౮. సక్కపఞ్హసుత్తం

౩౪౪. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా మగధేసు విహరతి, పాచీనతో రాజగహస్స అమ్బసణ్డా నామ బ్రాహ్మణగామో, తస్సుత్తరతో వేదియకే పబ్బతే ఇన్దసాలగుహాయం. తేన ఖో పన సమయేన సక్కస్స దేవానమిన్దస్స ఉస్సుక్కం ఉదపాది భగవన్తం దస్సనాయ. అథ ఖో సక్కస్స దేవానమిన్దస్స ఏతదహోసి – ‘‘కహం ను ఖో భగవా ఏతరహి విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి? అద్దసా ఖో సక్కో దేవానమిన్దో భగవన్తం మగధేసు విహరన్తం పాచీనతో రాజగహస్స అమ్బసణ్డా నామ బ్రాహ్మణగామో, తస్సుత్తరతో వేదియకే పబ్బతే ఇన్దసాలగుహాయం. దిస్వాన దేవే తావతింసే ఆమన్తేసి – ‘‘అయం, మారిసా, భగవా మగధేసు విహరతి, పాచీనతో రాజగహస్స అమ్బసణ్డా నామ బ్రాహ్మణగామో, తస్సుత్తరతో వేదియకే పబ్బతే ఇన్దసాలగుహాయం. యది పన, మారిసా, మయం తం భగవన్తం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమేయ్యామ అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధ’’న్తి? ‘‘ఏవం భద్దన్తవా’’తి ఖో దేవా తావతింసా సక్కస్స దేవానమిన్దస్స పచ్చస్సోసుం.

౩౪౫. అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో పఞ్చసిఖం గన్ధబ్బదేవపుత్తం [గన్ధబ్బపుత్తం (స్యా.)] ఆమన్తేసి – ‘‘అయం, తాత పఞ్చసిఖ, భగవా మగధేసు విహరతి పాచీనతో రాజగహస్స అమ్బసణ్డా నామ బ్రాహ్మణగామో, తస్సుత్తరతో వేదియకే పబ్బతే ఇన్దసాలగుహాయం. యది పన, తాత పఞ్చసిఖ, మయం తం భగవన్తం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమేయ్యామ అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధ’’న్తి? ‘‘ఏవం భద్దన్తవా’’తి ఖో పఞ్చసిఖో గన్ధబ్బదేవపుత్తో సక్కస్స దేవానమిన్దస్స పటిస్సుత్వా బేలువపణ్డువీణం ఆదాయ సక్కస్స దేవానమిన్దస్స అనుచరియం ఉపాగమి.

౩౪౬. అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో దేవేహి తావతింసేహి పరివుతో పఞ్చసిఖేన గన్ధబ్బదేవపుత్తేన పురక్ఖతో సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య; ఏవమేవ దేవేసు తావతింసేసు అన్తరహితో మగధేసు పాచీనతో రాజగహస్స అమ్బసణ్డా నామ బ్రాహ్మణగామో, తస్సుత్తరతో వేదియకే పబ్బతే పచ్చుట్ఠాసి. తేన ఖో పన సమయేన వేదియకో పబ్బతో అతిరివ ఓభాసజాతో హోతి అమ్బసణ్డా చ బ్రాహ్మణగామో యథా తం దేవానం దేవానుభావేన. అపిస్సుదం పరితో గామేసు మనుస్సా ఏవమాహంసు – ‘‘ఆదిత్తస్సు నామజ్జ వేదియకో పబ్బతో ఝాయతిసు [ఝాయతస్సు (స్యా.), పజ్ఝాయితస్సు (సీ. పీ.)] నామజ్జ వేదియకో పబ్బతో జలతిసు [జలతస్సు (స్యా.), జలితస్సు (సీ. పీ.)] నామజ్జ వేదియకో పబ్బతో కింసు నామజ్జ వేదియకో పబ్బతో అతిరివ ఓభాసజాతో అమ్బసణ్డా చ బ్రాహ్మణగామో’’తి సంవిగ్గా లోమహట్ఠజాతా అహేసుం.

౩౪౭. అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో పఞ్చసిఖం గన్ధబ్బదేవపుత్తం ఆమన్తేసి – ‘‘దురుపసఙ్కమా ఖో, తాత పఞ్చసిఖ, తథాగతా మాదిసేన, ఝాయీ ఝానరతా, తదన్తరం [తదనన్తరం (సీ. స్యా. పీ. క.)] పటిసల్లీనా. యది పన త్వం, తాత పఞ్చసిఖ, భగవన్తం పఠమం పసాదేయ్యాసి, తయా, తాత, పఠమం పసాదితం పచ్ఛా మయం తం భగవన్తం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమేయ్యామ అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధ’’న్తి. ‘‘ఏవం భద్దన్తవా’’తి ఖో పఞ్చసిఖో గన్ధబ్బదేవపుత్తో సక్కస్స దేవానమిన్దస్స పటిస్సుత్వా బేలువపణ్డువీణం ఆదాయ యేన ఇన్దసాలగుహా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఏత్తావతా మే భగవా నేవ అతిదూరే భవిస్సతి నాచ్చాసన్నే, సద్దఞ్చ మే సోస్సతీ’’తి ఏకమన్తం అట్ఠాసి.

పఞ్చసిఖగీతగాథా

౩౪౮. ఏకమన్తం ఠితో ఖో పఞ్చసిఖో గన్ధబ్బదేవపుత్తో బేలువపణ్డువీణం [వేళువపణ్డువీణం ఆదాయ (స్యా.)] అస్సావేసి, ఇమా చ గాథా అభాసి బుద్ధూపసఞ్హితా ధమ్మూపసఞ్హితా సఙ్ఘూపసఞ్హితా అరహన్తూపసఞ్హితా కామూపసఞ్హితా –

‘‘వన్దే తే పితరం భద్దే, తిమ్బరుం సూరియవచ్ఛసే;

యేన జాతాసి కల్యాణీ, ఆనన్దజననీ మమ.

‘‘వాతోవ సేదతం కన్తో, పానీయంవ పిపాసతో;

అఙ్గీరసి పియామేసి, ధమ్మో అరహతామివ.

‘‘ఆతురస్సేవ భేసజ్జం, భోజనంవ జిఘచ్ఛతో;

పరినిబ్బాపయ మం భద్దే, జలన్తమివ వారినా.

‘‘సీతోదకం పోక్ఖరణిం, యుత్తం కిఞ్జక్ఖరేణునా;

నాగో ఘమ్మాభితత్తోవ, ఓగాహే తే థనూదరం.

‘‘అచ్చఙ్కుసోవ నాగోవ, జితం మే తుత్తతోమరం;

కారణం నప్పజానామి, సమ్మత్తో లక్ఖణూరుయా.

‘‘తయి గేధితచిత్తోస్మి, చిత్తం విపరిణామితం;

పటిగన్తుం న సక్కోమి, వఙ్కఘస్తోవ అమ్బుజో.

‘‘వామూరు సజ మం భద్దే, సజ మం మన్దలోచనే;

పలిస్సజ మం కల్యాణి, ఏతం మే అభిపత్థితం.

‘‘అప్పకో వత మే సన్తో, కామో వేల్లితకేసియా;

అనేకభావో సముప్పాది, అరహన్తేవ దక్ఖిణా.

‘‘యం మే అత్థి కతం పుఞ్ఞం, అరహన్తేసు తాదిసు;

తం మే సబ్బఙ్గకల్యాణి, తయా సద్ధిం విపచ్చతం.

‘‘యం మే అత్థి కతం పుఞ్ఞం, అస్మిం పథవిమణ్డలే;

తం మే సబ్బఙ్గకల్యాణి, తయా సద్ధిం విపచ్చతం.

‘‘సక్యపుత్తోవ ఝానేన, ఏకోది నిపకో సతో;

అమతం ముని జిగీసానో [జిగింసానో (సీ. స్యా. పీ.)], తమహం సూరియవచ్ఛసే.

‘‘యథాపి ముని నన్దేయ్య, పత్వా సమ్బోధిముత్తమం;

ఏవం నన్దేయ్యం కల్యాణి, మిస్సీభావం గతో తయా.

‘‘సక్కో చే మే వరం దజ్జా, తావతింసానమిస్సరో;

తాహం భద్దే వరేయ్యాహే, ఏవం కామో దళ్హో మమ.

‘‘సాలంవ న చిరం ఫుల్లం, పితరం తే సుమేధసే;

వన్దమానో నమస్సామి, యస్సా సేతాదిసీ పజా’’తి.

౩౪౯. ఏవం వుత్తే భగవా పఞ్చసిఖం గన్ధబ్బదేవపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘సంసన్దతి ఖో తే, పఞ్చసిఖ, తన్తిస్సరో గీతస్సరేన, గీతస్సరో చ తన్తిస్సరేన; న చ పన [నేవ పన (స్యా.)] తే పఞ్చసిఖ, తన్తిస్సరో గీతస్సరం అతివత్తతి, గీతస్సరో చ తన్తిస్సరం. కదా సంయూళ్హా పన తే, పఞ్చసిఖ, ఇమా గాథా బుద్ధూపసఞ్హితా ధమ్మూపసఞ్హితా సఙ్ఘూపసఞ్హితా అరహన్తూపసఞ్హితా కామూపసఞ్హితా’’తి? ‘‘ఏకమిదం, భన్తే, సమయం భగవా ఉరువేలాయం విహరతి నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే అజపాలనిగ్రోధే పఠమాభిసమ్బుద్ధో. తేన ఖో పనాహం, భన్తే, సమయేన భద్దా నామ సూరియవచ్ఛసా తిమ్బరునో గన్ధబ్బరఞ్ఞో ధీతా, తమభికఙ్ఖామి. సా ఖో పన, భన్తే, భగినీ పరకామినీ హోతి; సిఖణ్డీ నామ మాతలిస్స సఙ్గాహకస్స పుత్తో, తమభికఙ్ఖతి. యతో ఖో అహం, భన్తే, తం భగినిం నాలత్థం కేనచి పరియాయేన. అథాహం బేలువపణ్డువీణం ఆదాయ యేన తిమ్బరునో గన్ధబ్బరఞ్ఞో నివేసనం తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా బేలువపణ్డువీణం అస్సావేసిం, ఇమా చ గాథా అభాసిం బుద్ధూపసఞ్హితా ధమ్మూపసఞ్హితా సఙ్ఘూపసఞ్హితా అరహన్తూపసఞ్హితా కామూపసఞ్హితా –

‘‘వన్దే తే పితరం భద్దే, తిమ్బరుం సూరియవచ్ఛసే;

యేన జాతాసి కల్యాణీ, ఆనన్దజననీ మమ. …పే…

సాలంవ న చిరం ఫుల్లం, పితరం తే సుమేధసే;

వన్దమానో నమస్సామి, యస్సా సేతాదిసీ పజా’’తి.

‘‘ఏవం వుత్తే, భన్తే, భద్దా సూరియవచ్ఛసా మం ఏతదవోచ – ‘న ఖో మే, మారిస, సో భగవా సమ్ముఖా దిట్ఠో అపి చ సుతోయేవ మే సో భగవా దేవానం తావతింసానం సుధమ్మాయం సభాయం ఉపనచ్చన్తియా. యతో ఖో త్వం, మారిస, తం భగవన్తం కిత్తేసి, హోతు నో అజ్జ సమాగమో’తి. సోయేవ నో, భన్తే, తస్సా భగినియా సద్ధిం సమాగమో అహోసి. న చ దాని తతో పచ్ఛా’’తి.

సక్కూపసఙ్కమ

౩౫౦. అథ ఖో సక్కస్స దేవానమిన్దస్స ఏతదహోసి – ‘‘పటిసమ్మోదతి పఞ్చసిఖో గన్ధబ్బదేవపుత్తో భగవతా, భగవా చ పఞ్చసిఖేనా’’తి. అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో పఞ్చసిఖం గన్ధబ్బదేవపుత్తం ఆమన్తేసి – ‘‘అభివాదేహి మే త్వం, తాత పఞ్చసిఖ, భగవన్తం – ‘సక్కో, భన్తే, దేవానమిన్దో సామచ్చో సపరిజనో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతీ’తి’’. ‘‘ఏవం భద్దన్తవా’’తి ఖో పఞ్చసిఖో గన్ధబ్బదేవపుత్తో సక్కస్స దేవానమిన్దస్స పటిస్సుత్వా భగవన్తం అభివాదేతి – ‘‘సక్కో, భన్తే, దేవానమిన్దో సామచ్చో సపరిజనో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతీ’’తి. ‘‘ఏవం సుఖీ హోతు, పఞ్చసిఖ, సక్కో దేవానమిన్దో సామచ్చో సపరిజనో; సుఖకామా హి దేవా మనుస్సా అసురా నాగా గన్ధబ్బా యే చఞ్ఞే సన్తి పుథుకాయా’’తి.

౩౫౧. ఏవఞ్చ పన తథాగతా ఏవరూపే మహేసక్ఖే యక్ఖే అభివదన్తి. అభివదితో సక్కో దేవానమిన్దో భగవతో ఇన్దసాలగుహం పవిసిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. దేవాపి తావతింసా ఇన్దసాలగుహం పవిసిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. పఞ్చసిఖోపి గన్ధబ్బదేవపుత్తో ఇన్దసాలగుహం పవిసిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి.

తేన ఖో పన సమయేన ఇన్దసాలగుహా విసమా సన్తీ సమా సమపాది, సమ్బాధా సన్తీ ఉరున్దా [ఉరుద్దా (క.)] సమపాది, అన్ధకారో గుహాయం అన్తరధాయి, ఆలోకో ఉదపాది యథా తం దేవానం దేవానుభావేన.

౩౫౨. అథ ఖో భగవా సక్కం దేవానమిన్దం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియమిదం ఆయస్మతో కోసియస్స, అబ్భుతమిదం ఆయస్మతో కోసియస్స తావ బహుకిచ్చస్స బహుకరణీయస్స యదిదం ఇధాగమన’’న్తి. ‘‘చిరపటికాహం, భన్తే, భగవన్తం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుకామో; అపి చ దేవానం తావతింసానం కేహిచి కేహిచి [కేహిచి (స్యా.)] కిచ్చకరణీయేహి బ్యావటో; ఏవాహం నాసక్ఖిం భగవన్తం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం. ఏకమిదం, భన్తే, సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి సలళాగారకే. అథ ఖ్వాహం, భన్తే, సావత్థిం అగమాసిం భగవన్తం దస్సనాయ. తేన ఖో పన, భన్తే, సమయేన భగవా అఞ్ఞతరేన సమాధినా నిసిన్నో హోతి, భూజతి [భుఞ్జతీ చ (సీ. పీ.), భుజగీ (స్యా.)] చ నామ వేస్సవణస్స మహారాజస్స పరిచారికా భగవన్తం పచ్చుపట్ఠితా హోతి, పఞ్జలికా నమస్సమానా తిట్ఠతి. అథ ఖ్వాహం, భన్తే, భూజతిం ఏతదవోచం – ‘అభివాదేహి మే త్వం, భగిని, భగవన్తం – ‘‘సక్కో, భన్తే, దేవానమిన్దో సామచ్చో సపరిజనో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతీ’’తి. ఏవం వుత్తే, భన్తే, సా భూజతి మం ఏతదవోచ – ‘అకాలో ఖో, మారిస, భగవన్తం దస్సనాయ; పటిసల్లీనో భగవా’తి. ‘తేన హీ, భగిని, యదా భగవా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠితో హోతి, అథ మమ వచనేన భగవన్తం అభివాదేహి – ‘‘సక్కో, భన్తే, దేవానమిన్దో సామచ్చో సపరిజనో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతీ’’తి. కచ్చి మే సా, భన్తే, భగినీ భగవన్తం అభివాదేసి? సరతి భగవా తస్సా భగినియా వచన’’న్తి? ‘‘అభివాదేసి మం సా, దేవానమిన్ద, భగినీ, సరామహం తస్సా భగినియా వచనం. అపి చాహం ఆయస్మతో నేమిసద్దేన [చక్కనేమిసద్దేన (స్యా.)] తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠితో’’తి. ‘‘యే తే, భన్తే, దేవా అమ్హేహి పఠమతరం తావతింసకాయం ఉపపన్నా, తేసం మే సమ్ముఖా సుతం సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యదా తథాగతా లోకే ఉప్పజ్జన్తి అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, దిబ్బా కాయా పరిపూరేన్తి, హాయన్తి అసురకాయా’తి. తం మే ఇదం, భన్తే, సక్ఖిదిట్ఠం యతో తథాగతో లోకే ఉప్పన్నో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, దిబ్బా కాయా పరిపూరేన్తి, హాయన్తి అసురకాయాతి.

గోపకవత్థు

౩౫౩. ‘‘ఇధేవ, భన్తే, కపిలవత్థుస్మిం గోపికా నామ సక్యధీతా అహోసి బుద్ధే పసన్నా ధమ్మే పసన్నా సఙ్ఘే పసన్నా సీలేసు పరిపూరకారినీ. సా ఇత్థిత్తం [ఇత్థిచిత్తం (స్యా.)] విరాజేత్వా పురిసత్తం [పురిసచిత్తం (స్యా.)] భావేత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా. దేవానం తావతింసానం సహబ్యతం అమ్హాకం పుత్తత్తం అజ్ఝుపగతా. తత్రపి నం ఏవం జానన్తి – ‘గోపకో దేవపుత్తో, గోపకో దేవపుత్తో’తి. అఞ్ఞేపి, భన్తే, తయో భిక్ఖూ భగవతి బ్రహ్మచరియం చరిత్వా హీనం గన్ధబ్బకాయం ఉపపన్నా. తే పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితా సమఙ్గీభూతా పరిచారయమానా అమ్హాకం ఉపట్ఠానం ఆగచ్ఛన్తి అమ్హాకం పారిచరియం. తే అమ్హాకం ఉపట్ఠానం ఆగతే అమ్హాకం పారిచరియం గోపకో దేవపుత్తో పటిచోదేసి – ‘కుతోముఖా నామ తుమ్హే, మారిసా, తస్స భగవతో ధమ్మం అస్సుత్థ [ఆయుహిత్థ (స్యా.)] – అహఞ్హి నామ ఇత్థికా సమానా బుద్ధే పసన్నా ధమ్మే పసన్నా సఙ్ఘే పసన్నా సీలేసు పరిపూరకారినీ ఇత్థిత్తం విరాజేత్వా పురిసత్తం భావేత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా, దేవానం తావతింసానం సహబ్యతం సక్కస్స దేవానమిన్దస్స పుత్తత్తం అజ్ఝుపగతా. ఇధాపి మం ఏవం జానన్తి ‘‘గోపకో దేవపుత్తో గోపకో దేవపుత్తో’తి. తుమ్హే పన, మారిసా, భగవతి బ్రహ్మచరియం చరిత్వా హీనం గన్ధబ్బకాయం ఉపపన్నా. దుద్దిట్ఠరూపం వత, భో, అద్దసామ, యే మయం అద్దసామ సహధమ్మికే హీనం గన్ధబ్బకాయం ఉపపన్నే’తి. తేసం, భన్తే, గోపకేన దేవపుత్తేన పటిచోదితానం ద్వే దేవా దిట్ఠేవ ధమ్మే సతిం పటిలభింసు కాయం బ్రహ్మపురోహితం, ఏకో పన దేవో కామే అజ్ఝావసి.

౩౫౪. ‘‘‘ఉపాసికా చక్ఖుమతో అహోసిం,

నామమ్పి మయ్హం అహు ‘గోపికా’తి;

బుద్ధే చ ధమ్మే చ అభిప్పసన్నా,

సఙ్ఘఞ్చుపట్ఠాసిం పసన్నచిత్తా.

‘‘‘తస్సేవ బుద్ధస్స సుధమ్మతాయ,

సక్కస్స పుత్తోమ్హి మహానుభావో;

మహాజుతీకో తిదివూపపన్నో,

జానన్తి మం ఇధాపి ‘గోపకో’తి.

‘‘‘అథద్దసం భిక్ఖవో దిట్ఠపుబ్బే,

గన్ధబ్బకాయూపగతే వసీనే;

ఇమేహి తే గోతమసావకాసే,

యే చ మయం పుబ్బే మనుస్సభూతా.

‘‘‘అన్నేన పానేన ఉపట్ఠహిమ్హా,

పాదూపసఙ్గయ్హ సకే నివేసనే;

కుతోముఖా నామ ఇమే భవన్తో,

బుద్ధస్స ధమ్మాని పటిగ్గహేసుం [బుద్ధస్స ధమ్మం న పటిగ్గహేసుం (స్యా.)].

‘‘‘పచ్చత్తం వేదితబ్బో హి ధమ్మో,

సుదేసితో చక్ఖుమతానుబుద్ధో;

అహఞ్హి తుమ్హేవ ఉపాసమానో,

సుత్వాన అరియాన సుభాసితాని.

‘‘‘సక్కస్స పుత్తోమ్హి మహానుభావో,

మహాజుతీకో తిదివూపపన్నో;

తుమ్హే పన సేట్ఠముపాసమానా,

అనుత్తరం బ్రహ్మచరియం చరిత్వా.

‘‘‘హీనం కాయం ఉపపన్నా భవన్తో,

అనానులోమా భవతూపపత్తి;

దుద్దిట్ఠరూపం వత అద్దసామ,

సహధమ్మికే హీనకాయూపపన్నే.

‘‘‘గన్ధబ్బకాయూపగతా భవన్తో,

దేవానమాగచ్ఛథ పారిచరియం;

అగారే వసతో మయ్హం,

ఇమం పస్స విసేసతం.

‘‘‘ఇత్థీ హుత్వా స్వజ్జ పుమోమ్హి దేవో,

దిబ్బేహి కామేహి సమఙ్గిభూతో’;

తే చోదితా గోతమసావకేన,

సంవేగమాపాదు సమేచ్చ గోపకం.

‘‘‘హన్ద వియాయామ [విగాయామ (స్యా.), వితాయామ (పీ.)] బ్యాయామ [వియాయమామ (సీ. పీ.)],

మా నో మయం పరపేస్సా అహుమ్హా’;

తేసం దువే వీరియమారభింసు,

అనుస్సరం గోతమసాసనాని.

‘‘ఇధేవ చిత్తాని విరాజయిత్వా,

కామేసు ఆదీనవమద్దసంసు;

తే కామసంయోజనబన్ధనాని,

పాపిమయోగాని దురచ్చయాని.

‘‘నాగోవ సన్నాని గుణాని [సన్దానగుణాని (సీ. పీ.), సన్తాని గుణాని (స్యా.)] ఛేత్వా,

దేవే తావతింసే అతిక్కమింసు;

సఇన్దా దేవా సపజాపతికా,

సబ్బే సుధమ్మాయ సభాయుపవిట్ఠా.

‘‘తేసం నిసిన్నానం అభిక్కమింసు,

వీరా విరాగా విరజం కరోన్తా;

తే దిస్వా సంవేగమకాసి వాసవో,

దేవాభిభూ దేవగణస్స మజ్ఝే.

‘‘‘ఇమేహి తే హీనకాయూపపన్నా,

దేవే తావతింసే అభిక్కమన్తి’;

సంవేగజాతస్స వచో నిసమ్మ,

సో గోపకో వాసవమజ్ఝభాసి.

‘‘‘బుద్ధో జనిన్దత్థి మనుస్సలోకే,

కామాభిభూ సక్యమునీతి ఞాయతి;

తస్సేవ తే పుత్తా సతియా విహీనా,

చోదితా మయా తే సతిమజ్ఝలత్థుం.

‘‘‘తిణ్ణం తేసం ఆవసినేత్థ [అవసీనేత్థ (పీ.)] ఏకో,

గన్ధబ్బకాయూపగతో వసీనో;

ద్వే చ సమ్బోధిపథానుసారినో,

దేవేపి హీళేన్తి సమాహితత్తా.

‘‘‘ఏతాదిసీ ధమ్మప్పకాసనేత్థ,

న తత్థ కింకఙ్ఖతి కోచి సావకో;

నితిణ్ణఓఘం విచికిచ్ఛఛిన్నం,

బుద్ధం నమస్సామ జినం జనిన్దం’.

‘‘యం తే ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయ,

విసేసం అజ్ఝగంసు [అజ్ఝగమంసు (స్యా.)] తే;

కాయం బ్రహ్మపురోహితం,

దువే తేసం విసేసగూ.

‘‘తస్స ధమ్మస్స పత్తియా,

ఆగతమ్హాసి మారిస;

కతావకాసా భగవతా,

పఞ్హం పుచ్ఛేము మారిసా’’తి.

౩౫౫. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘దీఘరత్తం విసుద్ధో ఖో అయం యక్ఖో [సక్కో (సీ. స్యా. పీ.)], యం కిఞ్చి మం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సతి, సబ్బం తం అత్థసఞ్హితంయేవ పుచ్ఛిస్సతి, నో అనత్థసఞ్హితం. యఞ్చస్సాహం పుట్ఠో బ్యాకరిస్సామి, తం ఖిప్పమేవ ఆజానిస్సతీ’’తి.

౩౫౬. అథ ఖో భగవా సక్కం దేవానమిన్దం గాథాయ అజ్ఝభాసి –

‘‘పుచ్ఛ వాసవ మం పఞ్హం, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛసి;

తస్స తస్సేవ పఞ్హస్స, అహం అన్తం కరోమి తే’’తి.

పఠమభాణవారో నిట్ఠితో.

౩౫౭. కతావకాసో సక్కో దేవానమిన్దో భగవతా ఇమం భగవన్తం [దేవానమిన్దో భగవన్తం ఇమం (సీ. పీ.)] పఠమం పఞ్హం అపుచ్ఛి –

‘‘కిం సంయోజనా ను ఖో, మారిస, దేవా మనుస్సా అసురా నాగా గన్ధబ్బా యే చఞ్ఞే సన్తి పుథుకాయా, తే – ‘అవేరా అదణ్డా అసపత్తా అబ్యాపజ్జా విహరేము అవేరినో’తి ఇతి చ నేసం హోతి, అథ చ పన సవేరా సదణ్డా ససపత్తా సబ్యాపజ్జా విహరన్తి సవేరినో’’తి? ఇత్థం సక్కో దేవానమిన్దో భగవన్తం పఞ్హం [ఇమం పఠమం పఞ్హం (సీ. పీ.)] అపుచ్ఛి. తస్స భగవా పఞ్హం పుట్ఠో బ్యాకాసి –

‘‘ఇస్సామచ్ఛరియసంయోజనా ఖో, దేవానమిన్ద, దేవా మనుస్సా అసురా నాగా గన్ధబ్బా యే చఞ్ఞే సన్తి పుథుకాయా, తే – ‘అవేరా అదణ్డా అసపత్తా అబ్యాపజ్జా విహరేము అవేరినో’తి ఇతి చ నేసం హోతి, అథ చ పన సవేరా సదణ్డా ససపత్తా సబ్యాపజ్జా విహరన్తి సవేరినో’’తి. ఇత్థం భగవా సక్కస్స దేవానమిన్దస్స పఞ్హం పుట్ఠో బ్యాకాసి. అత్తమనో సక్కో దేవానమిన్దో భగవతో భాసితం అభినన్ది అనుమోది – ‘‘ఏవమేతం, భగవా, ఏవమేతం, సుగత. తిణ్ణా మేత్థ కఙ్ఖా విగతా కథంకథా భగవతో పఞ్హవేయ్యాకరణం సుత్వా’’తి.

౩౫౮. ఇతిహ సక్కో దేవానమిన్దో భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా భగవన్తం ఉత్తరిం [ఉత్తరిం (సీ. స్యా. పీ.)] పఞ్హం అపుచ్ఛి –

‘‘ఇస్సామచ్ఛరియం పన, మారిస, కింనిదానం కింసముదయం కింజాతికం కింపభవం; కిస్మిం సతి ఇస్సామచ్ఛరియం హోతి; కిస్మిం అసతి ఇస్సామచ్ఛరియం న హోతీ’’తి? ‘‘ఇస్సామచ్ఛరియం ఖో, దేవానమిన్ద, పియాప్పియనిదానం పియాప్పియసముదయం పియాప్పియజాతికం పియాప్పియపభవం; పియాప్పియే సతి ఇస్సామచ్ఛరియం హోతి, పియాప్పియే అసతి ఇస్సామచ్ఛరియం న హోతీ’’తి.

‘‘పియాప్పియం ఖో పన, మారిస, కింనిదానం కింసముదయం కింజాతికం కింపభవం; కిస్మిం సతి పియాప్పియం హోతి; కిస్మిం అసతి పియాప్పియం న హోతీ’’తి? ‘‘పియాప్పియం ఖో, దేవానమిన్ద, ఛన్దనిదానం ఛన్దసముదయం ఛన్దజాతికం ఛన్దపభవం; ఛన్దే సతి పియాప్పియం హోతి; ఛన్దే అసతి పియాప్పియం న హోతీ’’తి.

‘‘ఛన్దో ఖో పన, మారిస, కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో; కిస్మిం సతి ఛన్దో హోతి; కిస్మిం అసతి ఛన్దో న హోతీ’’తి? ‘‘ఛన్దో ఖో, దేవానమిన్ద, వితక్కనిదానో వితక్కసముదయో వితక్కజాతికో వితక్కపభవో; వితక్కే సతి ఛన్దో హోతి; వితక్కే అసతి ఛన్దో న హోతీ’’తి.

‘‘వితక్కో ఖో పన, మారిస, కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో; కిస్మిం సతి వితక్కో హోతి; కిస్మిం అసతి వితక్కో న హోతీ’’తి? ‘‘వితక్కో ఖో, దేవానమిన్ద, పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖానిదానో పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాసముదయో పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాజాతికో పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాపభవో; పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాయ సతి వితక్కో హోతి; పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాయ అసతి వితక్కో న హోతీ’’తి.

‘‘కథం పటిపన్నో పన, మారిస, భిక్ఖు పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖానిరోధసారుప్పగామినిం పటిపదం పటిపన్నో హోతీ’’తి?

వేదనాకమ్మట్ఠానం

౩౫౯. ‘‘సోమనస్సంపాహం [పహం (సీ. పీ.), చాహం (స్యా. కం.)], దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి. దోమనస్సంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి. ఉపేక్ఖంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి.

౩౬౦. ‘‘సోమనస్సంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీతి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా సోమనస్సం ‘ఇమం ఖో మే సోమనస్సం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపం సోమనస్సం న సేవితబ్బం. తత్థ యం జఞ్ఞా సోమనస్సం ‘ఇమం ఖో మే సోమనస్సం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపం సోమనస్సం సేవితబ్బం. తత్థ యం చే సవితక్కం సవిచారం, యం చే అవితక్కం అవిచారం, యే అవితక్కే అవిచారే, తే [సే (సీ. పీ.)] పణీతతరే. సోమనస్సంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీతి. ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

౩౬౧. ‘‘దోమనస్సంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీతి. ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా దోమనస్సం ‘ఇమం ఖో మే దోమనస్సం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపం దోమనస్సం న సేవితబ్బం. తత్థ యం జఞ్ఞా దోమనస్సం ‘ఇమం ఖో మే దోమనస్సం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపం దోమనస్సం సేవితబ్బం. తత్థ యం చే సవితక్కం సవిచారం, యం చే అవితక్కం అవిచారం, యే అవితక్కే అవిచారే, తే పణీతతరే. దోమనస్సంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

౩౬౨. ‘‘ఉపేక్ఖంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీతి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా ఉపేక్ఖం ‘ఇమం ఖో మే ఉపేక్ఖం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపా ఉపేక్ఖా న సేవితబ్బా. తత్థ యం జఞ్ఞా ఉపేక్ఖం ‘ఇమం ఖో మే ఉపేక్ఖం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపా ఉపేక్ఖా సేవితబ్బా. తత్థ యం చే సవితక్కం సవిచారం, యం చే అవితక్కం అవిచారం, యే అవితక్కే అవిచారే, తే పణీతతరే. ఉపేక్ఖంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీతి ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

౩౬౩. ‘‘ఏవం పటిపన్నో ఖో, దేవానమిన్ద, భిక్ఖు పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖానిరోధసారుప్పగామినిం పటిపదం పటిపన్నో హోతీ’’తి. ఇత్థం భగవా సక్కస్స దేవానమిన్దస్స పఞ్హం పుట్ఠో బ్యాకాసి. అత్తమనో సక్కో దేవానమిన్దో భగవతో భాసితం అభినన్ది అనుమోది – ‘‘ఏవమేతం, భగవా, ఏవమేతం, సుగత, తిణ్ణా మేత్థ కఙ్ఖా విగతా కథంకథా భగవతో పఞ్హవేయ్యాకరణం సుత్వా’’తి.

పాతిమోక్ఖసంవరో

౩౬౪. ఇతిహ సక్కో దేవానమిన్దో భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా భగవన్తం ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి –

‘‘కథం పటిపన్నో పన, మారిస, భిక్ఖు పాతిమోక్ఖసంవరాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి? ‘‘కాయసమాచారంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి. వచీసమాచారంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి. పరియేసనంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బ’’మ్పి.

‘‘కాయసమాచారంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీతి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా కాయసమాచారం ‘ఇమం ఖో మే కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపో కాయసమాచారో న సేవితబ్బో. తత్థ యం జఞ్ఞా కాయసమాచారం ‘ఇమం ఖో మే కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపో కాయసమాచారో సేవితబ్బో. కాయసమాచారంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీతి ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘వచీసమాచారంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి. ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా వచీసమాచారం ‘ఇమం ఖో మే వచీసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపో వచీసమాచారో న సేవితబ్బో. తత్థ యం జఞ్ఞా వచీసమాచారం ‘ఇమం ఖో మే వచీసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపో వచీసమాచారో సేవితబ్బో. వచీసమాచారంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీతి ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘పరియేసనంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీతి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా పరియేసనం ‘ఇమం ఖో మే పరియేసనం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపా పరియేసనా న సేవితబ్బా. తత్థ యం జఞ్ఞా పరియేసనం ‘ఇమం ఖో మే పరియేసనం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపా పరియేసనా సేవితబ్బా. పరియేసనంపాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీతి ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.