఞ్ఞాపయో [దుప్పఞ్ఞాపియో (సీ.) ఏవమీదిసేసు ఠానేసు] దున్నిజ్ఝాపయో దుప్పేక్ఖాపయో దుప్పసాదయోతి – నివిస్సవాదీ న హి సుబ్బినాయో.

పకప్పితా దిట్ఠిపురేక్ఖరానోతి. కప్పితా పకప్పితా అభిసఙ్ఖతా సణ్ఠపితా దిట్ఠిం పురేక్ఖతో కత్వా చరతి. దిట్ఠిధజో దిట్ఠికేతు దిట్ఠాధిపతేయ్యో దిట్ఠియా పరివారితో చరతీతి – పకప్పితా దిట్ఠిపురేక్ఖరానో.

యం నిస్సితో తత్థ సుభం వదానోతి. యం నిస్సితోతి యం సత్థారం ధమ్మక్ఖానం గణం దిట్ఠిం పటిపదం మగ్గం నిస్సితో ఆనిస్సితో అల్లీనో ఉపగతో అజ్ఝోసితో అధిముత్తోతి – యం నిస్సితో. తత్థాతి సకాయ దిట్ఠియా సకాయ ఖన్తియా సకాయ రుచియా సకాయ లద్ధియా. సుభం వదానోతి సుభవాదో సోభనవాదో పణ్డితవాదో థిరవాదో ఞాయవాదో హేతువాదో లక్ఖణవాదో కారణవాదో ఠానవాదో సకాయ లద్ధియాతి – యం నిస్సితో తత్థ సుభం వదానో.

సుద్ధిం వదో తత్థ తథద్దసా సోతి. సుద్ధివాదో విసుద్ధివాదో పరిసుద్ధివాదో వోదాతవాదో పరివోదాతవాదో. అథ వా సుద్ధిదస్సనో విసుద్ధిదస్సనో పరిసుద్ధిదస్సనో వోదాతదస్సనో పరివోదాతదస్సనోతి – సుద్ధిం వాదో. తత్థాతి సకాయ దిట్ఠియా సకాయ ఖన్తియా సకాయ రుచియా సకాయ లద్ధియా తథం తచ్ఛం భూతం యాథావం అవిపరీతన్తి అద్దస్స అదక్ఖి అపస్సి పటివిజ్ఝీతి – సుద్ధిం వాదో తత్థ తథద్దసా సో.

తేనాహ భగవా –

‘‘నివిస్సవాదీ న హి సుబ్బినాయో, పకప్పితా దిట్ఠిపురేక్ఖరానో;

యం నిస్సితో తత్థ సుభం వదానో, సుద్ధిం వదో తత్థ తథద్దసా సో’’తి.

౧౪౬. న బ్రాహ్మణో కప్పముపేతి సఙ్ఖా, న దిట్ఠిసారీ నపి ఞాణబన్ధు;

ఞత్వా చ సో సమ్ముతియో పుథుజ్జా, ఉపేక్ఖతీ ఉగ్గహణన్తి మఞ్ఞే.