౫౩౩. చూళహంసజాతకం (౧)

౧. ‘‘సుముఖ అనుపచినన్తా, పక్కమన్తి విహఙ్గమా;

గచ్ఛ తువమ్పి మా కఙ్ఖి, నత్థి బద్ధే [బన్ధే (స్యా. క.)] సహాయతా’’.

౨. ‘‘గచ్ఛే వాహం న వా గచ్ఛే, న తేన అమరో సియం;

సుఖితం తం ఉపాసిత్వా, దుక్ఖితం తం కథం జహే.

౩. ‘‘మరణం వా తయా సద్ధిం, జీవితం వా తయా వినా;

తదేవ మరణం సేయ్యో, యఞ్చే జీవే తయా వినా.

౪. ‘‘నేస ధమ్మో మహారాజ, యం తం ఏవం గతం జహే;

యా గతి తుయ్హం సా మయ్హం, రుచ్చతే విహగాధిప.

౫. ‘‘కా ను పాసేన బద్ధస్స [బన్ధస్స (స్యా. క.)], గతి అఞ్ఞా మహానసా;

సా కథం చేతయానస్స, ముత్తస్స తవ రుచ్చతి.

౬. ‘‘కం వా త్వం పస్ససే అత్థం, మమ తుయ్హఞ్చ పక్ఖిమ;

ఞాతీనం వావసిట్ఠానం, ఉభిన్నం జీవితక్ఖయే.

౭. ‘‘యం న కఞ్చనదేపిఞ్ఛ [దేపిచ్ఛ (సీ. పీ.), ద్వేపిచ్ఛ (స్యా.)], అన్ధేన తమసా గతం;

తాదిసే సఞ్చజం పాణం, కమత్థమభిజోతయే’’.

౮. ‘‘కథం ను పతతం సేట్ఠ, ధమ్మే అత్థం న బుజ్ఝసి [బుజ్ఝసే (సీ.)];

ధమ్మో అపచితో సన్తో, అత్థం దస్సేతి పాణినం.

౯. ‘‘సోహం ధమ్మం అపేక్ఖానో, ధమ్మా చత్థం సముట్ఠితం;

భత్తిఞ్చ తయి సమ్పస్సం, నావకఙ్ఖామి జీవితం’’.

౧౦. ‘‘అద్ధా ఏసో సతం ధమ్మో, యో మిత్తో మిత్తమాపదే;

న చజే జీవితస్సాపి, హేతుధమ్మమనుస్సరం.

౧౧. ‘‘స్వాయం ధమ్మో చ తే చిణ్ణో, భత్తి చ విదితా మయి;

కామం కరస్సు మయ్హేతం, గచ్ఛేవానుమతో మయా’’.

౧౨. ‘‘అపి త్వేవం గతే కాలే, యం ఖణ్డం [బద్ధం (సీ.), బన్ధం (పీ.)] ఞాతినం మయా;

తయా తం బుద్ధిసమ్పన్నం [బుద్ధిసమ్పన్న (సీ. స్యా. పీ.)], అస్స పరమసంవుతం.

౧౩. ‘‘ఇచ్చేవం [ఇచ్చేవ (సీ. పీ.)] మన్తయన్తానం, అరియానం అరియవుత్తినం;

పచ్చదిస్సథ నేసాదో, ఆతురానమివన్తకో.

౧౪. ‘‘తే సత్తుమభిసఞ్చిక్ఖ, దీఘరత్తం హితా దిజా;

తుణ్హీమాసిత్థ ఉభయో, న సఞ్చలేసుమాసనా [న చ సఞ్చేసు’మాసనా (సీ. పీ.)].

౧౫. ‘‘ధతరట్ఠే చ దిస్వాన, సముడ్డేన్తే తతో తతో;

అభిక్కమథ వేగేన, దిజసత్తు దిజాధిపే.

౧౬. ‘‘సో చ వేగేనభిక్కమ్మ, ఆసజ్జ పరమే దిజే;

పచ్చకమిత్థ [పచ్చకమ్పిత్థ (సీ. స్యా. పీ.)] నేసాదో, బద్ధా ఇతి విచిన్తయం.

౧౭. ‘‘ఏకంవ బద్ధమాసీనం, అబద్ధఞ్చ పునాపరం;

ఆసజ్జ బద్ధమాసీనం, పేక్ఖమానమదీనవం.

౧౮. ‘‘తతో సో విమతోయేవ, పణ్డరే అజ్ఝభాసథ;

పవడ్ఢకాయే ఆసీనే, దిజసఙ్ఘగణాధిపే.

౧౯. ‘‘యం ను పాసేన మహతా, బద్ధో న కురుతే దిసం;

అథ కస్మా అబద్ధో త్వం, బలీ పక్ఖి న గచ్ఛసి.

౨౦. ‘‘కిన్ను త్యాయం [తా’యం (సీ. పీ. క.)] దిజో హోతి, ముత్తో బద్ధం ఉపాససి;

ఓహాయ సకుణా యన్తి, కిం ఏకో అవహీయసి’’.

౨౧. ‘‘రాజా మే సో దిజామిత్త, సఖా పాణసమో చ మే;

నేవ నం విజహిస్సామి, యావ కాలస్స పరియాయం.

౨౨. ‘‘కథం పనాయం విహఙ్గో, నాద్దస పాసమోడ్డితం;

పదఞ్హేతం మహన్తానం, బోద్ధుమరహన్తి ఆపదం.

౨౩. ‘‘యదా పరాభవో హోతి, పోసో జీవితసఙ్ఖయే;

అథ జాలఞ్చ పాసఞ్చ, ఆసజ్జాపి న బుజ్ఝతి.

౨౪. ‘‘అపి త్వేవ మహాపఞ్ఞ, పాసా బహువిధా తతా [తతా (స్యా. క.)];

గుయ్హమాసజ్జ [గూళ్హమాసజ్జ (సీ. పీ.)] బజ్ఝన్తి, అథేవం జీవితక్ఖయే’’.

౨౫. ‘‘అపి నాయం తయా సద్ధిం, సంవాసస్స [సమ్భాసస్స (సీ. పీ.)] సుఖుద్రయో;

అపి నో అనుమఞ్ఞాసి, అపి నో జీవితం దదే’’.

౨౬. ‘‘న చేవ మే త్వం బద్ధోసి, నపి ఇచ్ఛామి తే వధం;

కామం ఖిప్పమితో గన్త్వా, జీవ త్వం అనిఘో చిరం’’.

౨౭. ‘‘నేవాహమేతమిచ్ఛామి, అఞ్ఞత్రేతస్స జీవితా;

సచే ఏకేన తుట్ఠోసి, ముఞ్చేతం మఞ్చ భక్ఖయ.

౨౮. ‘‘ఆరోహపరిణాహేన, తుల్యాస్మా [తుల్యామ్హా (క.)] వయసా ఉభో;

న తే లాభేన జీవత్థి [జీనత్థి (సీ. స్యా. పీ.)], ఏతేన నిమినా తువం.

౨౯. ‘‘తదిఙ్ఘ సమపేక్ఖస్సు [సమవేక్ఖసు (సీ. పీ.)], హోతు గిద్ధి తవమ్హసు [తవస్మసు (సీ. స్యా.)];

మం పుబ్బే బన్ధ పాసేన, పచ్ఛా ముఞ్చ దిజాధిపం.

౩౦. ‘‘తావదేవ చ తే లాభో, కతాస్స [కతస్సా (సీ. పీ.)] యాచనాయ చ;

మిత్తి చ ధతరట్ఠేహి, యావజీవాయ తే సియా’’.

౩౧. ‘‘పస్సన్తు నో మహాసఙ్ఘా, తయా ముత్తం ఇతో గతం;

మిత్తామచ్చా చ భచ్చా చ, పుత్తదారా చ బన్ధవా.

౩౨. ‘‘న చ తే తాదిసా మిత్తా, బహూనం [బహున్నం (సీ. పీ.)] ఇధ విజ్జతి;

యథా త్వం ధతరట్ఠస్స, పాణసాధారణో సఖా.

౩౩. ‘‘సో తే సహాయం ముఞ్చామి, హోతు రాజా తవానుగో;

కామం ఖిప్పమితో గన్త్వా, ఞాతిమజ్ఝే విరోచథ’’.

౩౪. ‘‘సో పతీతో పముత్తేన, భత్తునా [భత్తునో (స్యా.)] భత్తుగారవో;

అజ్ఝభాసథ వక్కఙ్గో [వఙ్కఙ్గో (స్యా.)], వాచం కణ్ణసుఖం భణం.

౩౫. ‘‘ఏవం లుద్దక నన్దస్సు, సహ సబ్బేహి ఞాతిభి;

యథాహమజ్జ నన్దామి, ముత్తం దిస్వా దిజాధిపం’’.

౩౬. ‘‘ఏహి తం అనుసిక్ఖామి, యథా త్వమపి లచ్ఛసే;

లాభం తవాయం [యథాయం (సీ. పీ.)] ధతరట్ఠో, పాపం కిఞ్చి [కఞ్చి (సీ.)] న దక్ఖతి.

౩౭. ‘‘ఖిప్పమన్తేపురం నేత్వా [గన్త్వా (స్యా. క.)], రఞ్ఞో దస్సేహి నో ఉభో;

అబద్ధే పకతిభూతే, కాజే [కాచే (పీ.)] ఉభయతో ఠితే.

౩౮. ‘‘ధతరట్ఠా మహారాజ, హంసాధిపతినో ఇమే;

అయఞ్హి రాజా హంసానం, అయం సేనాపతీతరో.

౩౯. ‘‘అసంసయం ఇమం దిస్వా, హంసరాజం నరాధిపో;

పతీతో సుమనో విత్తో [చిత్తో (క.)], బహుం దస్సతి తే ధనం’’.

౪౦. ‘‘తస్స తం వచనం సుత్వా, కమ్మునా ఉపపాదయి;

ఖిప్పమన్తేపురం గన్త్వా, రఞ్ఞో హంసే అదస్సయి;

అబద్ధే పకతిభూతే, కాజే ఉభయతో ఠితే.

౪౧. ‘‘ధతరట్ఠా మహారాజ, హంసాధిపతినో ఇమే;

అయఞ్హి రాజా హంసానం, అయం సేనాపతీతరో’’.

౪౨. ‘‘కథం పనిమే విహఙ్గా [విహగా (సీ. పీ.)], తవ హత్థత్తమాగతా [హత్థత్థ’మాగతా (సీ. స్యా. పీ.)];

కథం లుద్దో మహన్తానం, ఇస్సరే ఇధ అజ్ఝగా’’.

౪౩. ‘‘విహితా సన్తిమే పాసా, పల్లలేసు జనాధిప;

యం యదాయతనం మఞ్ఞే, దిజానం పాణరోధనం.

౪౪. ‘‘తాదిసం పాసమాసజ్జ, హంసరాజా అబజ్ఝథ;

తం అబద్ధో ఉపాసీనో, మమాయం అజ్ఝభాసథ.

౪౫. ‘‘సుదుక్కరం అనరియేహి, దహతే భావముత్తమం;

భత్తురత్థే పరక్కన్తో, ధమ్మయుత్తో [ధమ్మే యుత్తో (సీ. పీ.)] విహఙ్గమో.

౪౬. ‘‘అత్తనాయం [అత్తనో యం (స్యా.)] చజిత్వాన, జీవితం జీవితారహో;

అనుత్థునన్తో ఆసీనో, భత్తు యాచిత్థ జీవితం.

౪౭. ‘‘తస్స తం వచనం సుత్వా, పసాదమహమజ్ఝగా;

తతో నం పాముచిం [పాముఞ్చిం (పీ. క.)] పాసా, అనుఞ్ఞాసిం సుఖేన చ.

౪౮. ‘‘‘సో పతీతో పముత్తేన, భత్తునా భత్తుగారవో;

అజ్ఝభాసథ వక్కఙ్గో, వాచం కణ్ణసుఖం భణం.

౪౯. ‘‘‘ఏవం లుద్దక నన్దస్సు, సహ సబ్బేహి ఞాతిభి;

యథాహమజ్జ నన్దామి, ముత్తం దిస్వా దిజాధిపం.

౫౦. ‘‘‘ఏహి తం అనుసిక్ఖామి, యథా త్వమపి లచ్ఛసే;

లాభం తవాయం ధతరట్ఠో, పాపం కిఞ్చి న దక్ఖతి.

౫౧. ‘‘‘ఖిప్పమన్తేపురం నేత్వా [గన్త్వా (సబ్బత్థ)], రఞ్ఞో దస్సేహి నో ఉభో;

అబద్ధే పకతిభూతే, కాజే ఉభయతో ఠితే.

౫౨. ‘‘‘ధతరట్ఠా మహారాజ, హంసాధిపతినో ఇమే;

అయఞ్హి రాజా హంసానం, అయం సేనాపతీతరో.

౫౩. ‘‘‘అసంసయం ఇమం దిస్వా, హంసరాజం నరాధిపో;

పతీతో సుమనో విత్తో, బహుం దస్సతి తే ధనం’.

౫౪. ‘‘ఏవమేతస్స వచనా, ఆనీతామే ఉభో మయా;

ఏత్థేవ హి ఇమే ఆసుం [అస్సు (సీ. స్యా. పీ.)], ఉభో అనుమతా మయా.

౫౫. ‘‘సోయం ఏవం గతో పక్ఖీ, దిజో పరమధమ్మికో;

మాదిసస్స హి లుద్దస్స, జనయేయ్యాథ మద్దవం.

౫౬. ‘‘ఉపాయనఞ్చ తే దేవ, నాఞ్ఞం పస్సామి ఏదిసం;

సబ్బసాకుణికాగామే, తం పస్స మనుజాధిప’’.

౫౭. ‘‘దిస్వా నిసిన్నం రాజానం, పీఠే సోవణ్ణయే సుభే;

అజ్ఝభాసథ వక్కఙ్గో, వాచం కణ్ణసుఖం భణం.

౫౮. ‘‘కచ్చిన్ను భోతో కుసలం, కచ్చి భోతో అనామయం;

కచ్చి రట్ఠమిదం ఫీతం, ధమ్మేన మనుసాససి’’.

౫౯. ‘‘కుసలఞ్చేవ మే హంస, అథో హంస అనామయం;

అథో రట్ఠమిదం ఫీతం, ధమ్మేన మనుసాసహం’’ [మనుసిస్సతి (సీ. పీ.)].

౬౦. ‘‘కచ్చి భోతో అమచ్చేసు, దోసో కోచి న విజ్జతి;

కచ్చి చ [కచ్చిన్ను (సీ. పీ.)] తే తవత్థేసు, నావకఙ్ఖన్తి జీవితం’’.

౬౧. ‘‘అథోపి మే అమచ్చేసు, దోసో కోచి న విజ్జతి;

అథోపి తే [అథోపిమే (సీ. పీ.)] మమత్థేసు, నావకఙ్ఖన్తి జీవితం’’.

౬౨. ‘‘కచ్చి తే సాదిసీ భరియా, అస్సవా పియభాణినీ;

పుత్తరూపయసూపేతా, తవ ఛన్దవసానుగా’’.

౬౩. ‘‘అథో మే సాదిసీ భరియా, అస్సవా పియభాణినీ;

పుత్తరూపయసూపేతా, మమ ఛన్దవసానుగా’’.

౬౪. ‘‘భవన్తం [భవం తు (సీ. పీ.), భవన్ను (స్యా.)] కచ్చి ను మహా-సత్తుహత్థత్తతం [హత్థత్థతం (సీ. స్యా. పీ.)] గతో;

దుక్ఖమాపజ్జి విపులం, తస్మిం పఠమమాపదే.

౬౫. ‘‘కచ్చి యన్తాపతిత్వాన, దణ్డేన సమపోథయి;

ఏవమేతేసం జమ్మానం, పాతికం [పాకతికం (సీ. పీ.)] భవతి తావదే’’.

౬౬. ‘‘ఖేమమాసి మహారాజ, ఏవమాపదియా సతి [ఏవమాపది సంసతి (సీ. పీ.)];

న చాయం కిఞ్చి రస్మాసు, సత్తూవ సమపజ్జథ.

౬౭. ‘‘పచ్చగమిత్థ నేసాదో, పుబ్బేవ అజ్ఝభాసథ;

తదాయం సుముఖోయేవ, పణ్డితో పచ్చభాసథ.

౬౮. ‘‘తస్స తం వచనం సుత్వా, పసాదమయమజ్ఝగా;

తతో మం పాముచీ పాసా, అనుఞ్ఞాసి సుఖేన చ.

౬౯. ‘‘ఇదఞ్చ సుముఖేనేవ, ఏతదత్థాయ చిన్తితం;

భోతో సకాసేగమనం [సకాసే + ఆగమనం], ఏతస్స ధనమిచ్ఛతా’’.

౭౦. ‘‘స్వాగతఞ్చేవిదం భవతం, పతీతో చస్మి దస్సనా;

ఏసో చాపి బహుం విత్తం, లభతం యావదిచ్ఛతి’’ [యావతిచ్ఛతి (సీ. పీ.)].

౭౧. ‘‘సన్తప్పయిత్వా నేసాదం, భోగేహి మనుజాధిపో;

అజ్ఝభాసథ వక్కఙ్గం, వాచం కణ్ణసుఖం భణం’’.

౭౨. ‘‘యం ఖలు ధమ్మమాధీనం, వసో వత్తతి కిఞ్చనం;

సబ్బత్థిస్సరియం తవ [సబ్బత్థిస్సరియం భవతం (సీ. స్యా. పీ.), సబ్బిస్సరియం భవతం (స్యా. క.)], తం పసాస [పసాసథ (సీ. స్యా. పీ.)] యదిచ్ఛథ.

౭౩. ‘‘దానత్థం ఉపభోత్తుం వా, యం చఞ్ఞం ఉపకప్పతి;

ఏతం దదామి వో విత్తం, ఇస్సరియం [ఇస్సేరం (సీ.), ఇస్సరం (పీ.)] విస్సజామి వో’’.

౭౪. ‘‘యథా చ మ్యాయం సుముఖో, అజ్ఝభాసేయ్య పణ్డితో;

కామసా బుద్ధిసమ్పన్నో, తం మ్యాస్స పరమప్పియం’’.