౭. లక్ఖణసుత్తం

ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణాని

౧౯౮. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భద్దన్తే’’తి [భదన్తేతి (సీ. స్యా. పీ.)] తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

౧౯౯. ‘‘ద్వత్తింసిమాని, భిక్ఖవే, మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణాని, యేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స ద్వేవ గతియో భవన్తి అనఞ్ఞా. సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా చాతురన్తో విజితావీ జనపదత్థావరియప్పత్తో సత్తరతనసమన్నాగతో. తస్సిమాని సత్త రతనాని భవన్తి; సేయ్యథిదం, చక్కరతనం హత్థిరతనం అస్సరతనం మణిరతనం ఇత్థిరతనం గహపతిరతనం పరిణాయకరతనమేవ సత్తమం. పరోసహస్సం ఖో పనస్స పుత్తా భవన్తి సూరా వీరఙ్గరూపా పరసేనప్పమద్దనా. సో ఇమం పథవిం సాగరపరియన్తం అదణ్డేన అసత్థేన ధమ్మేన అభివిజియ అజ్ఝావసతి. సచే ఖో పన అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే వివట్టచ్ఛదో [వివటచ్ఛదో (స్యా. క.), వివత్తచ్ఛదో (సీ. పీ.)].

౨౦౦. ‘‘కతమాని చ తాని, భిక్ఖవే, ద్వత్తింస మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణాని, యేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స ద్వేవ గతియో భవన్తి అనఞ్ఞా? సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ…పే… సచే ఖో పన అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే వివట్టచ్ఛదో.

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, మహాపురిసో సుప్పతిట్ఠితపాదో హోతి. యమ్పి, భిక్ఖవే, మహాపురిసో సుప్పతిట్ఠితపాదో హోతి, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణం భవతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, మహాపురిసస్స హేట్ఠాపాదతలేసు చక్కాని జాతాని హోన్తి సహస్సారాని సనేమికాని సనాభికాని సబ్బాకారపరిపూరాని [సబ్బాకారపరిపూరాని సువిభత్తన్తరాని (సీ. పీ.)]. యమ్పి, భిక్ఖవే, మహాపురిసస్స హేట్ఠాపాదతలేసు చక్కాని జాతాని హోన్తి సహస్సారాని సనేమికాని సనాభికాని సబ్బాకారపరిపూరాని, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణం భవతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, మహాపురిసో ఆయతపణ్హి హోతి…పే… దీఘఙ్గులి హోతి… ముదుతలునహత్థపాదో హోతి… జాలహత్థపాదో హోతి… ఉస్సఙ్ఖపాదో హోతి… ఏణిజఙ్ఘో హోతి… ఠితకోవ అనోనమన్తో ఉభోహి పాణితలేహి జణ్ణుకాని పరిమసతి పరిమజ్జతి… కోసోహితవత్థగుయ్హో హోతి… సువణ్ణవణ్ణో హోతి కఞ్చనసన్నిభత్తచో… సుఖుమచ్ఛవి హోతి, సుఖుమత్తా ఛవియా రజోజల్లం కాయే న ఉపలిమ్పతి… ఏకేకలోమో హోతి, ఏకేకాని లోమాని లోమకూపేసు జాతాని… ఉద్ధగ్గలోమో హోతి, ఉద్ధగ్గాని లోమాని జాతాని నీలాని అఞ్జనవణ్ణాని కుణ్డలావట్టాని [కుణ్డలావత్తాని (బహూసు)] దక్ఖిణావట్టకజాతాని [దక్ఖిణావత్తకజాతాని (సీ. స్యా. పీ.)] … బ్రహ్ముజుగత్తో హోతి… సత్తుస్సదో హోతి… సీహపుబ్బద్ధకాయో హోతి… చితన్తరంసో [పితన్తరంసో (స్యా.)] హోతి… నిగ్రోధపరిమణ్డలో హోతి, యావతక్వస్స కాయో తావతక్వస్స బ్యామో యావతక్వస్స బ్యామో తావతక్వస్స కాయో… సమవట్టక్ఖన్ధో హోతి… రసగ్గసగ్గీ హోతి… సీహహను హోతి… చత్తాలీసదన్తో హోతి … సమదన్తో హోతి… అవిరళదన్తో హోతి… సుసుక్కదాఠో హోతి… పహూతజివ్హో హోతి… బ్రహ్మస్సరో హోతి కరవీకభాణీ… అభినీలనేత్తో హోతి… గోపఖుమో హోతి… ఉణ్ణా భముకన్తరే జాతా హోతి, ఓదాతా ముదుతూలసన్నిభా. యమ్పి, భిక్ఖవే, మహాపురిసస్స ఉణ్ణా భముకన్తరే జాతా హోతి, ఓదాతా ముదుతూలసన్నిభా, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణం భవతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, మహాపురిసో ఉణ్హీససీసో హోతి. యమ్పి, భిక్ఖవే, మహాపురిసో ఉణ్హీససీసో హోతి, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణం భవతి.

‘‘ఇమాని ఖో తాని, భిక్ఖవే, ద్వత్తింస మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణాని, యేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స ద్వేవ గతియో భవన్తి అనఞ్ఞా. సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ…పే… సచే ఖో పన అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే వివట్టచ్ఛదో.

‘‘ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, ద్వత్తింస మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణాని బాహిరకాపి ఇసయో ధారేన్తి, నో చ ఖో తే జానన్తి – ‘ఇమస్స కమ్మస్స కటత్తా ఇదం లక్ఖణం పటిలభతీ’తి.

(౧) సుప్పతిట్ఠితపాదతాలక్ఖణం

౨౦౧. ‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో పురిమం జాతిం పురిమం భవం పురిమం నికేతం పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో దళ్హసమాదానో అహోసి కుసలేసు ధమ్మేసు, అవత్థితసమాదానో కాయసుచరితే వచీసుచరితే మనోసుచరితే దానసంవిభాగే సీలసమాదానే ఉపోసథుపవాసే మత్తేయ్యతాయ పేత్తేయ్యతాయ సామఞ్ఞతాయ బ్రహ్మఞ్ఞతాయ కులే జేట్ఠాపచాయితాయ అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేసు చ అధికుసలేసు ధమ్మేసు. సో తస్స కమ్మస్స కటత్తా ఉపచితత్తా ఉస్సన్నత్తా విపులత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి. సో తత్థ అఞ్ఞే దేవే దసహి ఠానేహి అధిగ్గణ్హాతి దిబ్బేన ఆయునా దిబ్బేన వణ్ణేన దిబ్బేన సుఖేన దిబ్బేన యసేన దిబ్బేన ఆధిపతేయ్యేన దిబ్బేహి రూపేహి దిబ్బేహి సద్దేహి దిబ్బేహి గన్ధేహి దిబ్బేహి రసేహి దిబ్బేహి ఫోట్ఠబ్బేహి. సో తతో చుతో ఇత్థత్తం ఆగతో సమానో ఇమం మహాపురిసలక్ఖణం పటిలభతి. సుప్పతిట్ఠితపాదో హోతి. సమం పాదం భూమియం నిక్ఖిపతి, సమం ఉద్ధరతి, సమం సబ్బావన్తేహి పాదతలేహి భూమిం ఫుసతి.

౨౦౨. ‘‘సో తేన లక్ఖణేన సమన్నాగతో సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా చాతురన్తో విజితావీ జనపదత్థావరియప్పత్తో సత్తరతనసమన్నాగతో. తస్సిమాని సత్త రతనాని భవన్తి; సేయ్యథిదం, చక్కరతనం హత్థిరతనం అస్సరతనం మణిరతనం ఇత్థిరతనం గహపతిరతనం పరిణాయకరతనమేవ సత్తమం. పరోసహస్సం ఖో పనస్స పుత్తా భవన్తి సూరా వీరఙ్గరూపా పరసేనప్పమద్దనా. సో ఇమం పథవిం సాగరపరియన్తం అఖిలమనిమిత్తమకణ్టకం ఇద్ధం ఫీతం ఖేమం సివం నిరబ్బుదం అదణ్డేన అసత్థేన ధమ్మేన అభివిజియ అజ్ఝావసతి. రాజా సమానో కిం లభతి? అక్ఖమ్భియో [అవిక్ఖమ్భియో (సీ. పీ.)] హోతి కేనచి మనుస్సభూతేన పచ్చత్థికేన పచ్చామిత్తేన. రాజా సమానో ఇదం లభతి. ‘‘సచే ఖో పన అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే వివట్టచ్ఛదో. బుద్ధో సమానో కిం లభతి? అక్ఖమ్భియో హోతి అబ్భన్తరేహి వా బాహిరేహి వా పచ్చత్థికేహి పచ్చామిత్తేహి రాగేన వా దోసేన వా మోహేన వా సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా కేనచి వా లోకస్మిం. బుద్ధో సమానో ఇదం లభతి’’. ఏతమత్థం భగవా అవోచ.

౨౦౩. తత్థేతం వుచ్చతి –

‘‘సచ్చే చ ధమ్మే చ దమే చ సంయమే,

సోచేయ్యసీలాలయుపోసథేసు చ;

దానే అహింసాయ అసాహసే రతో,

దళ్హం సమాదాయ సమత్తమాచరి [సమన్తమాచరి (స్యా. క.)].

‘‘సో తేన కమ్మేన దివం సమక్కమి [అపక్కమి (స్యా. క.)],

సుఖఞ్చ ఖిడ్డారతియో చ అన్వభి [అంన్వభి (టీకా)];

తతో చవిత్వా పునరాగతో ఇధ,

సమేహి పాదేహి ఫుసీ వసున్ధరం.

‘‘బ్యాకంసు వేయ్యఞ్జనికా సమాగతా,

సమప్పతిట్ఠస్స న హోతి ఖమ్భనా;

గిహిస్స వా పబ్బజితస్స వా పున [పన (స్యా.)],

తం లక్ఖణం భవతి తదత్థజోతకం.

‘‘అక్ఖమ్భియో హోతి అగారమావసం,

పరాభిభూ సత్తుభి నప్పమద్దనో;

మనుస్సభూతేనిధ హోతి కేనచి,

అక్ఖమ్భియో తస్స ఫలేన కమ్మునో.

‘‘సచే చ పబ్బజ్జముపేతి తాదిసో,

నేక్ఖమ్మఛన్దాభిరతో విచక్ఖణో;

అగ్గో న సో గచ్ఛతి జాతు ఖమ్భనం,

నరుత్తమో ఏస హి తస్స ధమ్మతా’’తి.

(౨) పాదతలచక్కలక్ఖణం

౨౦౪. ‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో పురిమం జాతిం పురిమం భవం పురిమం నికేతం పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో బహుజనస్స సుఖావహో అహోసి, ఉబ్బేగఉత్తాసభయం అపనుదితా, ధమ్మికఞ్చ రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిధాతా, సపరివారఞ్చ దానం అదాసి. సో తస్స కమ్మస్స కటత్తా ఉపచితత్తా ఉస్సన్నత్తా విపులత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి…పే… సో తతో చుతో ఇత్థత్తం ఆగతో సమానో ఇమం మహాపురిసలక్ఖణం పటిలభతి. హేట్ఠాపాదతలేసు చక్కాని జాతాని హోన్తి సహస్సారాని సనేమికాని సనాభికాని సబ్బాకారపరిపూరాని సువిభత్తన్తరాని.

‘‘సో తేన లక్ఖణేన సమన్నాగతో సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ…పే… రాజా సమానో కిం లభతి? మహాపరివారో హోతి; మహాస్స హోన్తి పరివారా బ్రాహ్మణగహపతికా నేగమజానపదా గణకమహామత్తా అనీకట్ఠా దోవారికా అమచ్చా పారిసజ్జా రాజానో భోగియా కుమారా. రాజా సమానో ఇదం లభతి. సచే ఖో పన అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే వివట్టచ్ఛదో. బుద్ధో సమానో కిం లభతి? మహాపరివారో హోతి; మహాస్స హోన్తి పరివారా భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఉపాసకా ఉపాసికాయో దేవా మనుస్సా అసురా నాగా గన్ధబ్బా. బుద్ధో సమానో ఇదం లభతి’’. ఏతమత్థం భగవా అవోచ.

౨౦౫. తత్థేతం వుచ్చతి –

‘‘పురే పురత్థా పురిమాసు జాతిసు,

మనుస్సభూతో బహునం సుఖావహో;

ఉబ్భేగఉత్తాసభయాపనూదనో,

గుత్తీసు రక్ఖావరణేసు ఉస్సుకో.

‘‘సో తేన కమ్మేన దివం సమక్కమి,

సుఖఞ్చ ఖిడ్డారతియో చ అన్వభి;

తతో చవిత్వా పునరాగతో ఇధ,

చక్కాని పాదేసు దువేసు విన్దతి.

‘‘సమన్తనేమీని సహస్సరాని చ,

బ్యాకంసు వేయ్యఞ్జనికా సమాగతా;

దిస్వా కుమారం సతపుఞ్ఞలక్ఖణం,

పరివారవా హేస్సతి సత్తుమద్దనో.

తథా హీ చక్కాని సమన్తనేమిని,

సచే న పబ్బజ్జముపేతి తాదిసో;

వత్తేతి చక్కం పథవిం పసాసతి,

తస్సానుయన్తాధ [తస్సానుయుత్తా ఇధ (సీ. పీ.), తస్సానుయన్తా ఇధ (స్యా. క.)] భవన్తి ఖత్తియా.

‘‘మహాయసం సంపరివారయన్తి నం,

సచే చ పబ్బజ్జముపేతి తాదిసో;

నేక్ఖమ్మఛన్దాభిరతో విచక్ఖణో,

దేవామనుస్సాసురసక్కరక్ఖసా [సత్తరక్ఖసా (క.) సీ. స్యాఅట్ఠకథా ఓలోకేతబ్బా].

‘‘గన్ధబ్బనాగా విహగా చతుప్పదా,

అనుత్తరం దేవమనుస్సపూజితం;

మహాయసం సంపరివారయన్తి న’’న్తి.

(౩-౫) ఆయతపణ్హితాదితిలక్ఖణం

౨౦౬. ‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో పురిమం జాతిం పురిమం భవం పురిమం నికేతం పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో అహోసి నిహితదణ్డో నిహితసత్థో లజ్జీ దయాపన్నో, సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ విహాసి. సో తస్స కమ్మస్స కటత్తా ఉపచితత్తా ఉస్సన్నత్తా విపులత్తా…పే… సో తతో చుతో ఇత్థత్తం ఆగతో సమానో ఇమాని తీణి మహాపురిసలక్ఖణాని పటిలభతి. ఆయతపణ్హి చ హోతి, దీఘఙ్గులి చ బ్రహ్ముజుగత్తో చ.

‘‘సో తేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతో సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ…పే… రాజా సమానో కిం లభతి? దీఘాయుకో హోతి చిరట్ఠితికో, దీఘమాయుం పాలేతి, న సక్కా హోతి అన్తరా జీవితా వోరోపేతుం కేనచి మనుస్సభూతేన పచ్చత్థికేన పచ్చామిత్తేన. రాజా సమానో ఇదం లభతి… బుద్ధో సమానో కిం లభతి? దీఘాయుకో హోతి చిరట్ఠితికో, దీఘమాయుం పాలేతి, న సక్కా హోతి అన్తరా జీవితా వోరోపేతుం పచ్చత్థికేహి పచ్చామిత్తేహి సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా కేనచి వా లోకస్మిం. బుద్ధో సమానో ఇదం లభతి’’. ఏతమత్థం భగవా అవోచ.

౨౦౭. తత్థేతం వుచ్చతి –

‘‘మారణవధభయత్తనో [మరణవధభయత్తనో (సీ. పీ. క.), మరణవధభయమత్తనో (స్యా.)] విదిత్వా,

పటివిరతో పరం మారణాయహోసి;

తేన సుచరితేన సగ్గమగమా [తేన సో సుచరితేన సగ్గమగమాసి (స్యా.)],

సుకతఫలవిపాకమనుభోసి.

‘‘చవియ పునరిధాగతో సమానో,

పటిలభతి ఇధ తీణి లక్ఖణాని;

భవతి విపులదీఘపాసణ్హికో,

బ్రహ్మావ సుజు సుభో సుజాతగత్తో.

‘‘సుభుజో సుసు సుసణ్ఠితో సుజాతో,

ముదుతలునఙ్గులియస్స హోన్తి;

దీఘా తీభి పురిసవరగ్గలక్ఖణేహి,

చిరయపనాయ [చిరయాపనాయ (స్యా.)] కుమారమాదిసన్తి.

‘‘భవతి యది గిహీ చిరం యపేతి,

చిరతరం పబ్బజతి యది తతో హి;

యాపయతి చ వసిద్ధిభావనాయ,

ఇతి దీఘాయుకతాయ తం నిమిత్త’’న్తి.

(౬) సత్తుస్సదతాలక్ఖణం

౨౦౮. ‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో పురిమం జాతిం పురిమం భవం పురిమం నికేతం పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో దాతా అహోసి పణీతానం రసితానం ఖాదనీయానం భోజనీయానం సాయనీయానం లేహనీయానం పానానం. సో తస్స కమ్మస్స కటత్తా…పే… సో తతో చుతో ఇత్థత్తం ఆగతో సమానో ఇమం మహాపురిసలక్ఖణం పటిలభతి, సత్తుస్సదో హోతి, సత్తస్స ఉస్సదా హోన్తి; ఉభోసు హత్థేసు ఉస్సదా హోన్తి, ఉభోసు పాదేసు ఉస్సదా హోన్తి, ఉభోసు అంసకూటేసు ఉస్సదా హోన్తి, ఖన్ధే ఉస్సదో హోతి.

‘‘సో తేన లక్ఖణేన సమన్నాగతో సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ…పే… రాజా సమానో కిం లభతి? లాభీ హోతి పణీతానం రసితానం ఖాదనీయానం భోజనీయానం సాయనీయానం లేహనీయానం పానానం. రాజా సమానో ఇదం లభతి… బుద్ధో సమానో కిం లభతి? లాభీ హోతి పణీతానం రసితానం ఖాదనీయానం భోజనీయానం సాయనీయానం లేహనీయానం పానానం. బుద్ధో సమానో ఇదం లభతి’’. ఏతమత్థం భగవా అవోచ.

౨౦౯. తత్థేతం వుచ్చతి –

‘‘ఖజ్జభోజ్జమథ లేయ్య సాయియం,

ఉత్తమగ్గరసదాయకో అహు;

తేన సో సుచరితేన కమ్మునా,

నన్దనే చిరమభిప్పమోదతి.

‘‘సత్త చుస్సదే ఇధాధిగచ్ఛతి,

హత్థపాదముదుతఞ్చ విన్దతి;

ఆహు బ్యఞ్జననిమిత్తకోవిదా,

ఖజ్జభోజ్జరసలాభితాయ నం.

‘‘యం గిహిస్సపి [న తం గిహిస్సాపి (స్యా.)] తదత్థజోతకం,

పబ్బజ్జమ్పి చ తదాధిగచ్ఛతి;

ఖజ్జభోజ్జరసలాభిరుత్తమం,

ఆహు సబ్బగిహిబన్ధనచ్ఛిద’’న్తి.

(౭-౮) కరచరణముదుజాలతాలక్ఖణాని

౨౧౦. ‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో పురిమం జాతిం పురిమం భవం పురిమం నికేతం పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో చతూహి సఙ్గహవత్థూహి జనం సఙ్గాహకో అహోసి – దానేన పేయ్యవజ్జేన [పియవాచేన (స్యా. క.)] అత్థచరియాయ సమానత్తతాయ. సో తస్స కమ్మస్స కటత్తా…పే… సో తతో చుతో ఇత్థత్తం ఆగతో సమానో ఇమాని ద్వే మహాపురిసలక్ఖణాని పటిలభతి. ముదుతలునహత్థపాదో చ హోతి జాలహత్థపాదో చ.

‘‘సో తేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతో సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ…పే… రాజా సమానో కిం లభతి? సుసఙ్గహితపరిజనో హోతి, సుసఙ్గహితాస్స హోన్తి బ్రాహ్మణగహపతికా నేగమజానపదా గణకమహామత్తా అనీకట్ఠా దోవారికా అమచ్చా పారిసజ్జా రాజానో భోగియా కుమారా. రాజా సమానో ఇదం లభతి… బుద్ధో సమానో కిం లభతి? సుసఙ్గహితపరిజనో హోతి, సుసఙ్గహితాస్స హోన్తి భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఉపాసకా ఉపాసికాయో దేవా మనుస్సా అసురా నాగా గన్ధబ్బా. బుద్ధో సమానో ఇదం లభతి’’. ఏతమత్థం భగవా అవోచ.

౨౧౧. తత్థేతం వుచ్చతి –

‘‘దానమ్పి చత్థచరియతఞ్చ [దానమ్పి చ అత్థచరియతమ్పి చ (సీ. పీ.)],

పియవాదితఞ్చ సమానత్తతఞ్చ [పియవదతఞ్చ సమానఛన్దతఞ్చ (సీ. పీ.)];

కరియచరియసుసఙ్గహం బహూనం,

అనవమతేన గుణేన యాతి సగ్గం.

‘‘చవియ పునరిధాగతో సమానో,

కరచరణముదుతఞ్చ జాలినో చ;

అతిరుచిరసువగ్గుదస్సనేయ్యం,

పటిలభతి దహరో సుసు కుమారో.

‘‘భవతి పరిజనస్సవో విధేయ్యో,

మహిమం ఆవసితో సుసఙ్గహితో;

పియవదూ హితసుఖతం జిగీసమానో [జిగిం సమానో (సీ. స్యా. పీ.)],

అభిరుచితాని గుణాని ఆచరతి.

‘‘యది చ జహతి సబ్బకామభోగం,

కథయతి ధమ్మకథం జినో జనస్స;

వచనపటికరస్సాభిప్పసన్నా,

సుత్వాన ధమ్మానుధమ్మమాచరన్తీ’’తి.

(౯-౧౦) ఉస్సఙ్ఖపాదఉద్ధగ్గలోమతాలక్ఖణాని

౨౧౨. ‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో పురిమం జాతిం పురిమం భవం పురిమం నికేతం పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో [సమానో బహునో జనస్స (సీ. పీ.)] అత్థూపసంహితం ధమ్మూపసంహితం వాచం భాసితా అహోసి, బహుజనం నిదంసేసి, పాణీనం హితసుఖావహో ధమ్మయాగీ. సో తస్స కమ్మస్స కటత్తా…పే… సో తతో చుతో ఇత్థత్తం ఆగతో సమానో ఇమాని ద్వే మహాపురిసలక్ఖణాని పటిలభతి. ఉస్సఙ్ఖపాదో చ హోతి, ఉద్ధగ్గలోమో చ.

‘‘సో తేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతో, సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ…పే… రాజా సమానో కిం లభతి? అగ్గో చ హోతి సేట్ఠో చ పామోక్ఖో చ ఉత్తమో చ పవరో చ కామభోగీనం. రాజా సమానో ఇదం లభతి… బుద్ధో సమానో కిం లభతి? అగ్గో చ హోతి సేట్ఠో చ పామోక్ఖో చ ఉత్తమో చ పవరో చ సబ్బసత్తానం. బుద్ధో సమానో ఇదం లభతి’’. ఏతమత్థం భగవా అవోచ.

౨౧౩. తత్థేతం వుచ్చతి –

‘‘అత్థధమ్మసహితం [అత్థధమ్మసంహితం (క. సీ. పీ.), అత్థధమ్ముపసంహితం (క.)] పురే గిరం,

ఏరయం బహుజనం నిదంసయి;

పాణినం హితసుఖావహో అహు,

ధమ్మయాగమయజీ [ధమ్మయాగం అస్సజి (క.)] అమచ్ఛరీ.

‘‘తేన సో సుచరితేన కమ్మునా,

సుగ్గతిం వజతి తత్థ మోదతి;

లక్ఖణాని చ దువే ఇధాగతో,

ఉత్తమప్పముఖతాయ [ఉత్తమసుఖతాయ (స్యా.), ఉత్తమపముక్ఖతాయ (క.)] విన్దతి.

‘‘ఉబ్భముప్పతితలోమవా ససో,

పాదగణ్ఠిరహు సాధుసణ్ఠితా;

మంసలోహితాచితా తచోత్థతా,

ఉపరిచరణసోభనా [ఉపరిజానుసోభనా (స్యా.), ఉపరి చ పన సోభనా (సీ. పీ.)] అహు.

‘‘గేహమావసతి చే తథావిధో,

అగ్గతం వజతి కామభోగినం;

తేన ఉత్తరితరో న విజ్జతి,

జమ్బుదీపమభిభుయ్య ఇరియతి.

‘‘పబ్బజమ్పి చ అనోమనిక్కమో,

అగ్గతం వజతి సబ్బపాణినం;

తేన ఉత్తరితరో న విజ్జతి,

సబ్బలోకమభిభుయ్య విహరతీ’’తి.

(౧౧) ఏణిజఙ్ఘలక్ఖణం

౨౧౪. ‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో పురిమం జాతిం పురిమం భవం పురిమం నికేతం పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో సక్కచ్చం వాచేతా అహోసి సిప్పం వా విజ్జం వా చరణం వా కమ్మం వా – ‘కిం తిమే ఖిప్పం విజానేయ్యుం, ఖిప్పం పటిపజ్జేయ్యుం, న చిరం కిలిస్సేయ్యు’’న్తి. సో తస్స కమ్మస్స కటత్తా…పే… సో తతో చుతో ఇత్థత్తం ఆగతో సమానో ఇమం మహాపురిసలక్ఖణం పటిలభతి. ఏణిజఙ్ఘో హోతి.

‘‘సో తేన లక్ఖణేన సమన్నాగతో సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ…పే… రాజా సమానో కిం లభతి? యాని తాని రాజారహాని రాజఙ్గాని రాజూపభోగాని రాజానుచ్ఛవికాని తాని ఖిప్పం పటిలభతి. రాజా సమానో ఇదం లభతి… బుద్ధో సమానో కిం లభతి? యాని తాని సమణారహాని సమణఙ్గాని సమణూపభోగాని సమణానుచ్ఛవికాని, తాని ఖిప్పం పటిలభతి. బుద్ధో సమానో ఇదం లభతి’’. ఏతమత్థం భగవా అవోచ.

౨౧౫. తత్థేతం వుచ్చతి –

‘‘సిప్పేసు విజ్జాచరణేసు కమ్మేసు [కమ్మసు (సీ. పీ.)],

కథం విజానేయ్యుం [విజానేయ్య (సీ. పీ.), విజానేయ్యు (స్యా.)] లహున్తి ఇచ్ఛతి;

యదూపఘాతాయ న హోతి కస్సచి,

వాచేతి ఖిప్పం న చిరం కిలిస్సతి.