౧. కామసుత్తనిద్దేసో

౧. కామం కామయమానస్స, తస్స చే తం సమిజ్ఝతి;

అద్ధా పీతిమనో హోతి, లద్ధా మచ్చో యదిచ్ఛతి.

కామం కామయమానస్సాతి కామాతి ఉద్దానతో ద్వే కామా – వత్థుకామా చ కిలేసకామా చ. కతమే వత్థుకామా? మనాపికా రూపా మనాపికా సద్దా మనాపికా గన్ధా మనాపికా రసా మనాపికా ఫోట్ఠబ్బా; అత్థరణా పావురణా [పాపురణా (సీ. స్యా.)] దాసిదాసా అజేళకా కుక్కుటసూకరా హత్థిగవాస్సవళవా ఖేత్తం వత్థు హిరఞ్ఞం సువణ్ణం గామనిగమరాజధానియో రట్ఠఞ్చ జనపదో చ కోసో చ కోట్ఠాగారఞ్చ, యం కిఞ్చి రజనీయం వత్థు – వత్థుకామా.

అపి చ అతీతా కామా అనాగతా కామా పచ్చుప్పన్నా కామా; అజ్ఝత్తా కామా బహిద్ధా కామా అజ్ఝత్తబహిద్ధా కామా; హీనా కామా మజ్ఝిమా కామా పణీతా కామా; ఆపాయికా కామా మానుసికా కామా దిబ్బా కామా పచ్చుపట్ఠితా కామా; నిమ్మితా కామా అనిమ్మితా కామా పరనిమ్మితా కామా; పరిగ్గహితా కామా, అపరిగ్గహితా కామా, మమాయితా కామా, అమమాయితా కామా; సబ్బేపి కామావచరా ధమ్మా, సబ్బేపి రూపావచరా ధమ్మా, సబ్బేపి అరూపావచరా ధమ్మా, తణ్హావత్థుకా తణ్హారమ్మణా కామనీయట్ఠేన రజనీయట్ఠేన మదనీయట్ఠేన కామా – ఇమే వుచ్చన్తి వత్థుకామా.

కతమే కిలేసకామా? ఛన్దో కామో రాగో కామో ఛన్దరాగో కామో; సఙ్కప్పో కామో రాగో కామో సఙ్కప్పరాగో కామో; యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో కామనన్దీ కామతణ్హా కామస్నేహో కామపరిళాహో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసానం కామోఘో కామయోగో కాముపాదానం కామచ్ఛన్దనీవరణం.

‘‘అద్దసం కామ తే మూలం, సఙ్కప్పా కామ జాయసి;

న తం సఙ్కప్పయిస్సామి, ఏవం కామ న హోహిసీ’’తి [న హేహిసీతి (స్యా.)]. –

ఇమే వుచ్చన్తి కిలేసకామా. కామయమానస్సాతి కామయమానస్స ఇచ్ఛమానస్స సాదియమానస్స పత్థయమానస్స పిహయమానస్స అభిజప్పమానస్సాతి – కామం కామయమానస్స.

తస్స చే తం సమిజ్ఝతీతి. తస్స చేతి తస్స ఖత్తియస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా వేస్సస్స వా సుద్దస్స వా గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వా దేవస్స వా మనుస్సస్స వా. తన్తి వత్థుకామా వుచ్చన్తి – మనాపికా రూపా మనాపికా సద్దా మనాపికా గన్ధా మనాపికా రసా మనాపికా ఫోట్ఠబ్బా. సమిజ్ఝతీతి ఇజ్ఝతి సమిజ్ఝతి లభతి పటిలభతి అధిగచ్ఛతి విన్దతీతి – తస్స చే తం సమిజ్ఝతి.

అద్ధా పీతిమనో హోతీతి. అద్ధాతి ఏకంసవచనం నిస్సంసయవచనం నిక్కఙ్ఖావచనం అద్వేజ్ఝవచనం అద్వేళ్హకవచనం నియోగవచనం అపణ్ణకవచనం అవత్థాపనవచనమేతం – అద్ధాతి. పీతీతి యా పఞ్చకామగుణపటిసఞ్ఞుత్తా పీతి పాముజ్జం ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి తుట్ఠి ఓదగ్యం అత్తమనతా అభిఫరణతా చిత్తస్స. మనోతి యం చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతు, అయం వుచ్చతి మనో. అయం మనో ఇమాయ పీతియా సహగతో హోతి సహజాతో సంసట్ఠో సమ్పయుత్తో ఏకుప్పాదో ఏకనిరోధో ఏకవత్థుకో ఏకారమ్మణో. పీతిమనో హోతీతి పీతిమనో హోతి తుట్ఠమనో హట్ఠమనో పహట్ఠమనో అత్తమనో ఉదగ్గమనో ముదితమనో పమోదితమనో హోతీతి – అద్ధా పీతిమనో హోతి.

లద్ధా మచ్చో యదిచ్ఛతీతి. లద్ధాతి లభిత్వా పటిలభిత్వా అధిగన్త్వా విన్దిత్వా. మచ్చోతి సత్తో నరో మానవో పోసో పుగ్గలో జీవో జాగు [జాతు (స్యా.), జగు (క.)] జన్తు ఇన్దగు [హిన్దగూ (సీ. స్యా.)] మనుజో. యదిచ్ఛతీతి యం ఇచ్ఛతి యం సాదియతి యం పత్థేతి యం పిహేతి యం అభిజప్పతి, రూపం వా సద్దం వా గన్ధం వా రసం వా ఫోట్ఠబ్బం వాతి, లద్ధా మచ్చో యదిచ్ఛతి.

తేనాహ భగవా –

‘‘కామం కామయమానస్స, తస్స చే తం సమిజ్ఝతి;

అద్ధా పీతిమనో హోతి, లద్ధా మచ్చో యదిచ్ఛతీ’’తి.

౨. తస్స చే కామయానస్స, ఛన్దజాతస్స జన్తునో;

తే కామా పరిహాయన్తి, సల్లవిద్ధోవ రుప్పతి.

తస్స చే కామయానస్సాతి. తస్స చేతి తస్స ఖత్తియస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా వేస్సస్స వా సుద్దస్స వా గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వా దేవస్స వా మనుస్సస్స వా. కామయానస్సాతి కామే ఇచ్ఛమానస్స సాదియమానస్స పత్థయమానస్స పిహయమానస్స అభిజప్పమానస్స. అథ వా కామతణ్హాయ యాయతి నియ్యతి వుయ్హతి సంహరీయతి. యథా హత్థియానేన వా అస్సయానేన వా గోయానేన వా అజయానేన వా మేణ్డయానేన వా ఓట్ఠయానేన వా ఖరయానేన వా యాయతి నియ్యతి వుయ్హతి సంహరీయతి; ఏవమేవం కామతణ్హాయ యాయతి నియ్యతి వుయ్హతి సంహరీయతీతి – తస్స చే కామయానస్స.

ఛన్దజాతస్స జన్తునోతి. ఛన్దోతి యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో కామనన్దీ కామతణ్హా కామస్నేహో కామపరిళాహో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసానం కామోఘో కామయోగో కాముపాదానం కామచ్ఛన్దనీవరణం, తస్స సో కామచ్ఛన్దో జాతో హోతి సఞ్జాతో నిబ్బత్తో అభినిబ్బత్తో పాతుభూతో. జన్తునోతి సత్తస్స నరస్స మానవస్స పోసస్స పుగ్గలస్స జీవస్స జాగుస్స జన్తుస్స ఇన్దగుస్స మనుజస్సాతి – ఛన్దజాతస్స జన్తునో.

తే కామా పరిహాయన్తీతి – తే వా కామా పరిహాయన్తి, సో వా కామేహి పరిహాయతి. కథం తే కామా పరిహాయన్తి? తస్స తిట్ఠన్తస్సేవ తే భోగే రాజానో వా హరన్తి, చోరా వా హరన్తి, అగ్గి వా దహతి, ఉదకం వా వహతి, అప్పియా వా దాయాదా హరన్తి, నిహితం వా నాధిగచ్ఛతి, దుప్పయుత్తా వా కమ్మన్తా భిజ్జన్తి, కులే వా కులఙ్గారో ఉప్పజ్జతి, యో తే భోగే వికిరతి విధమతి [విధమేతి (స్యా.)] విద్ధంసేతి అనిచ్చతాయేవ అట్ఠమీ. ఏవం తే కామా హాయన్తి పరిహాయన్తి పరిధంసేన్తి పరిపతన్తి అన్తరధాయన్తి విప్పలుజ్జన్తి. కథం సో కామేహి పరిహాయతి? తిట్ఠన్తేవ తే భోగే సో చవతి మరతి విప్పలుజ్జతి. ఏవం సో కామేహి హాయతి పరిహాయతి పరిధంసేతి పరిపతతి అన్తరధాయతి విప్పలుజ్జతి.

చోరా హరన్తి రాజానో, అగ్గి దహతి నస్సతి;

అథ అన్తేన జహతి [అథో అన్తేన హేతి (స్యా.), అసహన్తేన దహతి (క.)], సరీరం సపరిగ్గహం;

ఏతదఞ్ఞాయ మేధావీ, భుఞ్జేథ చ దదేథ చ.

దత్వా చ భుత్వా చ యథానుభావం, అనిన్దితో సగ్గముపేతి ఠానన్తి, తే కామా పరిహాయన్తి.

సల్లవిద్ధోవ రుప్పతీతి. యథా అయోమయేన వా సల్లేన విద్ధో, అట్ఠిమయేన వా సల్లేన దన్తమయేన వా సల్లేన విసాణమయేన వా సల్లేన కట్ఠమయేన వా సల్లేన విద్ధో రుప్పతి కుప్పతి ఘట్టీయతి పీళీయతి, బ్యాధితో దోమనస్సితో హోతి, ఏవమేవ వత్థుకామానం విపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. సో కామసల్లేన చ సోకసల్లేన చ విద్ధో, రుప్పతి కుప్పతి ఘట్టీయతి పీళీయతి బ్యాధితో దోమనస్సితో హోతీతి – సల్లవిద్ధోవ రుప్పతి.

తేనాహ భగవా –

‘‘తస్స చే కామయానస్స, ఛన్దజాతస్స జన్తునో;

తే కామా పరిహాయన్తి, సల్లవిద్ధోవ రుప్పతీ’’తి.

౩. యో కామే పరివజ్జేతి, సప్పస్సేవ పదా సిరో;

సోమం విసత్తికం లోకే, సతో సమతివత్తతి.

యో కామే పరివజ్జేతీతి. యోతి యో యాదిసో యథాయుత్తో యథావిహితో యథాపకారో యంఠానప్పత్తో యంధమ్మసమన్నాగతో ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా వేస్సో వా సుద్దో వా గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా దేవో వా మనుస్సో వా. కామే పరివజ్జేతీతి. కామాతి ఉద్దానతో ద్వే కామా – వత్థుకామా చ కిలేసకామా చ…పే… ఇమే వుచ్చన్తి వత్థుకామా…పే… ఇమే వుచ్చన్తి కిలేసకామా. కామే పరివజ్జేతీతి ద్వీహి కారణేహి కామే పరివజ్జేతి – విక్ఖమ్భనతో వా సముచ్ఛేదతో వా. కథం విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి? ‘‘అట్ఠికఙ్కలూపమా కామా అప్పస్సాదట్ఠేనా’’తి పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి, ‘‘మంసపేసూపమా కామా బహుసాధారణట్ఠేనా’’తి పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి, ‘‘తిణుక్కూపమా కామా అనుదహనట్ఠేనా’’తి పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి, ‘‘అఙ్గారకాసూపమా కామా మహాపరిళాహట్ఠేనా’’తి పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి, ‘‘సుపినకూపమా కామా ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానట్ఠేనా’’తి పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి, ‘‘యాచితకూపమా కామా తావకాలికట్ఠేనా’’తి పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి, ‘‘రుక్ఖఫలూపమా కామా సమ్భఞ్జనపరిభఞ్జనట్ఠేనా’’తి పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి, ‘‘అసిసూనూపమా కామా అధికుట్టనట్ఠేనా’’తి [అధికన్తనట్ఠేనాతి (స్యా.)] పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి, ‘‘సత్తిసూలూపమా కామా వినివిజ్ఝనట్ఠేనా’’తి పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి, ‘‘సప్పసిరూపమా కామా సప్పటిభయట్ఠేనా’’తి పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి, ‘‘అగ్గిక్ఖన్ధూపమా కామా మహాభితాపనట్ఠేనా’’తి పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి.

బుద్ధానుస్సతిం భావేన్తోపి విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి, ధమ్మానుస్సతిం భావేన్తోపి…పే… సఙ్ఘానుస్సతిం భావేన్తోపి… సీలానుస్సతిం భావేన్తోపి… చాగానుస్సతిం భావేన్తోపి… దేవతానుస్సతిం భావేన్తోపి… ఆనాపానస్సతిం [ఆనాపానసతిం (సీ.)] భావేన్తోపి… మరణస్సతిం భావేన్తోపి… కాయగతాసతిం భావేన్తోపి… ఉపసమానుస్సతిం భావేన్తోపి విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి.

పఠమం ఝానం భావేన్తోపి విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి, దుతియం ఝానం భావేన్తోపి…పే… తతియం ఝానం భావేన్తోపి… చతుత్థం ఝానం భావేన్తోపి… ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తిం భావేన్తోపి… విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తిం భావేన్తోపి… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం భావేన్తోపి … నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం భావేన్తోపి విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి. ఏవం విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేతి.

కథం సముచ్ఛేదతో కామే పరివజ్జేతి? సోతాపత్తిమగ్గం భావేన్తోపి అపాయగమనీయే కామే సముచ్ఛేదతో పరివజ్జేతి, సకదాగామిమగ్గం భావేన్తోపి ఓళారికే కామే సముచ్ఛేదతో పరివజ్జేతి, అనాగామిమగ్గం భావేన్తోపి అనుసహగతే కామే సముచ్ఛేదతో పరివజ్జేతి, అరహత్తమగ్గం భావేన్తోపి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం సముచ్ఛేదతో కామే పరివజ్జేతి. ఏవం సముచ్ఛేదతో కామే పరివజ్జేతీతి – యో కామే పరివజ్జేతి.

సప్పస్సేవ పదా సిరోతి. సప్పో వుచ్చతి అహి. కేనట్ఠేన సప్పో? సంసప్పన్తో గచ్ఛతీతి సప్పో; భుజన్తో గచ్ఛతీతి భుజగో; ఉరేన గచ్ఛతీతి ఉరగో; పన్నసిరో గచ్ఛతీతి పన్నగో; సిరేన సుపతీతి [సప్పతీతి (క.)] సరీసపో [సిరింసపో (సీ.)]; బిలే సయతీతి బిలాసయో; గుహాయం సయతీతి గుహాసయో; దాఠా తస్స ఆవుధోతి దాఠావుధో; విసం తస్స ఘోరన్తి ఘోరవిసో; జివ్హా తస్స దువిధాతి ద్విజివ్హో; ద్వీహి జివ్హాహి రసం సాయతీతి ద్విరసఞ్ఞూ. యథా పురిసో జీవితుకామో అమరితుకామో సుఖకామో దుక్ఖపటిక్కూలో పాదేన సప్పసిరం వజ్జేయ్య వివజ్జేయ్య పరివజ్జేయ్య అభినివజ్జేయ్య; ఏవమేవ సుఖకామో దుక్ఖపటిక్కూలో కామే వజ్జేయ్య వివజ్జేయ్య పరివజ్జేయ్య అభినివజ్జేయ్యాతి – సప్పస్సేవ పదా సిరో.

సోమం విసత్తికం లోకే, సతో సమతివత్తతీతి. సోతి యో కామే పరివజ్జేతి. విసత్తికా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో అనునయో అనురోధో నన్దీ నన్దిరాగో, చిత్తస్స సారాగో ఇచ్ఛా ముచ్ఛా అజ్ఝోసానం గేధో పలిగేధో [పళిగేధో (సీ.)] సఙ్గో పఙ్కో, ఏజా మాయా జనికా సఞ్జననీ సిబ్బినీ జాలినీ సరితా విసత్తికా, సుత్తం విసతా ఆయూహినీ [ఆయూహనీ (సీ. స్యా.)] దుతియా పణిధి భవనేత్తి, వనం వనథో సన్ధవో స్నేహో అపేక్ఖా పటిబన్ధు, ఆసా ఆసీసనా ఆసీసితత్తం, రూపాసా సద్దాసా గన్ధాసా రసాసా ఫోట్ఠబ్బాసా, లాభాసా జనాసా పుత్తాసా జీవితాసా, జప్పా పజప్పా అభిజప్పా జప్పనా జప్పితత్తం లోలుప్పం లోలుప్పాయనా లోలుప్పాయితత్తం పుచ్ఛఞ్జికతా సాధుకమ్యతా, అధమ్మరాగో విసమలోభో నికన్తి నికామనా పత్థనా పిహనా సమ్పత్థనా, కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హా, రూపతణ్హా అరూపతణ్హా నిరోధతణ్హా, రూపతణ్హా సద్దతణ్హా గన్ధతణ్హా రసతణ్హా ఫోట్ఠబ్బతణ్హా ధమ్మతణ్హా, ఓఘో యోగో గన్థో ఉపాదానం ఆవరణం నీవరణం ఛదనం బన్ధనం, ఉపక్కిలేసో అనుసయో పరియుట్ఠానం లతా వేవిచ్ఛం, దుక్ఖమూలం దుక్ఖనిదానం దుక్ఖప్పభవో మారపాసో మారబళిసం మారవిసయో, తణ్హానదీ తణ్హాజాలం తణ్హాగద్దులం తణ్హాసముద్దో అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం.

విసత్తికాతి. కేనట్ఠేన విసత్తికా? విసతాతి విసత్తికా; విసాలాతి విసత్తికా; విసటాతి విసత్తికా; విసక్కతీతి విసత్తికా; విసంహరతీతి విసత్తికా; విసంవాదికాతి విసత్తికా; విసమూలాతి విసత్తికా; విసఫలాతి విసత్తికా; విసపరిభోగోతి విసత్తికా; విసాలా వా పన సా తణ్హా రూపే సద్దే గన్ధే రసే ఫోట్ఠబ్బే, కులే గణే ఆవాసే లాభే యసే, పసంసాయ సుఖే చీవరే పిణ్డపాతే సేనాసనే గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారే, కామధాతుయా రూపధాతుయా అరూపధాతుయా, కామభవే రూపభవే అరూపభవే, సఞ్ఞాభవే అసఞ్ఞాభవే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవే, ఏకవోకారభవే చతువోకారభవే పఞ్చవోకారభవే, అతీతే అనాగతే పచ్చుప్పన్నే, దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు విసటా విత్థతాతి విసత్తికా.

లోకేతి అపాయలోకే మనుస్సలోకే దేవలోకే, ఖన్ధలోకే ధాతులోకే ఆయతనలోకే. సతోతి చతూహి కారణేహి సతో – కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో, వేదనాసు…పే… చిత్తే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో.

అపరేహిపి చతూహి కారణేహి సతో – అసతిపరివజ్జనాయ సతో, సతికరణీయానం ధమ్మానం కతత్తా సతో, సతిపరిబన్ధానం ధమ్మానం హతత్తా సతో, సతినిమిత్తానం ధమ్మానం అసమ్ముట్ఠత్తా సతో.

అపరేహిపి చతూహి కారణేహి సతో – సతియా సమన్నాగతత్తా సతో, సతియా వసితత్తా సతో, సతియా పాగుఞ్ఞతాయ సతో, సతియా అపచ్చోరోహణతాయ [అపచ్చోరోపనతాయ (సీ.)] సతో.

అపరేహిపి చతూహి కారణేహి సతో – సత్తత్తా సతో, సన్తత్తా సతో, సమితత్తా సతో, సన్తధమ్మసమన్నాగతత్తా సతో. బుద్ధానుస్సతియా సతో, ధమ్మానుస్సతియా సతో, సఙ్ఘానుస్సతియా సతో, సీలానుస్సతియా సతో, చాగానుస్సతియా సతో, దేవతానుస్సతియా సతో, ఆనాపానస్సతియా సతో, మరణస్సతియా సతో, కాయగతాసతియా సతో, ఉపసమానుస్సతియా సతో. యా సతి అనుస్సతి పటిస్సతి సతి సరణతా ధారణతా అపిలాపనతా అసమ్ముస్సనతా సతి సతిన్ద్రియం సతిబలం సమ్మాసతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఏకాయనమగ్గో, అయం వుచ్చతి సతి. ఇమాయ సతియా ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపగతో సముపగతో ఉపపన్నో సముపపన్నో సమన్నాగతో, సో వుచ్చతి సతో.

సోమం విసత్తికం లోకే, సతో సమతివత్తతీతి. లోకే వా సా విసత్తికా, లోకే వా తం విసత్తికం సతో తరతి ఉత్తరతి పతరతి సమతిక్కమతి వీతివత్తతీతి – సోమం విసత్తికం లోకే, సతో సమతివత్తతి.

తేనాహ భగవా –

‘‘యో కామే పరివజ్జేతి, సప్పస్సేవ పదా సిరో;

సోమం విసత్తికం లోకే, సతో సమతివత్తతీ’’తి.

౪. ఖేత్తం వత్థుం హిరఞ్ఞం వా, గవాస్సం దాసపోరిసం;

థియో బన్ధూ పుథు కామే, యో నరో అనుగిజ్ఝతి.

ఖేత్తం వత్థుం హిరఞ్ఞం వాతి. ఖేత్తన్తి సాలిక్ఖేత్తం వీహిక్ఖేత్తం ముగ్గక్ఖేత్తం మాసక్ఖేత్తం యవక్ఖేత్తం గోధుమక్ఖేత్తం తిలక్ఖేత్తం. వత్థున్తి ఘరవత్థుం కోట్ఠకవత్థుం పురేవత్థుం పచ్ఛావత్థుం ఆరామవత్థుం విహారవత్థుం. హిరఞ్ఞన్తి హిరఞ్ఞం వుచ్చతి కహాపణోతి – ఖేత్తం వత్థుం హిరఞ్ఞం వా.

గవాస్సం దాసపోరిసన్తి. గవన్తి గవా [గావో (క.)] వుచ్చన్తి. అస్సాతి పసుకాదయో వుచ్చన్తి. దాసాతి చత్తారో దాసా – అన్తోజాతకో దాసో, ధనక్కీతకో దాసో, సామం వా దాసబ్యం ఉపేతి, అకామకో వా దాసవిసయం ఉపేతి.

‘‘ఆమాయ దాసాపి భవన్తి హేకే, ధనేన కీతాపి భవన్తి దాసా;

సామఞ్చ ఏకే ఉపయన్తి దాస్యం, భయాపనుణ్ణాపి భవన్తి దాసా’’తి.

పురిసాతి తయో పురిసా – భతకా, కమ్మకరా, ఉపజీవినోతి – గవాస్సం దాసపోరిసం.

థియో బన్ధూ పుథు కామేతి. థియోతి ఇత్థిపరిగ్గహో వుచ్చతి. బన్ధూతి చత్తారో బన్ధూ – ఞాతిబన్ధవాపి బన్ధు, గోత్తబన్ధవాపి బన్ధు, మన్తబన్ధవాపి బన్ధు, సిప్పబన్ధవాపి బన్ధు. పుథు కామేతి బహూ కామే. ఏతే పుథు కామా మనాపికా రూపా…పే… మనాపికా ఫోట్ఠబ్బాతి – థియో బన్ధూ పుథు కామే.

యో నరో అనుగిజ్ఝతీతి. యోతి యో యాదిసో యథాయుత్తో యథావిహితో యథాపకారో యంఠానప్పత్తో యంధమ్మసమన్నాగతో ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా వేస్సో వా సుద్దో వా గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా దేవో వా మనుస్సో వా. నరోతి సత్తో నరో మానవో పోసో పుగ్గలో జీవో జాగు జన్తు ఇన్దగు మనుజో. అనుగిజ్ఝతీతి కిలేసకామేన వత్థుకామేసు గిజ్ఝతి అనుగిజ్ఝతి పలిగిజ్ఝతి పలిబజ్ఝతీతి – యో నరో అనుగిజ్ఝతి.

తేనాహ భగవా –

‘‘ఖేత్తం వత్థుం హిరఞ్ఞం వా, గవాస్సం దాసపోరిసం;

థియో బన్ధూ పుథు కామే, యో నరో అనుగిజ్ఝతీ’’తి.

౫. అబలా నం బలీయన్తి, మద్దన్తే నం పరిస్సయా;

తతో నం దుక్ఖమన్వేతి, నావం భిన్నమివోదకం.

అబలా నం బలీయన్తీతి. అబలాతి అబలా కిలేసా దుబ్బలా అప్పబలా అప్పథామకా హీనా నిహీనా ( ) [(పరిహీనా) (సీ. స్యా.)] ఓమకా లామకా ఛతుక్కా పరిత్తా. తే కిలేసా తం పుగ్గలం సహన్తి పరిసహన్తి అభిభవన్తి అజ్ఝోత్థరన్తి పరియాదియన్తి మద్దన్తీతి, ఏవమ్పి అబలా నం బలీయన్తి. అథ వా, అబలం పుగ్గలం దుబ్బలం అప్పబలం అప్పథామకం హీనం నిహీనం ఓమకం లామకం ఛతుక్కం పరిత్తం, యస్స నత్థి సద్ధాబలం వీరియబలం సతిబలం సమాధిబలం పఞ్ఞాబలం హిరిబలం ఓత్తప్పబలం. తే కిలేసా తం పుగ్గలం సహన్తి పరిసహన్తి అభిభవన్తి అజ్ఝోత్థరన్తి పరియాదియన్తి మద్దన్తీతి – ఏవమ్పి అబలా నం బలీయన్తీతి.

మద్దన్తే నం పరిస్సయాతి. ద్వే పరిస్సయా – పాకటపరిస్సయా చ పటిచ్ఛన్నపరిస్సయా చ. కతమే పాకటపరిస్సయా? సీహా బ్యగ్ఘా దీపీ అచ్ఛా తరచ్ఛా కోకా మహింసా [మహిసా (సీ. స్యా.)] హత్థీ అహివిచ్ఛికా సతపదీ, చోరా వా అస్సు మానవా వా కతకమ్మా వా అకతకమ్మా వా, చక్ఖురోగో సోతరోగో ఘానరోగో జివ్హారోగో కాయరోగో సీసరోగో కణ్ణరోగో ముఖరోగో దన్తరోగో, కాసో సాసో పినాసో డాహో జరో, కుచ్ఛిరోగో ముచ్ఛా పక్ఖన్దికా సూలా విసూచికా, కుట్ఠం గణ్డో కిలాసో సోసో అపమారో, దద్దు కణ్డు కచ్ఛు రఖసా [రక్ఖసా (క.)] వితచ్ఛికా లోహితపిత్తం, మధుమేహో అంసా పిళకా భగన్దలా, పిత్తసముట్ఠానా ఆబాధా సేమ్హసముట్ఠానా ఆబాధా వాతసముట్ఠానా ఆబాధా సన్నిపాతికా ఆబాధా ఉతుపరిణామజా ఆబాధా విసమపరిహారజా ఆబాధా, ఓపక్కమికా ఆబాధా కమ్మవిపాకజా ఆబాధా, సీతం ఉణ్హం జిఘచ్ఛా పిపాసా ఉచ్చారో పస్సావో డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సా ఇతి వా – ఇమే వుచ్చన్తి పాకటపరిస్సయా.

కతమే పటిచ్ఛన్నపరిస్సయా? కాయదుచ్చరితం వచీదుచ్చరితం మనోదుచ్చరితం, కామచ్ఛన్దనీవరణం బ్యాపాదనీవరణం థినమిద్ధనీవరణం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం విచికిచ్ఛానీవరణం, రాగో దోసో మోహో కోధో ఉపనాహో మక్ఖో పళాసో ఇస్సా మచ్ఛరియం, మాయా సాఠేయ్యం థమ్భో సారమ్భో మానో అతిమానో మదో పమాదో, సబ్బే కిలేసా సబ్బే దుచ్చరితా సబ్బే దరథా సబ్బే పరిళాహా సబ్బే సన్తాపా సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారా – ఇమే వుచ్చన్తి పటిచ్ఛన్నపరిస్సయా.

పరిస్సయాతి కేనట్ఠేన పరిస్సయా? పరిసహన్తీతి పరిస్సయా, పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి పరిస్సయా, తత్రాసయాతి పరిస్సయా. కథం పరిసహన్తీతి పరిస్సయా? తే పరిస్సయా తం పుగ్గలం సహన్తి పరిసహన్తి అభిభవన్తి అజ్ఝోత్థరన్తి పరియాదియన్తి మద్దన్తి. ఏవం పరిసహన్తీతి పరిస్సయా. కథం పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి పరిస్సయా? తే పరిస్సయా కుసలానం ధమ్మానం అన్తరాయాయ పరిహానాయ సంవత్తన్తి. కతమేసం కుసలానం ధమ్మానం? సమ్మాపటిపదాయ అనులోమపటిపదాయ అపచ్చనీకపటిపదాయ అవిరుద్ధపటిపదాయ అన్వత్థపటిపదాయ ధమ్మానుధమ్మపటిపదాయ, సీలేసు పరిపూరికారితాయ ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతాయ భోజనే మత్తఞ్ఞుతాయ, జాగరియానుయోగస్స సతిసమ్పజఞ్ఞస్స, చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావనానుయోగస్స చతున్నం సమ్మప్పధానానం భావనానుయోగస్స చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావనానుయోగస్స, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం భావనానుయోగస్స పఞ్చన్నం బలానం భావనానుయోగస్స, సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం భావనానుయోగస్స అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స భావనానుయోగస్స – ఇమేసం కుసలానం ధమ్మానం అన్తరాయాయ పరిహానాయ సంవత్తన్తి. ఏవం పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి – పరిస్సయా.

కథం తత్రాసయాతి పరిస్సయా? తత్థేతే పాపకా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి అత్తభావసన్నిస్సయా. యథా బిలే బిలాసయా పాణా సయన్తి, దకే దకాసయా పాణా సయన్తి, వనే వనాసయా పాణా సయన్తి, రుక్ఖే రుక్ఖాసయా పాణా సయన్తి, ఏవమేవ తత్థేతే పాపకా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి అత్తభావసన్నిస్సయా. ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘సాన్తేవాసికో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు విహరతి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాన్తేవాసికో సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు విహరతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జన్తి యే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సరసఙ్కప్పా సఞ్ఞోజనియా, త్యస్స అన్తో వసన్తి అన్వాసవన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి – తస్మా సాన్తేవాసికోతి వుచ్చతి. తే నం సముదాచరన్తి. సముదాచరన్తి నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి – తస్మా సాచరియకోతి వుచ్చతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సోతేన సద్దం సుత్వా, ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా, జివ్హాయ రసం సాయిత్వా, కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా, మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జన్తి యే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సరసఙ్కప్పా సఞ్ఞోజనియా, త్యస్స అన్తో వసన్తి అన్వాసవన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి – తస్మా సాన్తేవాసికోతి వుచ్చతి. తే నం సముదాచరన్తి. సముదాచరన్తి నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి – తస్మా సాచరియకోతి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాన్తేవాసికో సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు విహరతీ’’తి. ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, అన్తరామలా – అన్తరాఅమిత్తా అన్తరాసపత్తా అన్తరావధకా అన్తరాపచ్చత్థికా. కతమే తయో? లోభో, భిక్ఖవే, అన్తరామలం [అన్తరామలో (స్యా.)] అన్తరాఅమిత్తో అన్తరాసపత్తో అన్తరావధకో అన్తరాపచ్చత్థికో. దోసో…పే… మోహో, భిక్ఖవే, అన్తరామలం అన్తరాఅమిత్తో అన్తరాసపత్తో అన్తరావధకో అన్తరాపచ్చత్థికో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో అన్తరామలా – అన్తరాఅమిత్తా అన్తరాసపత్తా అన్తరావధకా అన్తరాపచ్చత్థికా.

‘‘అనత్థజననో లోభో, లోభో చిత్తప్పకోపనో;

భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.

‘‘లుద్ధో అత్థం న జానాతి, లుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధన్తమం [అన్ధతమం (స్యా. క.)] తదా హోతి, యం లోభో సహతే నరం.

‘‘అనత్థజననో దోసో, దోసో చిత్తప్పకోపనో;

భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.

‘‘కుద్ధో అత్థం న జానాతి, కుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధన్తమం తదా హోతి, యం దోసో సహతే నరం.

‘‘అనత్థజననో మోహో, మోహో చిత్తప్పకోపనో;

భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.

‘‘మూళ్హో అత్థం న జానాతి, మూళ్హో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధన్తమం తదా హోతి, యం మోహో సహతే నర’’న్తి.

ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.

వుత్తమ్పి హేతం భగవతా – ‘‘తయో ఖో, మహారాజ, పురిసస్స ధమ్మా అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జన్తి, అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ. కతమే తయో? లోభో ఖో, మహారాజ, పురిసస్స ధమ్మో అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి, అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ. దోసో ఖో, మహారాజ…పే… మోహో ఖో, మహారాజ, పురిసస్స ధమ్మో అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి, అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ. ఇమే ఖో, మహారాజ, తయో పురిసస్స ధమ్మా అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జన్తి, అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ.

‘‘లోభో దోసో చ మోహో చ, పురిసం పాపచేతసం;

హింసన్తి అత్తసమ్భూతా, తచసారంవ సమ్ఫల’’న్తి.

ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.

వుత్తమ్పి చేతం భగవతా –

‘‘రాగో చ దోసో చ ఇతోనిదానా, అరతి రతి లోమహంసో ఇతోజా;

ఇతో సముట్ఠాయ మనోవితక్కా, కుమారకా ధఙ్కమివోస్సజన్తీ’’తి [ధఙ్కమివోస్సజ్జన్తి (స్యా.)].

ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా. మద్దన్తే నం పరిస్సయాతి. తే పరిస్సయా తం పుగ్గలం సహన్తి పరిసహన్తి అభిభవన్తి అజ్ఝోత్థరన్తి పరియాదియన్తి మద్దన్తీతి – మద్దన్తే నం పరిస్సయా.

తతో నం దుక్ఖమన్వేతీతి. తతోతి తతో తతో పరిస్సయతో తం పుగ్గలం దుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి, జాతిదుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి, జరాదుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి, బ్యాధిదుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి, మరణదుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసదుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి, నేరయికం దుక్ఖం, తిరచ్ఛానయోనికం దుక్ఖం, పేత్తివిసయికం దుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి, మానుసికం దుక్ఖం… గబ్భోక్కన్తిమూలకం దుక్ఖం… గబ్భే ఠితిమూలకం దుక్ఖం… గబ్భా వుట్ఠానమూలకం దుక్ఖం… జాతస్సూపనిబన్ధకం దుక్ఖం… జాతస్స పరాధేయ్యకం దుక్ఖం… అత్తూపక్కమం దుక్ఖం… పరూపక్కమం దుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి, దుక్ఖదుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి, సఙ్ఖారదుక్ఖం… విపరిణామదుక్ఖం … చక్ఖురోగో సోతరోగో ఘానరోగో జివ్హారోగో కాయరోగో సీసరోగో కణ్ణరోగో ముఖరోగో దన్తరోగో, కాసో సాసో పినాసో డాహో జరో, కుచ్ఛిరోగో ముచ్ఛా పక్ఖన్దికా సూలా విసూచికా, కుట్ఠం గణ్డో కిలాసో సోసో అపమారో, దద్దు కణ్డు కచ్ఛు రఖసా వితచ్ఛికా లోహితపిత్తం, మధుమేహో అంసా పిళకా భగన్దలా పిత్తసముట్ఠానా ఆబాధా సేమ్హసముట్ఠానా ఆబాధా వాతసముట్ఠానా ఆబాధా సన్నిపాతికా ఆబాధా ఉతుపరిణామజా ఆబాధా విసమపరిహారజా ఆబాధా, ఓపక్కమికా ఆబాధా కమ్మవిపాకజా ఆబాధా, సీతం ఉణ్హం జిఘచ్ఛా పిపాసా ఉచ్చారో పస్సావో డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సదుక్ఖం… మాతుమరణం దుక్ఖం… పితుమరణం దుక్ఖం… భాతుమరణం దుక్ఖం… భగినిమరణం దుక్ఖం… పుత్తమరణం దుక్ఖం… ధీతుమరణం దుక్ఖం … ఞాతిబ్యసనం దుక్ఖం… భోగబ్యసనం దుక్ఖం… రోగబ్యసనం దుక్ఖం… సీలబ్యసనం దుక్ఖం… దిట్ఠిబ్యసనం దుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతీతి – తతో నం దుక్ఖమన్వేతి.

నావం భిన్నమివోదకన్తి. యథా భిన్నం నావం దకమేసిం [ఉదకదాయితో (సీ.), ఉదకం అన్వాయికం (స్యా.)] తతో తతో ఉదకం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి, పురతోపి ఉదకం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి, పచ్ఛతోపి… హేట్ఠతోపి… పస్సతోపి ఉదకం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి; ఏవమేవ తతో తతో పరిస్సయతో తం పుగ్గలం దుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి, జాతిదుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతి…పే… దిట్ఠిబ్యసనం దుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అన్వాయికం హోతీతి – నావం భిన్నమివోదకం.

తేనాహ భగవా –

‘‘అబలా నం బలీయన్తి, మద్దన్తే నం పరిస్సయా;

తతో నం దుక్ఖమన్వేతి, నావం భిన్నమివోదక’’న్తి.

౬. తస్మా జన్తు సదా సతో, కామాని పరివజ్జయే;

తే పహాయ తరే ఓఘం, నావం సిత్వావ పారగూ.

తస్మా జన్తు సదా సతోతి. తస్మాతి తస్మా తంకారణా తంహేతు తప్పచ్చయా తంనిదానా ఏతం ఆదీనవం సమ్పస్సమానో కామేసూతి – తస్మా. జన్తూతి సత్తో నరో మానవో పోసో పుగ్గలో జీవో జాగు జన్తు ఇన్దగు మనుజో. సదాతి సదా సబ్బదా సబ్బకాలం నిచ్చకాలం ధువకాలం సతతం సమితం అబ్బోకిణ్ణం పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం ఉదకూమికజాతం అవీచి సన్తతి సహితం ఫస్సితం [ఫుసితం (సీ. స్యా.)], పురేభత్తం పచ్ఛాభత్తం పురిమయామం మజ్ఝిమయామం పచ్ఛిమయామం, కాళే జుణ్హే వస్సే హేమన్తే గిమ్హే, పురిమే వయోఖన్ధే మజ్ఝిమే వయోఖన్ధే పచ్ఛిమే వయోఖన్ధే. సతోతి చతూహి కారణేహి సతో – కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో, వేదనాసు… చిత్తే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో. అపరేహి చతూహి కారణేహి సతో…పే… సో వుచ్చతి సతోతి – తస్మా జన్తు సదా సతో.

కామాని పరివజ్జయేతి. కామాతి ఉద్దానతో ద్వే కామా – వత్థుకామా చ కిలేసకామా చ…పే… ఇమే వుచ్చన్తి వత్థుకామా…పే… ఇమే వుచ్చన్తి కిలేసకామా. కామాని పరివజ్జయేతి ద్వీహి కారణేహి కామే పరివజ్జేయ్య – విక్ఖమ్భనతో వా సముచ్ఛేదతో వా. కథం విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేయ్య? ‘‘అట్ఠికఙ్కలూపమా కామా అప్పస్సాదట్ఠేనా’’తి పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేయ్య, ‘‘మంసపేసూపమా కామా బహుసాధారణట్ఠేనా’’తి పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేయ్య, ‘‘తిణుక్కూపమా కామా అనుదహనట్ఠేనా’’తి పస్సన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేయ్య…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం భావేన్తో విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేయ్య. ఏవం విక్ఖమ్భనతో కామే పరివజ్జేయ్య…పే… ఏవం సముచ్ఛేదతో కామే పరివజ్జేయ్యాతి – కామాని పరివజ్జయే.

తే పహాయ తరే ఓఘన్తి. తేతి వత్థుకామే పరిజానిత్వా కిలేసకామే పహాయ పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమిత్వా; కామచ్ఛన్దనీవరణం పహాయ పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమిత్వా; బ్యాపాదనీవరణం…పే… థినమిద్ధనీవరణం… ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం… విచికిచ్ఛానీవరణం పహాయ పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమిత్వా కామోఘం భవోఘం దిట్ఠోఘం అవిజ్జోఘం తరేయ్య ఉత్తరేయ్య పతరేయ్య సమతిక్కమేయ్య వీతివత్తేయ్యాతి – తే పహాయ తరే ఓఘం.

నావం సిత్వావ పారగూతి. యథా గరుకం నావం భారికం ఉదకం సిత్వా [సిఞ్చిత్వా (సీ. స్యా.)] ఓసిఞ్చిత్వా ఛడ్డేత్వా లహుకాయ నావాయ ఖిప్పం లహుం అప్పకసిరేనేవ పారం గచ్ఛేయ్య; ఏవమేవ వత్థుకామే పరిజానిత్వా కిలేసకామే పహాయ పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమిత్వా; కామచ్ఛన్దనీవరణం… బ్యాపాదనీవరణం… థినమిద్ధనీవరణం… ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం… విచికిచ్ఛానీవరణం పహాయ పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమిత్వా ఖిప్పం లహుం అప్పకసిరేనేవ పారం గచ్ఛేయ్య. పారం వుచ్చతి అమతం నిబ్బానం. యో సో సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం. పారం గచ్ఛేయ్యాతి – పారం అధిగచ్ఛేయ్య, పారం ఫుసేయ్య, పారం సచ్ఛికరేయ్య. పారగూతి యోపి పారం గన్తుకామో సోపి పారగూ; యోపి పారం గచ్ఛతి సోపి పారగూ; యోపి పారం గతో, సోపి పారగూ.

వుత్తమ్పి హేతం భగవతా –

తిణ్ణో పారఙ్గతో థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణోతి. బ్రాహ్మణోతి ఖో, భిక్ఖవే, అరహతో ఏతం అధివచనం. సో అభిఞ్ఞాపారగూ పరిఞ్ఞాపారగూ పహానపారగూ భావనాపారగూ సచ్ఛికిరియాపారగూ సమాపత్తిపారగూ. అభిఞ్ఞాపారగూ సబ్బధమ్మానం, పరిఞ్ఞాపారగూ సబ్బదుక్ఖానం, పహానపారగూ సబ్బకిలేసానం, భావనాపారగూ చతున్నం అరియమగ్గానం, సచ్ఛికిరియాపారగూ నిరోధస్స, సమాపత్తిపారగూ సబ్బసమాపత్తీనం. సో వసిప్పత్తో పారమిప్పత్తో అరియస్మిం సీలస్మిం, వసిప్పత్తో పారమిప్పత్తో అరియస్మిం సమాధిస్మిం, వసిప్పత్తో పారమిప్పత్తో అరియాయ పఞ్ఞాయ, వసిప్పత్తో పారమిప్పత్తో అరియాయ విముత్తియా. సో పారం గతో పారప్పత్తో అన్తగతో అన్తప్పత్తో కోటిగతో కోటిప్పత్తో పరియన్తగతో పరియన్తప్పత్తో వోసానగతో వోసానప్పత్తో తాణగతో తాణప్పత్తో లేణగతో లేణప్పత్తో సరణగతో సరణప్పత్తో అభయగతో అభయప్పత్తో అచ్చుతగతో అచ్చుతప్పత్తో అమతగతో అమతప్పత్తో నిబ్బానగతో నిబ్బానప్పత్తో. సో వుట్ఠవాసో చిణ్ణచరణో గతద్ధో గతదిసో గతకోటికో పాలితబ్రహ్మచరియో ఉత్తమదిట్ఠిప్పత్తో భావితమగ్గో పహీనకిలేసో పటివిద్ధాకుప్పో సచ్ఛికతనిరోధో, దుక్ఖం తస్స పరిఞ్ఞాతం, సముదయో పహీనో, మగ్గో భావితో, నిరోధో సచ్ఛికతో, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిఞ్ఞాతం, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిఞ్ఞాతం, పహాతబ్బం పహీనం, భావేతబ్బం భావితం, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికతం.

సో ఉక్ఖిత్తపలిఘో సంకిణ్ణపరిక్ఖో అబ్బుళ్హేసికో నిరగ్గళో అరియో పన్నద్ధజో పన్నభారో విసఞ్ఞుత్తో పఞ్చఙ్గవిప్పహీనో ఛళఙ్గసమన్నాగతో ఏకారక్ఖో చతురాపస్సేనో పనుణ్ణపచ్చేకసచ్చో సమవయసట్ఠేసనో అనావిలసఙ్కప్పో పస్సద్ధకాయసఙ్ఖారో సువిముత్తచిత్తో సువిముత్తపఞ్ఞో కేవలీ వుసితవా ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిప్పత్తో. సో నేవాచినతి [నేవ ఆచినాతి (సీ. స్యా.)] నాపచినతి, అపచినిత్వా ఠితో. నేవ పజహతి న ఉపాదియతి, పజహిత్వా ఠితో. నేవ సంసిబ్బతి [నేవ సినేతి (సీ.), నేవ విసీనేతి (స్యా.)] న ఉస్సినేతి, విసినిత్వా ఠితో. నేవ విధూపేతి న సన్ధూపేతి, విధూపేత్వా ఠితో. అసేక్ఖేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతత్తా ఠితో. అసేక్ఖేన సమాధిక్ఖన్ధేన… అసేక్ఖేన పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన… అసేక్ఖేన విముత్తిక్ఖన్ధేన… అసేక్ఖేన విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధేన సమన్నాగతత్తా ఠితో. సచ్చం సమ్పటిపాదియిత్వా ఠితో. ఏజం సమతిక్కమిత్వా ఠితో. కిలేసగ్గిం పరియాదియిత్వా ఠితో, అపరిగమనతాయ ఠితో, కటం సమాదాయ ఠితో, ముత్తిపటిసేవనతాయ ఠితో, మేత్తాయ పారిసుద్ధియా ఠితో, కరుణాయ… ముదితాయ… ఉపేక్ఖాయ పారిసుద్ధియా ఠితో, అచ్చన్తపారిసుద్ధియా ఠితో, అకమ్మయతాయ [అతమ్మయతాయ (సీ.), అకమ్మఞ్ఞతాయ (స్యా.)] పారిసుద్ధియా ఠితో, విముత్తత్తా ఠితో, సన్తుస్సితత్తా ఠితో, ఖన్ధపరియన్తే ఠితో, ధాతుపరియన్తే ఠితో, ఆయతనపరియన్తే ఠితో, గతిపరియన్తే ఠితో, ఉపపత్తిపరియన్తే ఠితో, పటిసన్ధిపరియన్తే ఠితో, (భవపరియన్తే ఠితో, సంసారపరియన్తే ఠితో వట్టపరియన్తే ఠితో, అన్తిమే భవే ఠితో,) [( ) నత్థి సీహళపోత్థకే] అన్తిమే సముస్సయే ఠితో, అన్తిమదేహధరో అరహా.

‘‘తస్సాయం పచ్ఛిమకో భవో, చరిమోయం సముస్సయో;

జాతిమరణసంసారో, నత్థి తస్స పునబ్భవో’’తి.

నావం సిత్వావ పారగూతి. తేనాహ భగవా –

‘‘తస్మా జన్తు సదా సతో, కామాని పరివజ్జయే;

తే పహాయ తరే ఓఘం, నావం సిత్వావ పారగూ’’తి.

కామసుత్తనిద్దేసో పఠమో.