౫౪౬. విధురజాతకం (౯)

దోహళకణ్డం

౧౩౪౬. ‘‘పణ్డు కిసియాసి దుబ్బలా, వణ్ణరూపం [వణ్ణరూపే (క.)] నతవేదిసం పురే;

విమలే అక్ఖాహి పుచ్ఛితా, కీదిసీ తుయ్హం సరీరవేదనా’’.

౧౩౪౭. ‘‘ధమ్మో మనుజేసు మాతీనం [మాతినం (సీ. పీ.)], దోహళో నామ జనిన్ద వుచ్చతి;

ధమ్మాహతం నాగకుఞ్జర, విధురస్స హదయాభిపత్థయే’’.

౧౩౪౮. ‘‘చన్దం ఖో త్వం దోహళాయసి, సూరియం వా అథ వాపి మాలుతం;

దుల్లభఞ్హి [దుల్లభే (సీ. పీ.)] విధురస్స దస్సనం [దస్సనే (సీ. పీ.)], కో విధురమిధ మానయిస్సతి’’.

౧౩౪౯. ‘‘కిన్ను తాత తువం పజ్ఝాయసి, పదుమం హత్థగతంవ తే ముఖం;

కిన్ను దుమ్మనరూపోసి ఇస్సర, మా త్వం సోచి అమిత్తతాపన’’.

౧౩౫౦. ‘‘మాతా హి తవ ఇరన్ధతి [ఇరన్దతి (సీ. స్యా. పీ.)], విధురస్స హదయం ధనియతి;

దుల్లభఞ్హి విధురస్స దస్సనం, కో విధురమిధ మానయిస్సతి’’.

౧౩౫౧. ‘‘తస్స భత్తుపరియేసనం [భత్తుపరియేసనం (సీ. పీ.)] చర, యో విధురమిధ మానయిస్సతి’’;

‘‘పితునో చ సా సుత్వాన వాక్యం, రత్తిం నిక్ఖమ్మ అవస్సుతిం చరి’’.

౧౩౫౨. ‘‘కే గన్ధబ్బే రక్ఖసే చ నాగే, కే కిమ్పురిసే చాపి మానుసే;

కే పణ్డితే సబ్బకామదదే [సబ్బకామదే (సీ. పీ.)], దీఘరత్తం భత్తా మే భవిస్సతి’’.

౧౩౫౩. ‘‘అస్సాస హేస్సామి తే పతి, భత్తా తే హేస్సామి అనిన్దలోచనే;

పఞ్ఞా హి మమం తథావిధా, అస్సాస హేస్ససి భరియా మమ.

౧౩౫౪. ‘‘అవచాసి పుణ్ణకం ఇరన్ధతీ [ఇరన్దతీ (సీ. పీ.)], పుబ్బపథానుగతేన చేతసా;

ఏహి గచ్ఛామ పితు మమన్తికే [పితు మమ సన్తికం (క.)], ఏసోవ తే ఏతమత్థం పవక్ఖతి.

౧౩౫౫. ‘‘అలఙ్కతా సువసనా, మాలినీ చన్దనుస్సదా;

యక్ఖం హత్థే గహేత్వాన, పితుసన్తికుపాగమి’’.

౧౩౫౬. ‘‘నాగవర వచో సుణోహి మే, పతిరూపం పటిపజ్జ సుఙ్కియం;

పత్థేమి అహం ఇరన్ధతిం, తాయ సమఙ్గిం కరోహి మం తువం.

౧౩౫౭. ‘‘సతం హత్థీ సతం అస్సా, సతం అస్సతరీరథా;

సతం వలభియో పుణ్ణా, నానారత్నస్స కేవలా;

తే నాగ పటిపజ్జస్సు, ధీతరం దేహిరన్ధతిం’’.

౧౩౫౮. ‘‘యావ ఆమన్తయే ఞాతీ, మిత్తే చ సుహదజ్జనే [సుహదంజనం (సీ. పీ.)];

అనామన్త కతం కమ్మం, తం పచ్ఛా అనుతప్పతి’’.

౧౩౫౯. తతో సో వరుణో నాగో, పవిసిత్వా నివేసనం;

భరియం ఆమన్తయిత్వాన, ఇదం వచనమబ్రవి.

౧౩౬౦. ‘‘అయం సో పుణ్ణకో యక్ఖో, యాచతీ మం ఇరన్ధతిం;

బహునా విత్తలాభేన, తస్స దేమ పియం మమం’’.

౧౩౬౧. ‘‘న ధనేన న విత్తేన, లబ్భా అమ్హం ఇరన్ధతీ;

సచే చ ఖో హదయం పణ్డితస్స, ధమ్మేన లద్ధా ఇధ మాహరేయ్య;

ఏతేన విత్తేన కుమారి లబ్భా, నాఞ్ఞం ధనం ఉత్తరి పత్థయామ’’.

౧౩౬౨. తతో సో వరుణో నాగో, నిక్ఖమిత్వా నివేసనా;

పుణ్ణకామన్తయిత్వాన, ఇదం వచనమబ్రవి.

౧౩౬౩. ‘‘న ధనేన న విత్తేన, లబ్భా అమ్హం ఇరన్ధతీ;

సచే తువం హదయం పణ్డితస్స, ధమ్మేన లద్ధా ఇధ మాహరేసి;

ఏతేన విత్తేన కుమారి లబ్భా, నాఞ్ఞం ధనం ఉత్తరి పత్థయామ’’.

౧౩౬౪. ‘‘యం పణ్డితోత్యేకే వదన్తి లోకే, తమేవ బాలోతి పునాహు అఞ్ఞే;

అక్ఖాహి మే విప్పవదన్తి ఏత్థ, కం పణ్డితం నాగ తువం వదేసి’’.

౧౩౬౫. ‘‘కోరబ్యరాజస్స ధనఞ్చయస్స [ధనఞ్జయస్స (సీ. స్యా. పీ.)], యది తే సుతో విధురో నామ కత్తా;

ఆనేహి తం పణ్డితం ధమ్మలద్ధా, ఇరన్ధతీ పదచరా [పద్ధచరా (సీ. పీ.), పట్ఠచరా (స్యా. క.)] తే హోతు.

౧౩౬౬. ‘‘ఇదఞ్చ సుత్వా వరుణస్స వాక్యం, ఉట్ఠాయ యక్ఖో పరమప్పతీతో;

తత్థేవ సన్తో పురిసం అసంసి, ఆనేహి ఆజఞ్ఞమిధేవ యుత్తం.

౧౩౬౭. ‘‘జాతరూపమయా కణ్ణా, కాచమ్హిచమయా [కాచమ్హమయా (సీ.), కాచమ్భమయా (పీ.)] ఖురా;

జమ్బోనదస్స పాకస్స, సువణ్ణస్స ఉరచ్ఛదో’’.

౧౩౬౮. ‘‘దేవవాహవహం యానం, అస్సమారుయ్హ పుణ్ణకో;

అలఙ్కతో కప్పితకేసమస్సు, పక్కామి వేహాయసమన్తలిక్ఖే [అన్తలిక్ఖం (క.)].

౧౩౬౯. ‘‘సో పుణ్ణకో కామరాగేన [కామవేగేన (సీ. పీ.)] గిద్ధో, ఇరన్ధతిం నాగకఞ్ఞం జిగీసం [జిగింసం (సీ. స్యా. పీ.)];

గన్త్వాన తం భూతపతిం యసస్సిం, ఇచ్చబ్రవీ వేస్సవణం కువేరం.

౧౩౭౦. ‘‘భోగవతీ నామ మన్దిరే, వాసా హిరఞ్ఞవతీతి వుచ్చతి;

నగరే నిమ్మితే కఞ్చనమయే, మణ్డలస్స ఉరగస్స నిట్ఠితం.

౧౩౭౧. ‘‘అట్టాలకా ఓట్ఠగీవియో, లోహితఙ్కస్స మసారగల్లినో;

పాసాదేత్థ సిలామయా, సోవణ్ణరతనేహి ఛాదితా.

౧౩౭౨. ‘‘అమ్బా తిలకా చ జమ్బుయో, సత్తపణ్ణా ముచలిన్దకేతకా;

పియఙ్గు [పియకా (సీ. పీ.), పియఙ్గుకా (స్యా.)] ఉద్దాలకా సహా, ఉపరిభద్దకా సిన్దువారకా [భిన్దువారితా (స్యా. పీ.), భిన్ధవారితా (క.)].

౧౩౭౩. ‘‘చమ్పేయ్యకా నాగమల్లికా, భగినీమాలా అథ మేత్థ కోలియా;

ఏతే దుమా పరిణామితా, సోభయన్తి ఉరగస్స మన్దిరం [మన్దిరే (స్యా. క.)].

౧౩౭౪. ‘‘ఖజ్జురేత్థ సిలామయా, సోవణ్ణధువపుప్ఫితా బహూ;

యత్థ వసతో పపాతికో, నాగరాజా వరుణో మహిద్ధికో.

౧౩౭౫. ‘‘తస్స కోమారికా భరియా, విమలా కఞ్చనవేల్లివిగ్గహా;

కాలా తరుణావ ఉగ్గతా, పుచిమన్దత్థనీ చారుదస్సనా.

౧౩౭౬. ‘‘లాఖారసరత్తసుచ్ఛవీ, కణికారావ నివాతపుప్ఫితా [కణికారోవ నివాతపుప్ఫితో (సీ. పీ.)];

తిదివోకచరావ అచ్ఛరా, విజ్జువబ్భఘనా వినిస్సటా.

౧౩౭౭. ‘‘సా దోహళినీ సువిమ్హితా, విధురస్స హదయం ధనియతి;

తం తేసం దేమి ఇస్సర, తేన తే దేన్తి ఇరన్ధతిం మమం’’.

౧౩౭౮. ‘‘సో పుణ్ణకో భూతపతిం యసస్సిం, ఆమన్తయ వేస్సవణం కువేరం;

తత్థేవ సన్తో [సన్తం (పీ.)] పురిసం అసంసి, ఆనేహి ఆజఞ్ఞమిధేవ యుత్తం.

౧౩౭౯. ‘‘జాతరూపమయా కణ్ణా, కాచమ్హిచమయా ఖురా;

జమ్బోనదస్స పాకస్స, సువణ్ణస్స ఉరచ్ఛదో.

౧౩౮౦. ‘‘దేవవాహవహం యానం, అస్సమారుయ్హ పుణ్ణకో;

అలఙ్కతో కప్పితకేసమస్సు, పక్కామి వేహాయసమన్తలిక్ఖే’’.

౧౩౮౧. ‘‘సో అగ్గమా రాజగహం సురమ్మం, అఙ్గస్స రఞ్ఞో నగరం దురాయుతం [దురాసదం (స్యా.)];

పహూతభక్ఖం బహుఅన్నపానం, మసక్కసారం వియ వాసవస్స.

౧౩౮౨. ‘‘మయూరకోఞ్చాగణసమ్పఘుట్ఠం, దిజాభిఘుట్ఠం దిజసఙ్ఘసేవితం;

నానాసకున్తాభిరుదం సువఙ్గణం [సుభఙ్గణం (సీ. పీ.)], పుప్ఫాభికిణ్ణం హిమవంవ పబ్బతం.

౧౩౮౩. ‘‘సో పుణ్ణకో వేపులమాభిరూహి [వేపుల్లమాభిరుచ్ఛి (సీ. పీ.)], సిలుచ్చయం కిమ్పురిసానుచిణ్ణం;

అన్వేసమానో మణిరతనం ఉళారం, తమద్దసా పబ్బతకూటమజ్ఝే.

౧౩౮౪. ‘‘దిస్వా మణిం పభస్సరం జాతిమన్తం [జాతివన్తం (సీ. స్యా.)], మనోహరం [ధనాహరం (సీ. పీ. క.)] మణిరతనం ఉళారం;

దద్దల్లమానం యససా యసస్సినం, ఓభాసతీ విజ్జురివన్తలిక్ఖే.

౧౩౮౫. ‘‘తమగ్గహీ వేళురియం మహగ్ఘం, మనోహరం నామ మహానుభావం;

ఆజఞ్ఞమారుయ్హ మనోమవణ్ణో, పక్కామి వేహాయసమన్తలిక్ఖే.

౧౩౮౬. ‘‘సో అగ్గమా [అగమా (స్యా. పీ. క.)] నగరమిన్దపత్థం, ఓరుయ్హుపాగచ్ఛి సభం కురూనం;

సమాగతే ఏకసతం సమగ్గే, అవ్హేత్థ యక్ఖో అవికమ్పమానో.

౧౩౮౭. ‘‘కో నీధ రఞ్ఞం వరమాభిజేతి, కమాభిజేయ్యామ వరద్ధనేన [వరంధనేన (సీ. పీ.)];

కమనుత్తరం రతనవరం జినామ, కో వాపి నో జేతి వరద్ధనేన’’.

౧౩౮౮. ‘‘కుహిం ను రట్ఠే తవ జాతిభూమి, న కోరబ్యస్సేవ వచో తవేదం;

అభీతోసి [అభిభోసి (సీ. పీ.)] నో వణ్ణనిభాయ సబ్బే, అక్ఖాహి మే నామఞ్చ బన్ధవే చ’’.

౧౩౮౯. ‘‘కచ్చాయనో మాణవకోస్మి రాజ, అనూననామో ఇతి మవ్హయన్తి;

అఙ్గేసు మే ఞాతయో బన్ధవా చ, అక్ఖేన దేవస్మి ఇధానుపత్తో’’.

౧౩౯౦. ‘‘కిం మాణవస్స రతనాని అత్థి, యే తం జినన్తో హరే అక్ఖధుత్తో;

బహూని రఞ్ఞో రతనాని అత్థి, తే త్వం దలిద్దో కథమవ్హయేసి’’.

౧౩౯౧. ‘‘మనోహరో నామ మణీ మమాయం, మనోహరం మణిరతనం ఉళారం;

ఇమఞ్చ ఆజఞ్ఞమమిత్తతాపనం, ఏతం మే జినిత్వా హరే అక్ఖధుత్తో’’.

౧౩౯౨. ‘‘ఏకో మణీ మాణవ కిం కరిస్సతి, ఆజానియేకో పన కిం కరిస్సతి;

బహూని రఞ్ఞో మణిరతనాని అత్థి, ఆజానియా వాతజవా అనప్పకా’’.

దోహళకణ్డం నామ.

మణికణ్డం

౧౩౯౩. ‘‘ఇదఞ్చ మే మణిరతనం, పస్స త్వం ద్విపదుత్తమ;

ఇత్థీనం విగ్గహా చేత్థ, పురిసానఞ్చ విగ్గహా.

౧౩౯౪. ‘‘మిగానం విగ్గహా చేత్థ, సకుణానఞ్చ విగ్గహా;

నాగరాజా సుపణ్ణా చ [నాగరాజే సుపణ్ణే చ (సీ. స్యా. పీ.)], మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౩౯౫. ‘‘హత్థానీకం రథానీకం, అస్సే పత్తీ చ వమ్మినే [ధజాని చ (పీ.)];

చతురఙ్గినిమం సేనం, మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౩౯౬. ‘‘హత్థారోహే అనీకట్ఠే, రథికే పత్తికారకే;

బలగ్గాని వియూళ్హాని [వియూహాని (స్యా. క.)], మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౩౯౭. ‘‘పురం ఉద్ధాపసమ్పన్నం [ఉద్దాపసమ్పన్నం (సీ. పీ.), అట్టాలసమ్పన్నం (స్యా.)], బహుపాకారతోరణం;

సిఙ్ఘాటకేసు భూమియో, మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౩౯౮. ‘‘ఏసికా పరిఖాయో చ, పలిఖం అగ్గళాని చ;

అట్టాలకే చ ద్వారే చ, మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౩౯౯. ‘‘పస్స తోరణమగ్గేసు, నానాదిజా గణా బహూ;

హంసా కోఞ్చా మయూరా చ, చక్కవాకా చ కుక్కుహా.

౧౪౦౦. ‘‘కుణాలకా బహూ చిత్రా, సిఖణ్డీ జీవజీవకా;

నానాదిజగణాకిణ్ణం, మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౪౦౧. ‘‘పస్స నగరం సుపాకారం, అబ్భుతం లోమహంసనం;

సముస్సితధజం రమ్మం, సోణ్ణవాలుకసన్థతం.

౧౪౦౨. ‘‘పస్సేత్థ [పస్స త్వం (సీ. పీ.)] పణ్ణసాలాయో, విభత్తా భాగసో మితా;

నివేసనే నివేసే చ, సన్ధిబ్యూహే పథద్ధియో.

౧౪౦౩. ‘‘పానాగారే చ సోణ్డే చ, సూనా [సూణా (సీ. పీ.), సుద్దా (స్యా. క.)] ఓదనియా ఘరా;

వేసీ చ గణికాయో చ, మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౪౦౪. ‘‘మాలాకారే చ రజకే, గన్ధికే అథ దుస్సికే;

సువణ్ణకారే మణికారే, మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౪౦౫. ‘‘ఆళారికే చ సూదే చ, నటనాటకగాయినో;

పాణిస్సరే కుమ్భథూనికే, మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౪౦౬. ‘‘పస్స భేరీ ముదిఙ్గా చ, సఙ్ఖా పణవదిన్దిమా;

సబ్బఞ్చ తాళావచరం, మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౪౦౭. ‘‘సమ్మతాలఞ్చ వీణఞ్చ, నచ్చగీతం సువాదితం;

తూరియతాళితసఙ్ఘుట్ఠం, మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౪౦౮. ‘‘లఙ్ఘికా ముట్ఠికా చేత్థ, మాయాకారా చ సోభియా;

వేతాలికే [వేత్తలికే (క.)] చ జల్లే చ, మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౪౦౯. ‘‘సమజ్జా చేత్థ వత్తన్తి, ఆకిణ్ణా నరనారిభి;

మఞ్చాతిమఞ్చే భూమియో, మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౪౧౦. ‘‘పస్స మల్లే సమజ్జస్మిం, ఫోటేన్తే [పాఠేన్తే (సీ. స్యా. పీ.)] దిగుణం భుజం;

నిహతే నిహతమానే చ, మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౪౧౧. ‘‘పస్స పబ్బతపాదేసు, నానామిగగణా బహూ;

సీహా బ్యగ్ఘా వరాహా చ, అచ్ఛకోకతరచ్ఛయో.

౧౪౧౨. ‘‘పలాసాదా గవజా చ, మహింసా రోహితా రురూ;

ఏణేయ్యా చ వరాహా [సరభా (స్యా.)] చ, గణినో నీక [నిఙ్క (సీ. స్యా. పీ.)] సూకరా.

౧౪౧౩. ‘‘కదలిమిగా బహూ చిత్రా, బిళారా ససకణ్టకా;

నానామిగగణాకిణ్ణం, మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౪౧౪. ‘‘నజ్జాయో సుపతిత్థాయో, సోణ్ణవాలుకసన్థతా;

అచ్ఛా సవన్తి అమ్బూని, మచ్ఛగుమ్బనిసేవితా.

౧౪౧౫. ‘‘కుమ్భీలా మకరా చేత్థ, సుసుమారా చ కచ్ఛపా;

పాఠీనా పావుసా మచ్ఛా, బలజా [వలజా (సీ.), వాలజా (పీ.)] ముఞ్జరోహితా.

౧౪౧౬. ‘‘నానాదిజగణాకిణ్ణా, నానాదుమగణాయుతా;

వేళురియక-రోదాయో [వేళురియఫలకరోదాయో (సీ.)], మణిమ్హి పస్స నిమ్మితం.

౧౪౧౭. ‘‘పస్సేత్థ పోక్ఖరణియో, సువిభత్తా చతుద్దిసా;