౪. అగ్గఞ్ఞసుత్తం
వాసేట్ఠభారద్వాజా
౧౧౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి పుబ్బారామే మిగారమాతుపాసాదే. తేన ఖో పన సమయేన వాసేట్ఠభారద్వాజా భిక్ఖూసు పరివసన్తి భిక్ఖుభావం ఆకఙ్ఖమానా. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో పాసాదా ఓరోహిత్వా పాసాదపచ్ఛాయాయం [పాసాదచ్ఛాయాయం (క.)] అబ్భోకాసే చఙ్కమతి.
౧౧౨. అద్దసా ఖో వాసేట్ఠో భగవన్తం సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితం పాసాదా ఓరోహిత్వా పాసాదపచ్ఛాయాయం అబ్భోకాసే చఙ్కమన్తం. దిస్వాన భారద్వాజం ఆమన్తేసి – ‘‘అయం, ఆవుసో భారద్వాజ, భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో పాసాదా ఓరోహిత్వా పాసాదపచ్ఛాయాయం అబ్భోకాసే చఙ్కమతి. ఆయామావుసో భారద్వాజ, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమిస్సామ; అప్పేవ నామ లభేయ్యామ భగవతో సన్తికా [సమ్ముఖా (స్యా. క.)] ధమ్మిం కథం సవనాయా’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో భారద్వాజో వాసేట్ఠస్స పచ్చస్సోసి.
౧౧౩. అథ ఖో వాసేట్ఠభారద్వాజా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా భగవన్తం చఙ్కమన్తం అనుచఙ్కమింసు. అథ ఖో భగవా వాసేట్ఠం ఆమన్తేసి – ‘‘తుమ్హే ఖ్వత్థ, వాసేట్ఠ, బ్రాహ్మణజచ్చా బ్రాహ్మణకులీనా బ్రాహ్మణకులా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా, కచ్చి వో, వాసేట్ఠ, బ్రాహ్మణా న అక్కోసన్తి న పరిభాసన్తీ’’తి? ‘‘తగ్ఘ నో, భన్తే, బ్రాహ్మణా అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి అత్తరూపాయ పరిభాసాయ పరిపుణ్ణాయ, నో అపరిపుణ్ణాయా’’తి. ‘‘యథా కథం పన వో, వాసేట్ఠ, బ్రాహ్మణా అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి అత్తరూపాయ పరిభాసాయ పరిపుణ్ణాయ, నో అపరిపుణ్ణాయా’’తి? ‘‘బ్రాహ్మణా, భన్తే, ఏవమాహంసు – ‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనా అఞ్ఞే వణ్ణా [హీనో అఞ్ఞో వణ్ణో (సీ. పీ. మ. ని. ౨ మధురసుత్త)]. బ్రాహ్మణోవ సుక్కో వణ్ణో, కణ్హా అఞ్ఞే వణ్ణా [కణ్హో అఞ్ఞో వణ్ణో (సీ. పీ. మ. ని. ౨ మధురసుత్త)]. బ్రాహ్మణావ సుజ్ఝన్తి, నో అబ్రాహ్మణా. బ్రాహ్మణావ [బ్రాహ్మణా (స్యా.)] బ్రహ్మునో పుత్తా ఓరసా ముఖతో జాతా బ్రహ్మజా బ్రహ్మనిమ్మితా బ్రహ్మదాయాదా. తే తుమ్హే సేట్ఠం వణ్ణం హిత్వా హీనమత్థ వణ్ణం అజ్ఝుపగతా, యదిదం ముణ్డకే సమణకే ఇబ్భే కణ్హే బన్ధుపాదాపచ్చే. తయిదం న సాధు, తయిదం నప్పతిరూపం, యం తుమ్హే సేట్ఠం వణ్ణం హిత్వా హీనమత్థ వణ్ణం అజ్ఝుపగతా యదిదం ముణ్డకే సమణకే ఇబ్భే కణ్హే బన్ధుపాదాపచ్చే’తి. ఏవం ఖో నో, భన్తే, బ్రాహ్మణా అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి అత్తరూపాయ పరిభాసాయ పరిపుణ్ణాయ, నో అపరిపుణ్ణాయా’’తి.
౧౧౪. ‘‘తగ్ఘ వో, వాసేట్ఠ, బ్రాహ్మణా పోరాణం అస్సరన్తా ఏవమాహంసు – ‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనా అఞ్ఞే వణ్ణా; బ్రాహ్మణోవ సుక్కో వణ్ణో, కణ్హా అఞ్ఞే వణ్ణా; బ్రాహ్మణావ సుజ్ఝన్తి, నో అబ్రాహ్మణా; బ్రాహ్మణావ బ్రహ్మునో పుత్తా ఓరసా ముఖతో జాతా బ్రహ్మజా బ్రహ్మనిమ్మితా బ్రహ్మదాయాదా’తి. దిస్సన్తి ఖో పన, వాసేట్ఠ, బ్రాహ్మణానం బ్రాహ్మణియో ఉతునియోపి గబ్భినియోపి విజాయమానాపి పాయమానాపి. తే చ బ్రాహ్మణా యోనిజావ సమానా ఏవమాహంసు – ‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనా అఞ్ఞే వణ్ణా; బ్రాహ్మణోవ సుక్కో వణ్ణో, కణ్హా అఞ్ఞే వణ్ణా; బ్రాహ్మణావ సుజ్ఝన్తి, నో అబ్రాహ్మణా; బ్రాహ్మణావ బ్రహ్మునో పుత్తా ఓరసా ముఖతో జాతా బ్రహ్మజా బ్రహ్మనిమ్మితా బ్రహ్మదాయాదా’తి. తే [తే చ (స్యా. క.)] బ్రహ్మానఞ్చేవ అబ్భాచిక్ఖన్తి, ముసా చ భాసన్తి, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవన్తి.
చతువణ్ణసుద్ధి
౧౧౫. ‘‘చత్తారోమే, వాసేట్ఠ, వణ్ణా – ఖత్తియా, బ్రాహ్మణా, వేస్సా, సుద్దా. ఖత్తియోపి ఖో, వాసేట్ఠ, ఇధేకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి అదిన్నాదాయీ కామేసుమిచ్ఛాచారీ ముసావాదీ పిసుణవాచో ఫరుసవాచో సమ్ఫప్పలాపీ అభిజ్ఝాలు బ్యాపన్నచిత్తో మిచ్ఛాదిట్ఠీ. ఇతి ఖో, వాసేట్ఠ, యేమే ధమ్మా అకుసలా అకుసలసఙ్ఖాతా సావజ్జా సావజ్జసఙ్ఖాతా అసేవితబ్బా అసేవితబ్బసఙ్ఖాతా నఅలమరియా నఅలమరియసఙ్ఖాతా కణ్హా కణ్హవిపాకా విఞ్ఞుగరహితా, ఖత్తియేపి తే [ఖో వాసేట్ఠ (క.)] ఇధేకచ్చే సన్దిస్సన్తి. బ్రాహ్మణోపి ఖో, వాసేట్ఠ…పే… వేస్సోపి ఖో, వాసేట్ఠ…పే… సుద్దోపి ఖో, వాసేట్ఠ, ఇధేకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి అదిన్నాదాయీ కామేసుమిచ్ఛాచారీ ముసావాదీ పిసుణవాచో ఫరుసవాచో సమ్ఫప్పలాపీ అభిజ్ఝాలు బ్యాపన్నచిత్తో మిచ్ఛాదిట్ఠీ. ఇతి ఖో, వాసేట్ఠ, యేమే ధమ్మా అకుసలా అకుసలసఙ్ఖాతా…పే… కణ్హా కణ్హవిపాకా విఞ్ఞుగరహితా; సుద్దేపి తే ఇధేకచ్చే సన్దిస్సన్తి.
‘‘ఖత్తియోపి ఖో, వాసేట్ఠ, ఇధేకచ్చో పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి, అదిన్నాదానా పటివిరతో, కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతో, ముసావాదా పటివిరతో, పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో, ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో, సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో, అనభిజ్ఝాలు అబ్యాపన్నచిత్తో, సమ్మాదిట్ఠీ. ఇతి ఖో, వాసేట్ఠ, యేమే ధమ్మా కుసలా కుసలసఙ్ఖాతా అనవజ్జా అనవజ్జసఙ్ఖాతా సేవితబ్బా సేవితబ్బసఙ్ఖాతా అలమరియా అలమరియసఙ్ఖాతా సుక్కా సుక్కవిపాకా విఞ్ఞుప్పసత్థా, ఖత్తియేపి తే ఇధేకచ్చే సన్దిస్సన్తి. బ్రాహ్మణోపి ఖో, వాసేట్ఠ…పే… వేస్సోపి ఖో, వాసేట్ఠ…పే… సుద్దోపి ఖో, వాసేట్ఠ, ఇధేకచ్చో పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి…పే… అనభిజ్ఝాలు, అబ్యాపన్నచిత్తో, సమ్మాదిట్ఠీ. ఇతి ఖో, వాసేట్ఠ, యేమే ధమ్మా కుసలా కుసలసఙ్ఖాతా అనవజ్జా అనవజ్జసఙ్ఖాతా సేవితబ్బా సేవితబ్బసఙ్ఖాతా అలమరియా అలమరియసఙ్ఖాతా సుక్కా సుక్కవిపాకా విఞ్ఞుప్పసత్థా; సుద్దేపి తే ఇధేకచ్చే సన్దిస్సన్తి.
౧౧౬. ‘‘ఇమేసు ఖో, వాసేట్ఠ, చతూసు వణ్ణేసు ఏవం ఉభయవోకిణ్ణేసు వత్తమానేసు కణ్హసుక్కేసు ధమ్మేసు విఞ్ఞుగరహితేసు చేవ విఞ్ఞుప్పసత్థేసు చ యదేత్థ బ్రాహ్మణా ఏవమాహంసు – ‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనా అఞ్ఞే వణ్ణా; బ్రాహ్మణోవ సుక్కో వణ్ణో, కణ్హా అఞ్ఞే వణ్ణా; బ్రాహ్మణావ సుజ్ఝన్తి, నో అబ్రాహ్మణా; బ్రాహ్మణావ బ్రహ్మునో పుత్తా ఓరసా ముఖతో జాతా బ్రహ్మజా బ్రహ్మనిమ్మితా బ్రహ్మదాయాదా’తి. తం తేసం విఞ్ఞూ నానుజానన్తి. తం కిస్స హేతు? ఇమేసఞ్హి, వాసేట్ఠ, చతున్నం వణ్ణానం యో హోతి భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞావిముత్తో, సో నేసం అగ్గమక్ఖాయతి ధమ్మేనేవ, నో అధమ్మేన. ధమ్మో హి, వాసేట్ఠ, సేట్ఠో జనేతస్మిం, దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చ.
౧౧౭. ‘‘తదమినాపేతం, వాసేట్ఠ, పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా ధమ్మోవ సేట్ఠో జనేతస్మిం, దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చ.
‘‘జానాతి ఖో [ఖో పన (క.)], వాసేట్ఠ, రాజా పసేనది కోసలో – ‘సమణో గోతమో అనన్తరా [అనుత్తరో (బహూసు)] సక్యకులా పబ్బజితో’తి. సక్యా ఖో పన, వాసేట్ఠ, రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స అనుయుత్తా [అనన్తరా అనుయన్తా (స్యా.), అనన్తరా అనుయుత్తా (క.)] భవన్తి. కరోన్తి ఖో, వాసేట్ఠ, సక్యా రఞ్ఞే పసేనదిమ్హి కోసలే నిపచ్చకారం అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం. ఇతి ఖో, వాసేట్ఠ, యం కరోన్తి సక్యా రఞ్ఞే పసేనదిమ్హి కోసలే నిపచ్చకారం అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం, కరోతి తం రాజా పసేనది కోసలో తథాగతే నిపచ్చకారం అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం, న నం [నను (బహూసు)] ‘సుజాతో సమణో గోతమో, దుజ్జాతోహమస్మి. బలవా సమణో గోతమో, దుబ్బలోహమస్మి. పాసాదికో సమణో గోతమో, దుబ్బణ్ణోహమస్మి. మహేసక్ఖో సమణో గోతమో, అప్పేసక్ఖోహమస్మీ’తి. అథ ఖో నం ధమ్మంయేవ సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం మానేన్తో ధమ్మం పూజేన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ఏవం రాజా పసేనది కోసలో తథాగతే నిపచ్చకారం కరోతి, అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం. ఇమినాపి ఖో ఏతం, వాసేట్ఠ, పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా ధమ్మోవ సేట్ఠో జనేతస్మిం, దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చ.
౧౧౮. ‘‘తుమ్హే ఖ్వత్థ, వాసేట్ఠ, నానాజచ్చా నానానామా నానాగోత్తా నానాకులా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా. ‘కే తుమ్హే’తి – పుట్ఠా సమానా ‘సమణా సక్యపుత్తియామ్హా’తి – పటిజానాథ. యస్స ఖో పనస్స, వాసేట్ఠ, తథాగతే సద్ధా నివిట్ఠా మూలజాతా పతిట్ఠితా దళ్హా అసంహారియా సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా కేనచి వా లోకస్మిం, తస్సేతం కల్లం వచనాయ – ‘భగవతోమ్హి పుత్తో ఓరసో ముఖతో జాతో ధమ్మజో ధమ్మనిమ్మితో ధమ్మదాయాదో’తి. తం కిస్స హేతు? తథాగతస్స హేతం, వాసేట్ఠ, అధివచనం ‘ధమ్మకాయో’ ఇతిపి, ‘బ్రహ్మకాయో’ ఇతిపి, ‘ధమ్మభూతో’ ఇతిపి, ‘బ్రహ్మభూతో’ ఇతిపి.
౧౧౯. ‘‘హోతి ఖో సో, వాసేట్ఠ, సమయో యం కదాచి కరహచి దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన అయం లోకో సంవట్టతి. సంవట్టమానే లోకే యేభుయ్యేన సత్తా ఆభస్సరసంవత్తనికా హోన్తి. తే తత్థ హోన్తి మనోమయా పీతిభక్ఖా సయంపభా అన్తలిక్ఖచరా సుభట్ఠాయినో చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠన్తి.
‘‘హోతి ఖో సో, వాసేట్ఠ, సమయో యం కదాచి కరహచి దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన అయం లోకో వివట్టతి. వివట్టమానే లోకే యేభుయ్యేన సత్తా ఆభస్సరకాయా చవిత్వా ఇత్థత్తం ఆగచ్ఛన్తి. తేధ హోన్తి మనోమయా పీతిభక్ఖా సయంపభా అన్తలిక్ఖచరా సుభట్ఠాయినో చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠన్తి.
రసపథవిపాతుభావో
౧౨౦. ‘‘ఏకోదకీభూతం ఖో పన, వాసేట్ఠ, తేన సమయేన హోతి అన్ధకారో అన్ధకారతిమిసా. న చన్దిమసూరియా పఞ్ఞాయన్తి, న నక్ఖత్తాని తారకరూపాని పఞ్ఞాయన్తి, న రత్తిన్దివా పఞ్ఞాయన్తి, న మాసడ్ఢమాసా పఞ్ఞాయన్తి, న ఉతుసంవచ్ఛరా పఞ్ఞాయన్తి, న ఇత్థిపుమా పఞ్ఞాయన్తి, సత్తా సత్తాత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. అథ ఖో తేసం, వాసేట్ఠ, సత్తానం కదాచి కరహచి దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన రసపథవీ ఉదకస్మిం సమతని [సమతాని (బహూసు)]; సేయ్యథాపి నామ పయసో తత్తస్స [పయతత్తస్స (స్యా.)] నిబ్బాయమానస్స ఉపరి సన్తానకం హోతి, ఏవమేవ పాతురహోసి. సా అహోసి వణ్ణసమ్పన్నా గన్ధసమ్పన్నా రససమ్పన్నా, సేయ్యథాపి నామ సమ్పన్నం వా సప్పి సమ్పన్నం వా నవనీతం ఏవంవణ్ణా అహోసి. సేయ్యథాపి నామ ఖుద్దమధుం [ఖుద్దం మధుం (క. సీ.)] అనేళకం [అనేలకం (సీ. పీ.)], ఏవమస్సాదా అహోసి. అథ ఖో, వాసేట్ఠ, అఞ్ఞతరో సత్తో లోలజాతికో – ‘అమ్భో, కిమేవిదం భవిస్సతీ’తి రసపథవిం అఙ్గులియా సాయి. తస్స రసపథవిం అఙ్గులియా సాయతో అచ్ఛాదేసి, తణ్హా చస్స ఓక్కమి. అఞ్ఞేపి ఖో, వాసేట్ఠ, సత్తా తస్స సత్తస్స దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జమానా రసపథవిం అఙ్గులియా సాయింసు. తేసం రసపథవిం అఙ్గులియా సాయతం అచ్ఛాదేసి, తణ్హా చ తేసం ఓక్కమి.
చన్దిమసూరియాదిపాతుభావో
౧౨౧. ‘‘అథ ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా రసపథవిం హత్థేహి ఆలుప్పకారకం ఉపక్కమింసు పరిభుఞ్జితుం. యతో ఖో తే [యతో ఖో (సీ. స్యా. పీ.)], వాసేట్ఠ, సత్తా రసపథవిం హత్థేహి ఆలుప్పకారకం ఉపక్కమింసు పరిభుఞ్జితుం. అథ తేసం సత్తానం సయంపభా అన్తరధాయి. సయంపభాయ అన్తరహితాయ చన్దిమసూరియా పాతురహేసుం. చన్దిమసూరియేసు పాతుభూతేసు నక్ఖత్తాని తారకరూపాని పాతురహేసుం. నక్ఖత్తేసు తారకరూపేసు పాతుభూతేసు రత్తిన్దివా పఞ్ఞాయింసు. రత్తిన్దివేసు పఞ్ఞాయమానేసు మాసడ్ఢమాసా పఞ్ఞాయింసు. మాసడ్ఢమాసేసు పఞ్ఞాయమానేసు ఉతుసంవచ్ఛరా పఞ్ఞాయింసు. ఏత్తావతా ఖో, వాసేట్ఠ, అయం లోకో పున వివట్టో హోతి.
౧౨౨. ‘‘అథ ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా రసపథవిం పరిభుఞ్జన్తా తంభక్ఖా [తబ్భక్ఖా (స్యా.)] తదాహారా చిరం దీఘమద్ధానం అట్ఠంసు. యథా యథా ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా రసపథవిం పరిభుఞ్జన్తా తంభక్ఖా తదాహారా చిరం దీఘమద్ధానం అట్ఠంసు, తథా తథా తేసం సత్తానం (రసపథవిం పరిభుఞ్జన్తానం) [( ) సీ. స్యా. పీ. పోత్థకేసు నత్థి] ఖరత్తఞ్చేవ కాయస్మిం ఓక్కమి, వణ్ణవేవణ్ణతా [వణ్ణవేవజ్జతా (టీకా)] చ పఞ్ఞాయిత్థ. ఏకిదం సత్తా వణ్ణవన్తో హోన్తి, ఏకిదం సత్తా దుబ్బణ్ణా. తత్థ యే తే సత్తా వణ్ణవన్తో, తే దుబ్బణ్ణే సత్తే అతిమఞ్ఞన్తి – ‘మయమేతేహి వణ్ణవన్తతరా, అమ్హేహేతే దుబ్బణ్ణతరా’తి. తేసం వణ్ణాతిమానపచ్చయా మానాతిమానజాతికానం రసపథవీ అన్తరధాయి. రసాయ పథవియా అన్తరహితాయ సన్నిపతింసు. సన్నిపతిత్వా అనుత్థునింసు – ‘అహో రసం, అహో రస’న్తి! తదేతరహిపి మనుస్సా కఞ్చిదేవ సురసం [సాధురసం (సీ. స్యా. పీ.)] లభిత్వా ఏవమాహంసు – ‘అహో రసం, అహో రస’న్తి! తదేవ పోరాణం అగ్గఞ్ఞం అక్ఖరం అనుసరన్తి, న త్వేవస్స అత్థం ఆజానన్తి.
భూమిపప్పటకపాతుభావో
౧౨౩. ‘‘అథ ఖో తేసం, వాసేట్ఠ, సత్తానం రసాయ పథవియా అన్తరహితాయ భూమిపప్పటకో పాతురహోసి. సేయ్యథాపి నామ అహిచ్ఛత్తకో, ఏవమేవ పాతురహోసి. సో అహోసి వణ్ణసమ్పన్నో గన్ధసమ్పన్నో రససమ్పన్నో, సేయ్యథాపి నామ సమ్పన్నం వా సప్పి సమ్పన్నం వా నవనీతం ఏవంవణ్ణో అహోసి. సేయ్యథాపి నామ ఖుద్దమధుం అనేళకం, ఏవమస్సాదో అహోసి.
‘‘అథ ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా భూమిపప్పటకం ఉపక్కమింసు పరిభుఞ్జితుం. తే తం పరిభుఞ్జన్తా తంభక్ఖా తదాహారా చిరం దీఘమద్ధానం అట్ఠంసు. యథా యథా ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా భూమిపప్పటకం పరిభుఞ్జన్తా తంభక్ఖా తదాహారా చిరం దీఘమద్ధానం అట్ఠంసు, తథా తథా తేసం సత్తానం భియ్యోసో మత్తాయ ఖరత్తఞ్చేవ కాయస్మిం ఓక్కమి, వణ్ణవేవణ్ణతా చ పఞ్ఞాయిత్థ. ఏకిదం సత్తా వణ్ణవన్తో హోన్తి, ఏకిదం సత్తా దుబ్బణ్ణా. తత్థ యే తే సత్తా వణ్ణవన్తో, తే దుబ్బణ్ణే సత్తే అతిమఞ్ఞన్తి – ‘మయమేతేహి వణ్ణవన్తతరా, అమ్హేహేతే దుబ్బణ్ణతరా’తి. తేసం వణ్ణాతిమానపచ్చయా మానాతిమానజాతికానం భూమిపప్పటకో అన్తరధాయి.
పదాలతాపాతుభావో
౧౨౪. ‘‘భూమిపప్పటకే అన్తరహితే పదాలతా [సద్దాలతా (సీ.)] పాతురహోసి, సేయ్యథాపి నామ కలమ్బుకా [కలమ్బకా (స్యా.)], ఏవమేవ పాతురహోసి. సా అహోసి వణ్ణసమ్పన్నా గన్ధసమ్పన్నా రససమ్పన్నా, సేయ్యథాపి నామ సమ్పన్నం వా సప్పి సమ్పన్నం వా నవనీతం ఏవంవణ్ణా అహోసి. సేయ్యథాపి నామ ఖుద్దమధుం అనేళకం, ఏవమస్సాదా అహోసి.
‘‘అథ ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా పదాలతం ఉపక్కమింసు పరిభుఞ్జితుం. తే తం పరిభుఞ్జన్తా తంభక్ఖా తదాహారా చిరం దీఘమద్ధానం అట్ఠంసు. యథా యథా ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా పదాలతం పరిభుఞ్జన్తా తంభక్ఖా తదాహారా చిరం దీఘమద్ధానం అట్ఠంసు, తథా తథా తేసం సత్తానం భియ్యోసోమత్తాయ ఖరత్తఞ్చేవ కాయస్మిం ఓక్కమి, వణ్ణవేవణ్ణతా చ పఞ్ఞాయిత్థ. ఏకిదం సత్తా వణ్ణవన్తో హోన్తి, ఏకిదం సత్తా దుబ్బణ్ణా. తత్థ యే తే సత్తా వణ్ణవన్తో, తే దుబ్బణ్ణే సత్తే అతిమఞ్ఞన్తి – ‘మయమేతేహి వణ్ణవన్తతరా, అమ్హేహేతే దుబ్బణ్ణతరా’తి. తేసం వణ్ణాతిమానపచ్చయా మానాతిమానజాతికానం పదాలతా అన్తరధాయి.
‘‘పదాలతాయ అన్తరహితాయ సన్నిపతింసు. సన్నిపతిత్వా అనుత్థునింసు – ‘అహు వత నో, అహాయి వత నో పదాలతా’తి! తదేతరహిపి మనుస్సా కేనచి [కేనచిదేవ (సీ. స్యా. పీ.)] దుక్ఖధమ్మేన ఫుట్ఠా ఏవమాహంసు – ‘అహు వత నో, అహాయి వత నో’తి! తదేవ పోరాణం అగ్గఞ్ఞం అక్ఖరం అనుసరన్తి, న త్వేవస్స అత్థం ఆజానన్తి.
అకట్ఠపాకసాలిపాతుభావో
౧౨౫. ‘‘అథ ఖో తేసం, వాసేట్ఠ, సత్తానం పదాలతాయ అన్తరహితాయ అకట్ఠపాకో సాలి పాతురహోసి అకణో అథుసో సుద్ధో సుగన్ధో తణ్డులప్ఫలో. యం తం సాయం సాయమాసాయ ఆహరన్తి, పాతో తం హోతి పక్కం పటివిరూళ్హం. యం తం పాతో పాతరాసాయ ఆహరన్తి, సాయం తం హోతి పక్కం పటివిరూళ్హం; నాపదానం పఞ్ఞాయతి. అథ ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా అకట్ఠపాకం సాలిం పరిభుఞ్జన్తా తంభక్ఖా తదాహారా చిరం దీఘమద్ధానం అట్ఠంసు.
ఇత్థిపురిసలిఙ్గపాతుభావో
౧౨౬. ‘‘యథా యథా ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా అకట్ఠపాకం సాలిం పరిభుఞ్జన్తా తంభక్ఖా తదాహారా చిరం దీఘమద్ధానం అట్ఠంసు, తథా తథా తేసం సత్తానం భియ్యోసోమత్తాయ ఖరత్తఞ్చేవ కాయస్మిం ఓక్కమి, వణ్ణవేవణ్ణతా చ పఞ్ఞాయిత్థ, ఇత్థియా చ ఇత్థిలిఙ్గం పాతురహోసి పురిసస్స చ పురిసలిఙ్గం. ఇత్థీ చ పురిసం అతివేలం ఉపనిజ్ఝాయతి పురిసో చ ఇత్థిం. తేసం అతివేలం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపనిజ్ఝాయతం సారాగో ఉదపాది, పరిళాహో కాయస్మిం ఓక్కమి. తే పరిళాహపచ్చయా మేథునం ధమ్మం పటిసేవింసు.
‘‘యే ఖో పన తే, వాసేట్ఠ, తేన సమయేన సత్తా పస్సన్తి మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తే, అఞ్ఞే పంసుం ఖిపన్తి, అఞ్ఞే సేట్ఠిం ఖిపన్తి, అఞ్ఞే గోమయం ఖిపన్తి – ‘నస్స అసుచి [వసలి (స్యా.), వసలీ (క.)], నస్స అసుచీ’తి. ‘కథఞ్హి నామ సత్తో సత్తస్స ఏవరూపం కరిస్సతీ’తి! తదేతరహిపి మనుస్సా ఏకచ్చేసు జనపదేసు వధుయా నిబ్బుయ్హమానాయ [నివయ్హమానాయ, నిగ్గయ్హమానాయ (క.)] అఞ్ఞే పంసుం ఖిపన్తి, అఞ్ఞే సేట్ఠిం ఖిపన్తి, అఞ్ఞే గోమయం ఖిపన్తి. తదేవ పోరాణం అగ్గఞ్ఞం అక్ఖరం అనుసరన్తి, న త్వేవస్స అత్థం ఆజానన్తి.
మేథునధమ్మసమాచారో
౧౨౭. ‘‘అధమ్మసమ్మతం ఖో పన [అధమ్మసమ్మతం తం ఖో పన (స్యా.), అధమ్మసమ్మతం ఖో పన తం (?)], వాసేట్ఠ, తేన సమయేన హోతి, తదేతరహి ధమ్మసమ్మతం. యే ఖో పన, వాసేట్ఠ, తేన సమయేన సత్తా మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తి, తే మాసమ్పి ద్వేమాసమ్పి న లభన్తి గామం వా నిగమం వా పవిసితుం. యతో ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా తస్మిం అసద్ధమ్మే అతివేలం పాతబ్యతం ఆపజ్జింసు. అథ అగారాని ఉపక్కమింసు కాతుం తస్సేవ అసద్ధమ్మస్స పటిచ్ఛాదనత్థం. అథ ఖో, వాసేట్ఠ, అఞ్ఞతరస్స సత్తస్స అలసజాతికస్స ఏతదహోసి – ‘అమ్భో, కిమేవాహం విహఞ్ఞామి సాలిం ఆహరన్తో సాయం సాయమాసాయ పాతో పాతరాసాయ! యంనూనాహం సాలిం ఆహరేయ్యం సకిందేవ [సకిందేవ (క.)] సాయపాతరాసాయా’తి!
‘‘అథ ఖో సో, వాసేట్ఠ, సత్తో సాలిం ఆహాసి సకిందేవ సాయపాతరాసాయ. అథ ఖో, వాసేట్ఠ, అఞ్ఞతరో సత్తో యేన సో సత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తం సత్తం ఏతదవోచ – ‘ఏహి, భో సత్త, సాలాహారం గమిస్సామా’తి. ‘అలం, భో సత్త, ఆహతో [ఆహటో (స్యా.)] మే సాలి సకిందేవ సాయపాతరాసాయా’తి. అథ ఖో సో, వాసేట్ఠ, సత్తో తస్స సత్తస్స దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జమానో సాలిం ఆహాసి సకిందేవ ద్వీహాయ. ‘ఏవమ్పి కిర, భో, సాధూ’తి.
‘‘అథ ఖో, వాసేట్ఠ, అఞ్ఞతరో సత్తో యేన సో సత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తం సత్తం ఏతదవోచ – ‘ఏహి, భో సత్త, సాలాహారం గమిస్సామా’తి. ‘అలం, భో సత్త, ఆహతో మే సాలి సకిందేవ ద్వీహాయా’తి. అథ ఖో సో, వాసేట్ఠ, సత్తో తస్స సత్తస్స దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జమానో సాలిం ఆహాసి సకిందేవ చతూహాయ, ‘ఏవమ్పి కిర, భో, సాధూ’తి.
‘‘అథ ఖో, వాసేట్ఠ, అఞ్ఞతరో సత్తో యేన సో సత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తం సత్తం ఏతదవోచ – ‘ఏహి, భో సత్త, సాలాహారం గమిస్సామా’తి. ‘అలం, భో సత్త, ఆహతో మే సాలి సకిదేవ చతూహాయా’తి. అథ ఖో సో, వాసేట్ఠ, సత్తో తస్స సత్తస్స దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జమానో సాలిం ఆహాసి సకిదేవ అట్ఠాహాయ, ‘ఏవమ్పి కిర, భో, సాధూ’తి.
‘‘యతో ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా సన్నిధికారకం సాలిం ఉపక్కమింసు పరిభుఞ్జితుం. అథ కణోపి తణ్డులం పరియోనన్ధి, థుసోపి తణ్డులం పరియోనన్ధి; లూనమ్పి నప్పటివిరూళ్హం, అపదానం పఞ్ఞాయిత్థ, సణ్డసణ్డా సాలయో అట్ఠంసు.
సాలివిభాగో
౧౨౮. ‘‘అథ ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా సన్నిపతింసు, సన్నిపతిత్వా అనుత్థునింసు – ‘పాపకా వత, భో, ధమ్మా సత్తేసు పాతుభూతా. మయఞ్హి పుబ్బే మనోమయా అహుమ్హా పీతిభక్ఖా సయంపభా అన్తలిక్ఖచరా సుభట్ఠాయినో, చిరం దీఘమద్ధానం అట్ఠమ్హా. తేసం నో అమ్హాకం కదాచి కరహచి దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన రసపథవీ ఉదకస్మిం సమతని. సా అహోసి వణ్ణసమ్పన్నా గన్ధసమ్పన్నా రససమ్పన్నా. తే మయం రసపథవిం హత్థేహి ఆలుప్పకారకం ఉపక్కమిమ్హ పరిభుఞ్జితుం, తేసం నో రసపథవిం హత్థేహి ఆలుప్పకారకం ఉపక్కమతం పరిభుఞ్జితుం సయంపభా అన్తరధాయి. సయంపభాయ అన్తరహితాయ చన్దిమసూరియా పాతురహేసుం, చన్దిమసూరియేసు పాతుభూతేసు నక్ఖత్తాని తారకరూపాని పాతురహేసుం, నక్ఖత్తేసు తారకరూపేసు పాతుభూతేసు రత్తిన్దివా పఞ్ఞాయింసు, రత్తిన్దివేసు పఞ్ఞాయమానేసు మాసడ్ఢమాసా పఞ్ఞాయింసు. మాసడ్ఢమాసేసు పఞ్ఞాయమానేసు ఉతుసంవచ్ఛరా పఞ్ఞాయింసు. తే మయం రసపథవిం పరిభుఞ్జన్తా తంభక్ఖా తదాహారా చిరం దీఘమద్ధానం అట్ఠమ్హా. తేసం నో పాపకానంయేవ అకుసలానం ధమ్మానం పాతుభావా రసపథవీ అన్తరధాయి. రసపథవియా అన్తరహితాయ భూమిపప్పటకో పాతురహోసి. సో అహోసి వణ్ణసమ్పన్నో గన్ధసమ్పన్నో రససమ్పన్నో. తే మయం భూమిపప్పటకం ఉపక్కమిమ్హ పరిభుఞ్జితుం. తే మయం తం పరిభుఞ్జన్తా తంభక్ఖా తదాహారా చిరం దీఘమద్ధానం అట్ఠమ్హా. తేసం నో పాపకానంయేవ అకుసలానం ధమ్మానం పాతుభావా భూమిపప్పటకో అన్తరధాయి. భూమిపప్పటకే అన్తరహితే పదాలతా పాతురహోసి. సా అహోసి వణ్ణసమ్పన్నా గన్ధసమ్పన్నా రససమ్పన్నా. తే మయం పదాలతం ఉపక్కమిమ్హ పరిభుఞ్జితుం. తే మయం తం పరిభుఞ్జన్తా తంభక్ఖా తదాహారా చిరం దీఘమద్ధానం అట్ఠమ్హా. తేసం నో పాపకానంయేవ అకుసలానం ధమ్మానం పాతుభావా పదాలతా అన్తరధాయి. పదాలతాయ అన్తరహితాయ అకట్ఠపాకో సాలి పాతురహోసి అకణో అథుసో సుద్ధో సుగన్ధో తణ్డులప్ఫలో. యం తం సాయం సాయమాసాయ ఆహరామ, పాతో తం హోతి పక్కం పటివిరూళ్హం. యం తం పాతో పాతరాసాయ ఆహరామ, సాయం తం హోతి పక్కం పటివిరూళ్హం. నాపదానం పఞ్ఞాయిత్థ. తే మయం అకట్ఠపాకం సాలిం పరిభుఞ్జన్తా తంభక్ఖా తదాహారా చిరం దీఘమద్ధానం అట్ఠమ్హా. తేసం నో పాపకానంయేవ అకుసలానం ధమ్మానం పాతుభావా కణోపి తణ్డులం పరియోనన్ధి, థుసోపి తణ్డులం పరియోనన్ధి, లూనమ్పి నప్పటివిరూళ్హం, అపదానం పఞ్ఞాయిత్థ, సణ్డసణ్డా సాలయో ఠితా. యంనూన మయం సాలిం విభజేయ్యామ, మరియాదం ఠపేయ్యామా’తి! అథ ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా సాలిం విభజింసు, మరియాదం ఠపేసుం.
౧౨౯. ‘‘అథ ఖో, వాసేట్ఠ, అఞ్ఞతరో సత్తో లోలజాతికో సకం భాగం పరిరక్ఖన్తో అఞ్ఞతరం [అఞ్ఞస్స (?)] భాగం అదిన్నం ఆదియిత్వా పరిభుఞ్జి. తమేనం అగ్గహేసుం, గహేత్వా ఏతదవోచుం – ‘పాపకం వత, భో సత్త, కరోసి, యత్ర హి నామ సకం భాగం పరిరక్ఖన్తో అఞ్ఞతరం భాగం అదిన్నం ఆదియిత్వా పరిభుఞ్జసి. మాస్సు, భో సత్త, పునపి ఏవరూపమకాసీ’తి. ‘ఏవం, భో’తి ఖో, వాసేట్ఠ, సో సత్తో తేసం సత్తానం పచ్చస్సోసి. దుతియమ్పి ఖో, వాసేట్ఠ, సో సత్తో…పే… తతియమ్పి ఖో, వాసేట్ఠ, సో సత్తో సకం భాగం పరిరక్ఖన్తో అఞ్ఞతరం భాగం అదిన్నం ఆదియిత్వా పరిభుఞ్జి. తమేనం అగ్గహేసుం, గహేత్వా ఏతదవోచుం – ‘పాపకం వత, భో సత్త, కరోసి, యత్ర హి నామ సకం భాగం పరిరక్ఖన్తో అఞ్ఞతరం భాగం అదిన్నం ఆదియిత్వా పరిభుఞ్జసి. మాస్సు, భో సత్త, పునపి ఏవరూపమకాసీ’తి. అఞ్ఞే పాణినా పహరింసు, అఞ్ఞే లేడ్డునా పహరింసు, అఞ్ఞే దణ్డేన పహరింసు. తదగ్గే ఖో, వాసేట్ఠ, అదిన్నాదానం పఞ్ఞాయతి, గరహా పఞ్ఞాయతి, ముసావాదో పఞ్ఞాయతి, దణ్డాదానం పఞ్ఞాయతి.
మహాసమ్మతరాజా
౧౩౦. ‘‘అథ ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా సన్నిపతింసు, సన్నిపతిత్వా అనుత్థునింసు – ‘పాపకా వత భో ధమ్మా సత్తేసు పాతుభూతా, యత్ర హి నామ అదిన్నాదానం పఞ్ఞాయిస్సతి, గరహా పఞ్ఞాయిస్సతి, ముసావాదో పఞ్ఞాయిస్సతి, దణ్డాదానం పఞ్ఞాయిస్సతి. యంనూన మయం ఏకం సత్తం సమ్మన్నేయ్యామ, యో నో సమ్మా ఖీయితబ్బం ఖీయేయ్య, సమ్మా గరహితబ్బం గరహేయ్య, సమ్మా పబ్బాజేతబ్బం పబ్బాజేయ్య. మయం పనస్స సాలీనం భాగం అనుప్పదస్సామా’తి.
‘‘అథ ఖో తే, వాసేట్ఠ, సత్తా యో నేసం సత్తో అభిరూపతరో చ దస్సనీయతరో చ పాసాదికతరో చ మహేసక్ఖతరో చ తం సత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతదవోచుం – ‘ఏహి, భో సత్త, సమ్మా ఖీయితబ్బం ఖీయ, సమ్మా గరహితబ్బం గరహ, సమ్మా పబ్బాజేతబ్బం పబ్బాజేహి. మయం పన తే సాలీనం భాగం అనుప్పదస్సామా’తి. ‘ఏవం, భో’తి ఖో, వాసేట్ఠ, సో సత్తో తేసం సత్తానం పటిస్సుణిత్వా సమ్మా ఖీయితబ్బం ఖీయి, సమ్మా గరహితబ్బం గరహి, సమ్మా పబ్బాజేతబ్బం పబ్బాజేసి. తే పనస్స సాలీనం భాగం అనుప్పదంసు.
౧౩౧. ‘‘మహాజనసమ్మతోతి ఖో, వాసేట్ఠ, ‘మహాసమ్మతో, మహాసమ్మతో’ త్వేవ పఠమం అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్తం. ఖేత్తానం అధిపతీతి ఖో, వాసేట్ఠ, ‘ఖత్తియో, ఖత్తియో’ త్వేవ దుతియం అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్తం. ధమ్మేన పరే రఞ్జేతీతి ఖో, వాసేట్ఠ, ‘రాజా, రాజా’ త్వేవ తతియం అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్తం. ఇతి ఖో, వాసేట్ఠ, ఏవమేతస్స ఖత్తియమణ్డలస్స పోరాణేన అగ్గఞ్ఞేన అక్ఖరేన అభినిబ్బత్తి అహోసి తేసంయేవ సత్తానం, అనఞ్ఞేసం. సదిసానంయేవ, నో అసదిసానం. ధమ్మేనేవ, నో అధమ్మేన. ధమ్మో హి, వాసేట్ఠ, సేట్ఠో జనేతస్మిం దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చ.
బ్రాహ్మణమణ్డలం
౧౩౨. ‘‘అథ ఖో తేసం, వాసేట్ఠ, సత్తానంయేవ [తేసం యేవ ఖో వాసేట్ఠ సత్తానం (సీ. పీ.)] ఏకచ్చానం ఏతదహోసి – ‘పాపకా వత, భో, ధమ్మా సత్తేసు పాతుభూతా, యత్ర హి నామ అదిన్నాదానం పఞ్ఞాయిస్సతి, గరహా పఞ్ఞాయిస్సతి, ముసావాదో పఞ్ఞాయిస్సతి, దణ్డాదానం పఞ్ఞాయిస్సతి, పబ్బాజనం పఞ్ఞాయిస్సతి. యంనూన మయం పాపకే అకుసలే ధమ్మే వాహేయ్యామా’తి. తే పాపకే అకుసలే ధమ్మే వాహేసుం. పాపకే అకుసలే ధమ్మే వాహేన్తీతి ఖో, వాసేట్ఠ, ‘బ్రాహ్మణా, బ్రాహ్మణా’ త్వేవ పఠమం అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్తం. తే అరఞ్ఞాయతనే పణ్ణకుటియో కరిత్వా పణ్ణకుటీసు ఝాయన్తి వీతఙ్గారా వీతధూమా పన్నముసలా సాయం సాయమాసాయ పాతో పాతరాసాయ గామనిగమరాజధానియో ఓసరన్తి ఘాసమేసమానా [ఘాసమేసనా (సీ. స్యా. పీ.)]. తే ఘాసం పటిలభిత్వా పునదేవ అరఞ్ఞాయతనే పణ్ణకుటీసు ఝాయన్తి. తమేనం మనుస్సా దిస్వా ఏవమాహంసు – ‘ఇమే ఖో, భో, సత్తా అరఞ్ఞాయతనే పణ్ణకుటియో కరిత్వా పణ్ణకుటీసు ఝాయన్తి, వీతఙ్గారా వీతధూమా పన్నముసలా సాయం సాయమాసాయ పాతో పాతరాసాయ గామనిగమరాజధానియో ఓసరన్తి ఘాసమేసమానా. తే ఘాసం పటిలభిత్వా పునదేవ అరఞ్ఞాయతనే పణ్ణకుటీసు ఝాయన్తీ’తి, ఝాయన్తీతి ఖో [పణ్ణకుటీసు ఝాయన్తి ఝాయన్తీతి ఖో (సీ. పీ.), పణ్ణకుటీసు ఝాయన్తీతి ఖో (క.)], వాసేట్ఠ, ‘ఝాయకా, ఝాయకా’ త్వేవ దుతియం అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్తం. తేసంయేవ ఖో, వాసేట్ఠ, సత్తానం ఏకచ్చే సత్తా అరఞ్ఞాయతనే పణ్ణకుటీసు తం ఝానం అనభిసమ్భుణమానా [అనభిసంభూనమానా (కత్థచి)] గామసామన్తం నిగమసామన్తం ఓసరిత్వా గన్థే కరోన్తా అచ్ఛన్తి. తమేనం మనుస్సా దిస్వా ఏవమాహంసు – ‘ఇమే ఖో, భో, సత్తా అరఞ్ఞాయతనే పణ్ణకుటీసు తం ఝానం అనభిసమ్భుణమానా గామసామన్తం నిగమసామన్తం ఓసరిత్వా గన్థే కరోన్తా అచ్ఛన్తి, న దానిమే ఝాయన్తీ’తి. న దానిమే [న దానిమే ఝాయన్తీ న దానిమే (సీ. పీ. క.)] ఝాయన్తీతి ఖో, వాసేట్ఠ, ‘అజ్ఝాయకా అజ్ఝాయకా’ త్వేవ తతియం అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్తం. హీనసమ్మతం ఖో పన, వాసేట్ఠ, తేన సమయేన హోతి, తదేతరహి సేట్ఠసమ్మతం. ఇతి ఖో, వాసేట్ఠ, ఏవమేతస్స బ్రాహ్మణమణ్డలస్స పోరాణేన అగ్గఞ్ఞేన అక్ఖరేన అభినిబ్బత్తి అహోసి తేసంయేవ సత్తానం, అనఞ్ఞేసం సదిసానంయేవ నో అసదిసానం ధమ్మేనేవ, నో అధమ్మేన. ధమ్మో హి, వాసేట్ఠ, సేట్ఠో జనేతస్మిం దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చ.
వేస్సమణ్డలం
౧౩౩. ‘‘తేసంయేవ ఖో, వాసేట్ఠ, సత్తానం ఏకచ్చే సత్తా మేథునం ధమ్మం సమాదాయ విసుకమ్మన్తే [విస్సుతకమ్మన్తే (సీ. పీ.), విస్సుకమ్మన్తే (క. సీ.), విసుం కమ్మన్తే (స్యా. క.)] పయోజేసుం. మేథునం ధమ్మం సమాదాయ విసుకమ్మన్తే పయోజేన్తీతి ఖో, వాసేట్ఠ, ‘వేస్సా, వేస్సా’ త్వేవ అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్తం. ఇతి ఖో, వాసేట్ఠ, ఏవమేతస్స వేస్సమణ్డలస్స పోరాణేన అగ్గఞ్ఞేన అక్ఖరేన అభినిబ్బత్తి అహోసి తేసఞ్ఞేవ సత్తానం అనఞ్ఞేసం సదిసానంయేవ, నో అసదిసానం, ధమ్మేనేవ నో అధమ్మేన. ధమ్మో హి, వాసేట్ఠ, సేట్ఠో జనేతస్మిం దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చ.
సుద్దమణ్డలం
౧౩౪. ‘‘తేసఞ్ఞేవ ఖో, వాసేట్ఠ, సత్తానం యే తే సత్తా అవసేసా తే లుద్దాచారా ఖుద్దాచారా అహేసుం. లుద్దాచారా ఖుద్దాచారాతి ఖో, వాసేట్ఠ, ‘సుద్దా, సుద్దా’ త్వేవ అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్తం. ఇతి ఖో, వాసేట్ఠ, ఏవమేతస్స సుద్దమణ్డలస్స పోరాణేన అగ్గఞ్ఞేన అక్ఖరేన అభినిబ్బత్తి అహోసి తేసంయేవ సత్తానం అనఞ్ఞేసం, సదిసానంయేవ నో అసదిసానం, ధమ్మేనేవ, నో అధమ్మేన. ధమ్మో హి, వాసేట్ఠ, సేట్ఠో జనేతస్మిం దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చ.
౧౩౫. ‘‘అహు ఖో సో, వాసేట్ఠ, సమయో, యం ఖత్తియోపి సకం ధమ్మం గరహమానో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి – ‘సమణో భవిస్సామీ’తి. బ్రాహ్మణోపి ఖో, వాసేట్ఠ…పే… వేస్సోపి ఖో, వాసేట్ఠ…పే… సుద్దోపి ఖో, వాసేట్ఠ, సకం ధమ్మం గరహమానో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి – ‘సమణో భవిస్సామీ’తి. ఇమేహి ఖో, వాసేట్ఠ, చతూహి మణ్డలేహి సమణమణ్డలస్స అభినిబ్బత్తి అహోసి, తేసంయేవ సత్తానం అనఞ్ఞేసం, సదిసానంయేవ నో అసదిసానం, ధమ్మేనేవ నో అధమ్మేన. ధమ్మో హి, వాసేట్ఠ, సేట్ఠో జనేతస్మిం దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చ.
దుచ్చరితాదికథా
౧౩౬. ‘‘ఖత్తియోపి ఖో, వాసేట్ఠ, కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా మిచ్ఛాదిట్ఠికో మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానో [ఇదం పదం సీ. ఇపోత్థకేసు నత్థి] మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానహేతు కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి. బ్రాహ్మణోపి ఖో, వాసేట్ఠ…పే… వేస్సోపి ఖో, వాసేట్ఠ… సుద్దోపి ఖో, వాసేట్ఠ… సమణోపి ఖో, వాసేట్ఠ, కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా మిచ్ఛాదిట్ఠికో మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానో మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానహేతు కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి.
‘‘ఖత్తియోపి ఖో, వాసేట్ఠ, కాయేన సుచరితం చరిత్వా వాచాయ సుచరితం చరిత్వా మనసా సుచరితం చరిత్వా సమ్మాదిట్ఠికో సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానో [ఇదం పదం సీ. పీ. పోత్థకేసు నత్థి] సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానహేతు కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి. బ్రాహ్మణోపి ఖో, వాసేట్ఠ…పే… వేస్సోపి ఖో, వాసేట్ఠ… సుద్దోపి ఖో, వాసేట్ఠ… సమణోపి ఖో, వాసేట్ఠ, కాయేన సుచరితం చరిత్వా వాచాయ సుచరితం చరిత్వా మనసా సుచరితం చరిత్వా సమ్మాదిట్ఠికో సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానో సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానహేతు కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి.
౧౩౭. ‘‘ఖత్తియోపి ఖో, వాసేట్ఠ, కాయేన ద్వయకారీ, వాచాయ ద్వయకారీ, మనసా ద్వయకారీ, విమిస్సదిట్ఠికో విమిస్సదిట్ఠికమ్మసమాదానో విమిస్సదిట్ఠికమ్మసమాదానహేతు [విమిస్సదిట్ఠికో విమిస్సకమ్మసమాదానో విమిస్సకమ్మసమాదానహేతు (స్యా.), వీతిమిస్సదిట్ఠికో వీతిమిస్సదిట్ఠికమ్మసమాదానహేతు (సీ. పీ.)] కాయస్స భేదా పరం మరణా సుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ హోతి. బ్రాహ్మణోపి ఖో, వాసేట్ఠ …పే… వేస్సోపి ఖో, వాసేట్ఠ… సుద్దోపి ఖో, వాసేట్ఠ… సమణోపి ఖో, వాసేట్ఠ, కాయేన ద్వయకారీ, వాచాయ ద్వయకారీ, మనసా ద్వయకారీ, విమిస్సదిట్ఠికో విమిస్సదిట్ఠికమ్మసమాదానో విమిస్సదిట్ఠికమ్మసమాదానహేతు కాయస్స భేదా పరం మరణా సుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ హోతి.
బోధిపక్ఖియభావనా
౧౩౮. ‘‘ఖత్తియోపి ఖో, వాసేట్ఠ, కాయేన సంవుతో వాచాయ సంవుతో మనసా సంవుతో సత్తన్నం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం భావనమన్వాయ దిట్ఠేవ ధమ్మే పరినిబ్బాయతి [పరినిబ్బాతి (క.)]. బ్రాహ్మణోపి ఖో, వాసేట్ఠ…పే… వేస్సోపి ఖో వాసేట్ఠ… సుద్దోపి ఖో, వాసేట్ఠ … సమణోపి ఖో, వాసేట్ఠ, కాయేన సంవుతో వాచాయ సంవుతో మనసా సంవుతో సత్తన్నం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం భావనమన్వాయ దిట్ఠేవ ధమ్మే పరినిబ్బాయతి.
౧౩౯. ‘‘ఇమేసఞ్హి, వాసేట్ఠ, చతున్నం వణ్ణానం యో హోతి భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో సో నేసం అగ్గమక్ఖాయతి ధమ్మేనేవ. నో అధమ్మేన. ధమ్మో హి, వాసేట్ఠ, సేట్ఠో జనేతస్మిం దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చ.
౧౪౦. ‘‘బ్రహ్మునా పేసా, వాసేట్ఠ, సనఙ్కుమారేన గాథా భాసితా –
‘ఖత్తియో సేట్ఠో జనేతస్మిం, యే గోత్తపటిసారినో;
విజ్జాచరణసమ్పన్నో, సో సేట్ఠో దేవమానుసే’తి.
‘‘సా ఖో పనేసా, వాసేట్ఠ, బ్రహ్మునా సనఙ్కుమారేన గాథా సుగీతా, నో దుగ్గీతా. సుభాసితా, నో దుబ్భాసితా. అత్థసంహితా, నో అనత్థసంహితా. అనుమతా మయా. అహమ్పి, వాసేట్ఠ, ఏవం వదామి –
‘ఖత్తియో సేట్ఠో జనేతస్మిం, యే గోత్తపటిసారినో;
విజ్జాచరణసమ్పన్నో, సో సేట్ఠో దేవమానుసే’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా వాసేట్ఠభారద్వాజా భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.
అగ్గఞ్ఞసుత్తం నిట్ఠితం చతుత్థం.