౫౩౮. మూగపక్ఖజాతకం (౧)
౧. ‘‘మా పణ్డిచ్చయం [పణ్డితియం (సీ.), పణ్డిచ్చియం (పీ.)] విభావయ, బాలమతో భవ సబ్బపాణినం;
సబ్బో తం జనో ఓచినాయతు, ఏవం తవ అత్థో భవిస్సతి’’.
౨. ‘‘కరోమి తే తం వచనం, యం మం భణసి దేవతే;
అత్థకామాసి మే అమ్మ, హితకామాసి దేవతే’’.
౩. ‘‘కిం ను సన్తరమానోవ, కాసుం ఖణసి సారథి;
పుట్ఠో మే సమ్మ అక్ఖాహి, కిం కాసుయా కరిస్ససి’’.
౪. ‘‘రఞ్ఞో మూగో చ పక్ఖో చ, పుత్తో జాతో అచేతసో;
సోమ్హి రఞ్ఞా సమజ్ఝిట్ఠో, పుత్తం మే నిఖణం వనే’’.
౫. ‘‘న బధిరో న మూగోస్మి, న పక్ఖో న చ వీకలో [నపి పఙ్గులో (సీ. పీ.), న చ పిఙ్గలో (స్యా.)];
అధమ్మం సారథి కయిరా, మం చే త్వం నిఖణం వనే’’.
౬. ‘‘ఊరూ బాహుం [బాహూ (సీ. క.)] చ మే పస్స, భాసితఞ్చ సుణోహి మే;
అధమ్మం సారథి కయిరా, మం చే త్వం నిఖణం వనే’’.
౭. ‘‘దేవతా నుసి గన్ధబ్బో, అదు [ఆదు (సీ.), ఆదూ (స్యా.)] సక్కో పురిన్దదో;
కో వా త్వం కస్స వా పుత్తో, కథం జానేము తం మయం’’.
౮. ‘‘నమ్హి దేవో న గన్ధబ్బో, నాపి సక్కో పురిన్దదో;
కాసిరఞ్ఞో అహం పుత్తో, యం కాసుయా నిఖఞ్ఞసి [నిఘఞ్ఞసి (సీ. పీ.), నిఖఞ్ఛసి (?)].
౯. ‘‘తస్స రఞ్ఞో అహం పుత్తో, యం త్వం సమ్మూపజీవసి [సముపజీవసి (సీ. పీ.)];
అధమ్మం సారథి కయిరా, మం చే త్వం నిఖణం వనే.
౧౦. ‘‘యస్స రుక్ఖస్స ఛాయాయ, నిసీదేయ్య సయేయ్య వా;
న తస్స సాఖం భఞ్జేయ్య, మిత్తదుబ్భో [మిత్తదూభో (సీ. పీ.)] హి పాపకో.
౧౧. ‘‘యథా రుక్ఖో తథా రాజా, యథా సాఖా తథా అహం;
యథా ఛాయూపగో పోసో, ఏవం త్వమసి సారథి;
అధమ్మం సారథి కయిరా, మం చే త్వం నిఖణం వనే.
౧౨. ‘‘పహూతభక్ఖో [బహుత్తభక్ఖో (క.)] భవతి, విప్పవుట్ఠో [విప్పవుత్థో (సీ. పీ.), విప్పముత్తో (క.)] సకం [సకా (సీ. పీ.)] ఘరా;
బహూ నం ఉపజీవన్తి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౩. ‘‘యం యం జనపదం యాతి, నిగమే రాజధానియో;
సబ్బత్థ పూజితో హోతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౪. ‘‘నాస్స చోరా పసాహన్తి [పసహన్తి (సీ. స్యా. పీ.)], నాతిమఞ్ఞన్తి ఖత్తియా [నాతిమఞ్ఞేతి ఖత్తియో (సీ. స్యా. పీ.)];
సబ్బే అమిత్తే తరతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౫. ‘‘అక్కుద్ధో సఘరం ఏతి, సభాయం [సభాయ (సీ. స్యా. పీ.)] పటినన్దితో;
ఞాతీనం ఉత్తమో హోతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౬. ‘‘సక్కత్వా సక్కతో హోతి, గరు హోతి సగారవో [గరుకో హోతి గారవో (క.)];
వణ్ణకిత్తిభతో హోతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౭. ‘‘పూజకో లభతే పూజం, వన్దకో పటివన్దనం;
యసో కిత్తిఞ్చ పప్పోతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౮. ‘‘అగ్గి యథా పజ్జలతి, దేవతావ విరోచతి;
సిరియా అజహితో హోతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౯. ‘‘గావో తస్స పజాయన్తి, ఖేత్తే వుత్తం విరూహతి;
వుత్తానం ఫలమస్నాతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౨౦. ‘‘దరితో పబ్బతాతో వా, రుక్ఖతో పతితో నరో;
చుతో పతిట్ఠం లభతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౨౧. ‘‘విరూళ్హమూలసన్తానం, నిగ్రోధమివ మాలుతో;
అమిత్తా నప్పసాహన్తి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి’’.
౨౨. ‘‘ఏహి తం పటినేస్సామి, రాజపుత్త సకం ఘరం;
రజ్జం కారేహి భద్దన్తే, కిం అరఞ్ఞే కరిస్ససి’’.
౨౩. ‘‘అలం మే తేన రజ్జేన, ఞాతకేహి [ఞాతకేన (స్యా. క.)] ధనేన వా;
యం మే అధమ్మచరియాయ, రజ్జం లబ్భేథ సారథి’’.
౨౪. ‘‘పుణ్ణపత్తం మం లాభేహి [పలాభేహి (సీ. పీ.)], రాజపుత్త ఇతో గతో;
పితా మాతా చ మే దజ్జుం, రాజపుత్త తయీ గతే.
౨౫. ‘‘ఓరోధా చ కుమారా చ, వేసియానా చ బ్రాహ్మణా;
తేపి అత్తమనా దజ్జుం, రాజపుత్త తయీ గతే.
౨౬. ‘‘హత్థారోహా [హత్థారూహా (సీ. పీ.) ఏవముపరిపి] అనీకట్ఠా, రథికా పత్తికారకా;
తేపి అత్తమనా దజ్జుం [తేపి దజ్జుం పతీతామే (సీ. పీ.)], రాజపుత్త తయీ గతే.
౨౭. ‘‘బహుధఞ్ఞా జానపదా [బహూ జానపదా చఞ్ఞే (సీ.), బహూ జనపదా చఞ్ఞే (పీ.)], నేగమా చ సమాగతా;
ఉపాయనాని మే దజ్జుం, రాజపుత్త తయీ గతే’’.
౨౮. ‘‘పితు మాతు చహం చత్తో, రట్ఠస్స నిగమస్స చ;
అథో సబ్బకుమారానం, నత్థి మయ్హం సకం ఘరం.
౨౯. ‘‘అనుఞ్ఞాతో అహం మత్యా, సఞ్చత్తో పితరా మహం;
ఏకోరఞ్ఞే పబ్బజితో, న కామే అభిపత్థయే.
౩౦. ‘‘అపి అతరమానానం, ఫలాసావ సమిజ్ఝతి;
విపక్కబ్రహ్మచరియోస్మి, ఏవం జానాహి సారథి.
౩౧. ‘‘అపి అతరమానానం, సమ్మదత్థో విపచ్చతి;
విపక్కబ్రహ్మచరియోస్మి, నిక్ఖన్తో అకుతోభయో’’.
౩౨. ‘‘ఏవం వగ్గుకథో సన్తో, విసట్ఠవచనో చసి [చ సో (స్యా. క.)];
కస్మా పితు చ మాతుచ్చ, సన్తికే న భణీ తదా’’.
౩౩. ‘‘నాహం అసన్ధితా [అసత్థితా (సీ.)] పక్ఖో, న బధిరో అసోతతా;
నాహం అజివ్హతా మూగో, మా మం మూగమధారయి [మూగో అధారయి (సీ.)].
౩౪. ‘‘పురిమం సరామహం జాతిం, యత్థ రజ్జమకారయిం;
కారయిత్వా తహిం రజ్జం, పాపత్థం నిరయం భుసం.
౩౫. ‘‘వీసతిఞ్చేవ వస్సాని, తహిం రజ్జమకారయిం;
అసీతివస్ససహస్సాని, నిరయమ్హి అపచ్చిసం [అపచ్చసిం (స్యా.), అపచ్చయిం (పీ.)].
౩౬. ‘‘తస్స రజ్జస్సహం భీతో, మా మం రజ్జాభిసేచయుం [రజ్జేభిసేచయుం (స్యా. క.)];
తస్మా పితు చ మాతుచ్చ, సన్తికే న భణిం తదా.
౩౭. ‘‘ఉచ్ఛఙ్గే మం నిసాదేత్వా, పితా అత్థానుసాసతి;
ఏకం హనథ బన్ధథ, ఏకం ఖారాపతచ్ఛికం [ఖరాపతిచ్ఛకం (స్యా.), ఖరాపటిచ్ఛకం (క.)];
ఏకం సూలస్మిం ఉప్పేథ [అప్పేథ (సీ.), ఉబ్బేథ (స్యా.), అచ్చేథ (పీ.)], ఇచ్చస్స మనుసాసతి.
౩౮. ‘‘తాయాహం [తస్సాహం (సీ. పీ.)] ఫరుసం సుత్వా, వాచాయో సముదీరితా;
అమూగో మూగవణ్ణేన, అపక్ఖో పక్ఖసమ్మతో;
సకే ముత్తకరీసస్మిం, అచ్ఛాహం సమ్పరిప్లుతో.
౩౯. ‘‘కసిరఞ్చ పరిత్తఞ్చ, తఞ్చ దుక్ఖేన సంయుతం;
కోమం [కో తం (సీ. పీ.)] జీవితమాగమ్మ, వేరం కయిరాథ కేనచి.
౪౦. ‘‘పఞ్ఞాయ చ అలాభేన, ధమ్మస్స చ అదస్సనా;
కోమం [కో తం (సీ. పీ.)] జీవితమాగమ్మ, వేరం కయిరాథ కేనచి.
౪౧. ‘‘అపి అతరమానానం, ఫలాసావ సమిజ్ఝతి;
విపక్కబ్రహ్మచరియోస్మి, ఏవం జానాహి సారథి.
౪౨. ‘‘అపి అతరమానానం, సమ్మదత్థో విపచ్చతి;
విపక్కబ్రహ్మచరియోస్మి, నిక్ఖన్తో అకుతోభయో’’.
౪౩. ‘‘అహమ్పి పబ్బజిస్సామి, రాజపుత్త తవన్తికే;
అవ్హాయస్సు [అవ్హయస్సు (సీ. పీ.)] మం భద్దన్తే, పబ్బజ్జా మమ రుచ్చతి’’.
౪౪. ‘‘రథం నియ్యాదయిత్వాన, అనణో ఏహి సారథి;
అనణస్స హి పబ్బజ్జా, ఏతం ఇసీహి వణ్ణితం’’.
౪౫. ‘‘యదేవ త్యాహం వచనం, అకరం భద్దమత్థు తే;
తదేవ మే త్వం వచనం, యాచితో కత్తుమరహసి.
౪౬. ‘‘ఇధేవ తావ అచ్ఛస్సు, యావ రాజానమానయే;
అప్పేవ తే పితా దిస్వా, పతీతో సుమనో సియా’’.
౪౭. ‘‘కరోమి తేతం వచనం, యం మం భణసి సారథి;
అహమ్పి దట్ఠుకామోస్మి, పితరం మే ఇధాగతం.
౪౮. ‘‘ఏహి సమ్మ నివత్తస్సు, కుసలం వజ్జాసి ఞాతినం;
మాతరం పితరం మయ్హం, వుత్తో వజ్జాసి వన్దనం’’.
౪౯. తస్స పాదే గహేత్వాన, కత్వా చ నం పదక్ఖిణం;
సారథి రథమారుయ్హ, రాజద్వారం ఉపాగమి.
౫౦. ‘‘సుఞ్ఞం మాతా రథం దిస్వా, ఏకం సారథిమాగతం;
అస్సుపుణ్ణేహి నేత్తేహి, రోదన్తీ నం ఉదిక్ఖతి.
౫౧. ‘‘అయం సో సారథి ఏతి, నిహన్త్వా మమ అత్రజం;
నిహతో నూన మే పుత్తో, పథబ్యా భూమివడ్ఢనో.
౫౨. ‘‘అమిత్తా నూన నన్దన్తి, పతీతా నూన వేరినో;
ఆగతం సారథిం దిస్వా, నిహన్త్వా మమ అత్రజం.
౫౩. ‘‘సుఞ్ఞం మాతా రథం దిస్వా, ఏకం సారథిమాగతం;
అస్సుపుణ్ణేహి నేత్తేహి, రోదన్తీ పరిపుచ్ఛి నం [రోదన్తీ పరిపుచ్ఛతి (సీ. పీ.), రోదన్తీ నం పరిపుచ్ఛతి (స్యా.)].
౫౪. ‘‘కిన్ను మూగో కిం ను పక్ఖో, కిన్ను సో విలపీ తదా;
నిహఞ్ఞమానో భూమియా, తం మే అక్ఖాహి సారథి.
౫౫. ‘‘కథం హత్థేహి పాదేహి, మూగపక్ఖో వివజ్జయి;
నిహఞ్ఞమానో భూమియా, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’.
౫౬. ‘‘అక్ఖేయ్యం [అక్ఖిస్సం (సీ. పీ.)] తే అహం అయ్యే, దజ్జాసి అభయం మమ;
యం మే సుతం వా దిట్ఠం వా, రాజపుత్తస్స సన్తికే’’.
౫౭. ‘‘అభయం సమ్మ తే దమ్మి, అభీతో భణ సారథి;
యం తే సుతం వా దిట్ఠం వా, రాజపుత్తస్స సన్తికే’’.
౫౮. ‘‘న సో మూగో న సో పక్ఖో, విసట్ఠవచనో చ సో;
రజ్జస్స కిర సో భీతో, అకరా [అకరీ (సీ. పీ.)] ఆలయే బహూ.
౫౯. ‘‘పురిమం సరతి సో జాతిం, యత్థ రజ్జమకారయి;
కారయిత్వా తహిం రజ్జం, పాపత్థ నిరయం భుసం.
౬౦. ‘‘వీసతిఞ్చేవ వస్సాని, తహిం రజ్జమకారయి;
అసీతివస్ససహస్సాని, నిరయమ్హి అపచ్చి సో.
౬౧. ‘‘తస్స రజ్జస్స సో భీతో, మా మం రజ్జాభిసేచయుం;
తస్మా పితు చ మాతుచ్చ, సన్తికే న భణీ తదా.
౬౨. ‘‘అఙ్గపచ్చఙ్గసమ్పన్నో, ఆరోహపరిణాహవా;
విసట్ఠవచనో పఞ్ఞో, మగ్గే సగ్గస్స తిట్ఠతి.
౬౩. ‘‘సచే త్వం దట్ఠుకామాసి, రాజపుత్తం [రాజపుత్తి (సీ.)] తవత్రజం;
ఏహి తం పాపయిస్సామి, యత్థ సమ్మతి తేమియో’’.
౬౪. ‘‘యోజయన్తు రథే అస్సే, కచ్ఛం నాగాన [నాగాని (స్యా. క.)] బన్ధథ;
ఉదీరయన్తు సఙ్ఖపణవా, వాదన్తు [వదన్తు (సీ.), నదన్తు (స్యా. క.), వదతం (పీ.)] ఏకపోక్ఖరా.
౬౫. ‘‘వాదన్తు [నదన్తు (సీ. స్యా. పీ.)] భేరీ సన్నద్ధా, వగ్గూ వాదన్తు దున్దుభీ;
నేగమా చ మం అన్వేన్తు, గచ్ఛం పుత్తనివేదకో [నివాదకో (స్యా. క.)].
౬౬. ‘‘ఓరోధా చ కుమారా చ, వేసియానా చ బ్రాహ్మణా;
ఖిప్పం యానాని యోజేన్తు, గచ్ఛం పుత్తనివేదకో [నివాదకో (స్యా. క.)].
౬౭. ‘‘హత్థారోహా అనీకట్ఠా, రథికా పత్తికారకా;
ఖిప్పం యానాని యోజేన్తు, గచ్ఛం పుత్తనివేదకో [నివాదకో (స్యా. క.)].
౬౮. ‘‘సమాగతా జానపదా, నేగమా చ సమాగతా;
ఖిప్పం యానాని యోజేన్తు, గచ్ఛం పుత్తనివేదకో’’ [నివాదకో (స్యా. క.)].
౬౯. ‘‘అస్సే చ సారథీ యుత్తే, సిన్ధవే సీఘవాహనే;
రాజద్వారం ఉపాగచ్ఛుం, యుత్తా దేవ ఇమే హయా’’.
౭౦. ‘‘థూలా జవేన హాయన్తి, కిసా హాయన్తి థామునా;
కిసే థూలే వివజ్జేత్వా, సంసట్ఠా యోజితా హయా’’.
౭౧. ‘‘తతో రాజా తరమానో, యుత్తమారుయ్హ సన్దనం;
ఇత్థాగారం అజ్ఝభాసి [అభాసథ (క.)], సబ్బావ అనుయాథ మం.
౭౨. ‘‘వాలబీజనిముణ్హీసం, ఖగ్గం ఛత్తఞ్చ పణ్డరం;
ఉపాధి రథమారుయ్హ [ఉపాదిరథమారుయ్హ (సీ.), ఉపాధీ రథమారుయ్హ (స్యా.)], సువణ్ణేహి అలఙ్కతా.
౭౩. ‘‘తతో స [చ (సీ. స్యా. పీ.)] రాజా పాయాసి, పురక్ఖత్వాన సారథిం;
ఖిప్పమేవ ఉపాగచ్ఛి, యత్థ సమ్మతి తేమియో.