౧. మహాపదానసుత్తం
పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తకథా
౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే కరేరికుటికాయం. అథ ఖో సమ్బహులానం భిక్ఖూనం పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తానం కరేరిమణ్డలమాళే సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తా ధమ్మీ కథా ఉదపాది – ‘‘ఇతిపి పుబ్బేనివాసో, ఇతిపి పుబ్బేనివాసో’’తి.
౨. అస్సోసి ఖో భగవా దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ తేసం భిక్ఖూనం ఇమం కథాసల్లాపం. అథ ఖో భగవా ఉట్ఠాయాసనా యేన కరేరిమణ్డలమాళో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది, నిసజ్జ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘కాయనుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా; కా చ పన వో అన్తరాకథా విప్పకతా’’తి?
ఏవం వుత్తే తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఇధ, భన్తే, అమ్హాకం పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తానం కరేరిమణ్డలమాళే సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తా ధమ్మీ కథా ఉదపాది – ‘ఇతిపి పుబ్బేనివాసో ఇతిపి పుబ్బేనివాసో’తి. అయం ఖో నో, భన్తే, అన్తరాకథా విప్పకతా. అథ భగవా అనుప్పత్తో’’తి.
౩. ‘‘ఇచ్ఛేయ్యాథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తం ధమ్మిం కథం సోతు’’న్తి? ‘‘ఏతస్స, భగవా, కాలో; ఏతస్స, సుగత, కాలో; యం భగవా పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తం ధమ్మిం కథం కరేయ్య, భగవతో సుత్వా [భగవతో వచనం సుత్వా (స్యా.)] భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథ,సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –
౪. ‘‘ఇతో సో, భిక్ఖవే, ఏకనవుతికప్పే యం [ఏకనవుతో కప్పో (స్యా. కం. పీ.)] విపస్సీ భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉదపాది. ఇతో సో, భిక్ఖవే, ఏకతింసే కప్పే [ఏకతిం సకప్పో (సీ.) ఏకతిం సో కప్పో (స్యా. కం. పీ.)] యం సిఖీ భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉదపాది. తస్మిఞ్ఞేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఏకతింసే కప్పే వేస్సభూ భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉదపాది. ఇమస్మిఞ్ఞేవ [ఇమస్మిం (కత్థచీ)] ఖో, భిక్ఖవే, భద్దకప్పే కకుసన్ధో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉదపాది. ఇమస్మిఞ్ఞేవ ఖో, భిక్ఖవే, భద్దకప్పే కోణాగమనో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉదపాది. ఇమస్మిఞ్ఞేవ ఖో, భిక్ఖవే, భద్దకప్పే కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉదపాది. ఇమస్మిఞ్ఞేవ ఖో, భిక్ఖవే, భద్దకప్పే అహం ఏతరహి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో.
౫. ‘‘విపస్సీ, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఖత్తియో జాతియా అహోసి, ఖత్తియకులే ఉదపాది. సిఖీ, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఖత్తియో జాతియా అహోసి, ఖత్తియకులే ఉదపాది. వేస్సభూ, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఖత్తియో జాతియా అహోసి, ఖత్తియకులే ఉదపాది. కకుసన్ధో, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో బ్రాహ్మణో జాతియా అహోసి, బ్రాహ్మణకులే ఉదపాది. కోణాగమనో, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో బ్రాహ్మణో జాతియా అహోసి, బ్రాహ్మణకులే ఉదపాది. కస్సపో, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో బ్రాహ్మణో జాతియా అహోసి, బ్రాహ్మణకులే ఉదపాది. అహం, భిక్ఖవే, ఏతరహి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఖత్తియో జాతియా అహోసిం, ఖత్తియకులే ఉప్పన్నో.
౬. ‘‘విపస్సీ, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో కోణ్డఞ్ఞో గోత్తేన అహోసి. సిఖీ, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో కోణ్డఞ్ఞో గోత్తేన అహోసి. వేస్సభూ, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో కోణ్డఞ్ఞో గోత్తేన అహోసి. కకుసన్ధో, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో కస్సపో గోత్తేన అహోసి. కోణాగమనో, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో కస్సపో గోత్తేన అహోసి. కస్సపో, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో కస్సపో గోత్తేన అహోసి. అహం, భిక్ఖవే, ఏతరహి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో గోతమో గోత్తేన అహోసిం.
౭. ‘‘విపస్సిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అసీతివస్ససహస్సాని ఆయుప్పమాణం అహోసి. సిఖిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సత్తతివస్ససహస్సాని ఆయుప్పమాణం అహోసి. వేస్సభుస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సట్ఠివస్ససహస్సాని ఆయుప్పమాణం అహోసి. కకుసన్ధస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స చత్తాలీసవస్ససహస్సాని ఆయుప్పమాణం అహోసి. కోణాగమనస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తింసవస్ససహస్సాని ఆయుప్పమాణం అహోసి. కస్సపస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వీసతివస్ససహస్సాని ఆయుప్పమాణం అహోసి. మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతరహి అప్పకం ఆయుప్పమాణం పరిత్తం లహుకం; యో చిరం జీవతి, సో వస్ససతం అప్పం వా భియ్యో.
౮. ‘‘విపస్సీ, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో పాటలియా మూలే అభిసమ్బుద్ధో. సిఖీ, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో పుణ్డరీకస్స మూలే అభిసమ్బుద్ధో. వేస్సభూ, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో సాలస్స మూలే అభిసమ్బుద్ధో. కకుసన్ధో, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో సిరీసస్స మూలే అభిసమ్బుద్ధో. కోణాగమనో, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉదుమ్బరస్స మూలే అభిసమ్బుద్ధో. కస్సపో, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో నిగ్రోధస్స మూలే అభిసమ్బుద్ధో. అహం, భిక్ఖవే, ఏతరహి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అస్సత్థస్స మూలే అభిసమ్బుద్ధో.
౯. ‘‘విపస్సిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఖణ్డతిస్సం నామ సావకయుగం అహోసి అగ్గం భద్దయుగం. సిఖిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అభిభూసమ్భవం నామ సావకయుగం అహోసి అగ్గం భద్దయుగం. వేస్సభుస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సోణుత్తరం నామ సావకయుగం అహోసి అగ్గం భద్దయుగం. కకుసన్ధస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స విధురసఞ్జీవం నామ సావకయుగం అహోసి అగ్గం భద్దయుగం. కోణాగమనస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స భియ్యోసుత్తరం నామ సావకయుగం అహోసి అగ్గం భద్దయుగం. కస్సపస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తిస్సభారద్వాజం నామ సావకయుగం అహోసి అగ్గం భద్దయుగం. మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతరహి సారిపుత్తమోగ్గల్లానం నామ సావకయుగం అహోసి అగ్గం భద్దయుగం.
౧౦. ‘‘విపస్సిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తయో సావకానం సన్నిపాతా అహేసుం. ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి అట్ఠసట్ఠిభిక్ఖుసతసహస్సం, ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి భిక్ఖుసతసహస్సం, ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి అసీతిభిక్ఖుసహస్సాని. విపస్సిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఇమే తయో సావకానం సన్నిపాతా అహేసుం సబ్బేసంయేవ ఖీణాసవానం.
‘‘సిఖిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తయో సావకానం సన్నిపాతా అహేసుం. ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి భిక్ఖుసతసహస్సం, ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి అసీతిభిక్ఖుసహస్సాని, ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి సత్తతిభిక్ఖుసహస్సాని. సిఖిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఇమే తయో సావకానం సన్నిపాతా అహేసుం సబ్బేసంయేవ ఖీణాసవానం.
‘‘వేస్సభుస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తయో సావకానం సన్నిపాతా అహేసుం. ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి అసీతిభిక్ఖుసహస్సాని, ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి సత్తతిభిక్ఖుసహస్సాని, ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి సట్ఠిభిక్ఖుసహస్సాని. వేస్సభుస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఇమే తయో సావకానం సన్నిపాతా అహేసుం సబ్బేసంయేవ ఖీణాసవానం.
‘‘కకుసన్ధస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి చత్తాలీసభిక్ఖుసహస్సాని. కకుసన్ధస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అయం ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి సబ్బేసంయేవ ఖీణాసవానం.
‘‘కోణాగమనస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి తింసభిక్ఖుసహస్సాని. కోణాగమనస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అయం ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి సబ్బేసంయేవ ఖీణాసవానం.
‘‘కస్సపస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి వీసతిభిక్ఖుసహస్సాని. కస్సపస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అయం ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి సబ్బేసంయేవ ఖీణాసవానం.
‘‘మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతరహి ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి అడ్ఢతేళసాని భిక్ఖుసతాని. మయ్హం, భిక్ఖవే, అయం ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి సబ్బేసంయేవ ఖీణాసవానం.
౧౧. ‘‘విపస్సిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అసోకో నామ భిక్ఖు ఉపట్ఠాకో అహోసి అగ్గుపట్ఠాకో. సిఖిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఖేమఙ్కరో నామ భిక్ఖు ఉపట్ఠాకో అహోసి అగ్గుపట్ఠాకో. వేస్సభుస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఉపసన్తో నామ భిక్ఖు ఉపట్ఠాకో అహోసి అగ్గుపట్ఠాకో. కకుసన్ధస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స బుద్ధిజో నామ భిక్ఖు ఉపట్ఠాకో అహోసి అగ్గుపట్ఠాకో. కోణాగమనస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సోత్థిజో నామ భిక్ఖు ఉపట్ఠాకో అహోసి అగ్గుపట్ఠాకో. కస్సపస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సబ్బమిత్తో నామ భిక్ఖు ఉపట్ఠాకో అహోసి అగ్గుపట్ఠాకో. మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతరహి ఆనన్దో నామ భిక్ఖు ఉపట్ఠాకో అహోసి అగ్గుపట్ఠాకో.
౧౨. ‘‘విపస్సిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స బన్ధుమా నామ రాజా పితా అహోసి. బన్ధుమతీ నామ దేవీ మాతా అహోసి జనేత్తి [జనేత్తీ (స్యా.)]. బన్ధుమస్స రఞ్ఞో బన్ధుమతీ నామ నగరం రాజధానీ అహోసి.
‘‘సిఖిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అరుణో నామ రాజా పితా అహోసి. పభావతీ నామ దేవీ మాతా అహోసి జనేత్తి. అరుణస్స రఞ్ఞో అరుణవతీ నామ నగరం రాజధానీ అహోసి.
‘‘వేస్సభుస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సుప్పతితో నామ [సుప్పతీతో నామ (స్యా.)] రాజా పితా అహోసి. వస్సవతీ నామ [యసవతీ నామ (స్యా. పీ.)] దేవీ మాతా అహోసి జనేత్తి. సుప్పతితస్స రఞ్ఞో అనోమం నామ నగరం రాజధానీ అహోసి.
‘‘కకుసన్ధస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అగ్గిదత్తో నామ బ్రాహ్మణో పితా అహోసి. విసాఖా నామ బ్రాహ్మణీ మాతా అహోసి జనేత్తి. తేన ఖో పన, భిక్ఖవే, సమయేన ఖేమో నామ రాజా అహోసి. ఖేమస్స రఞ్ఞో ఖేమవతీ నామ నగరం రాజధానీ అహోసి.
‘‘కోణాగమనస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స యఞ్ఞదత్తో నామ బ్రాహ్మణో పితా అహోసి. ఉత్తరా నామ బ్రాహ్మణీ మాతా అహోసి జనేత్తి. తేన ఖో పన, భిక్ఖవే, సమయేన సోభో నామ రాజా అహోసి. సోభస్స రఞ్ఞో సోభవతీ నామ నగరం రాజధానీ అహోసి.
‘‘కస్సపస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స బ్రహ్మదత్తో నామ బ్రాహ్మణో పితా అహోసి. ధనవతీ నామ బ్రాహ్మణీ మాతా అహోసి జనేత్తి. తేన ఖో పన, భిక్ఖవే, సమయేన కికీ నామ [కిం కీ నామ (స్యా.)] రాజా అహోసి. కికిస్స రఞ్ఞో బారాణసీ నామ నగరం రాజధానీ అహోసి.
‘‘మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతరహి సుద్ధోదనో నామ రాజా పితా అహోసి. మాయా నామ దేవీ మాతా అహోసి జనేత్తి. కపిలవత్థు నామ నగరం రాజధానీ అహోసీ’’తి. ఇదమవోచ భగవా, ఇదం వత్వాన సుగతో ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసి.
౧౩. అథ ఖో తేసం భిక్ఖూనం అచిరపక్కన్తస్స భగవతో అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో, అబ్భుతం, ఆవుసో, తథాగతస్స మహిద్ధికతా మహానుభావతా. యత్ర హి నామ తథాగతో అతీతే బుద్ధే పరినిబ్బుతే ఛిన్నపపఞ్చే ఛిన్నవటుమే పరియాదిన్నవట్టే సబ్బదుక్ఖవీతివత్తే జాతితోపి అనుస్సరిస్సతి, నామతోపి అనుస్సరిస్సతి, గోత్తతోపి అనుస్సరిస్సతి, ఆయుప్పమాణతోపి అనుస్సరిస్సతి, సావకయుగతోపి అనుస్సరిస్సతి, సావకసన్నిపాతతోపి అనుస్సరిస్సతి – ‘ఏవంజచ్చా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపి, ఏవంనామా ఏవంగోత్తా ఏవంసీలా ఏవంధమ్మా ఏవంపఞ్ఞా ఏవంవిహారీ ఏవంవిముత్తా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపీ’’’తి.
‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, తథాగతస్సేవ ను ఖో ఏసా ధమ్మధాతు సుప్పటివిద్ధా, యస్సా ధమ్మధాతుయా సుప్పటివిద్ధత్తా తథాగతో అతీతే బుద్ధే పరినిబ్బుతే ఛిన్నపపఞ్చే ఛిన్నవటుమే పరియాదిన్నవట్టే సబ్బదుక్ఖవీతివత్తే జాతితోపి అనుస్సరతి, నామతోపి అనుస్సరతి, గోత్తతోపి అనుస్సరతి, ఆయుప్పమాణతోపి అనుస్సరతి, సావకయుగతోపి అనుస్సరతి, సావకసన్నిపాతతోపి అనుస్సరతి – ‘ఏవంజచ్చా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపి, ఏవంనామా ఏవంగోత్తా ఏవంసీలా ఏవంధమ్మా ఏవంపఞ్ఞా ఏవంవిహారీ ఏవంవిముత్తా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపీ’తి, ఉదాహు దేవతా తథాగతస్స ఏతమత్థం ఆరోచేసుం, యేన తథాగతో అతీతే బుద్ధే పరినిబ్బుతే ఛిన్నపపఞ్చే ఛిన్నవటుమే పరియాదిన్నవట్టే సబ్బదుక్ఖవీతివత్తే జాతితోపి అనుస్సరతి, నామతోపి అనుస్సరతి, గోత్తతోపి అనుస్సరతి, ఆయుప్పమాణతోపి అనుస్సరతి, సావకయుగతోపి అనుస్సరతి, సావకసన్నిపాతతోపి అనుస్సరతి – ‘ఏవంజచ్చా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపి, ఏవంనామా ఏవంగోత్తా ఏవంసీలా ఏవంధమ్మా ఏవంపఞ్ఞా ఏవంవిహారీ ఏవంవిముత్తా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపీ’’’తి. అయఞ్చ హిదం తేసం భిక్ఖూనం అన్తరాకథా విప్పకతా హోతి.
౧౪. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన కరేరిమణ్డలమాళో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘కాయనుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా; కా చ పన వో అన్తరాకథా విప్పకతా’’తి?
ఏవం వుత్తే తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఇధ, భన్తే, అమ్హాకం అచిరపక్కన్తస్స భగవతో అయం అన్తరాకథా ఉదపాది – ‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో, అబ్భుతం, ఆవుసో, తథాగతస్స మహిద్ధికతా మహానుభావతా, యత్ర హి నామ తథాగతో అతీతే బుద్ధే పరినిబ్బుతే ఛిన్నపపఞ్చే ఛిన్నవటుమే పరియాదిన్నవట్టే సబ్బదుక్ఖవీతివత్తే జాతితోపి అనుస్సరిస్సతి, నామతోపి అనుస్సరిస్సతి, గోత్తతోపి అనుస్సరిస్సతి, ఆయుప్పమాణతోపి అనుస్సరిస్సతి, సావకయుగతోపి అనుస్సరిస్సతి, సావకసన్నిపాతతోపి అనుస్సరిస్సతి – ‘‘ఏవంజచ్చా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపి, ఏవంనామా ఏవంగోత్తా ఏవంసీలా ఏవంధమ్మా ఏవంపఞ్ఞా ఏవంవిహారీ ఏవంవిముత్తా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపీ’’తి. కిం ను ఖో, ఆవుసో, తథాగతస్సేవ ను ఖో ఏసా ధమ్మధాతు సుప్పటివిద్ధా, యస్సా ధమ్మధాతుయా సుప్పటివిద్ధత్తా తథాగతో అతీతే బుద్ధే పరినిబ్బుతే ఛిన్నపపఞ్చే ఛిన్నవటుమే పరియాదిన్నవట్టే సబ్బదుక్ఖవీతివత్తే జాతితోపి అనుస్సరతి, నామతోపి అనుస్సరతి, గోత్తతోపి అనుస్సరతి, ఆయుప్పమాణతోపి అనుస్సరతి, సావకయుగతోపి అనుస్సరతి, సావకసన్నిపాతతోపి అనుస్సరతి – ‘‘ఏవంజచ్చా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపి, ఏవంనామా ఏవంగోత్తా ఏవంసీలా ఏవంధమ్మా ఏవంపఞ్ఞా ఏవంవిహారీ ఏవంవిముత్తా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపీ’’తి. ఉదాహు దేవతా తథాగతస్స ఏతమత్థం ఆరోచేసుం, యేన తథాగతో అతీతే బుద్ధే పరినిబ్బుతే ఛిన్నపపఞ్చే ఛిన్నవటుమే పరియాదిన్నవట్టే సబ్బదుక్ఖవీతివత్తే జాతితోపి అనుస్సరతి, నామతోపి అనుస్సరతి, గోత్తతోపి అనుస్సరతి, ఆయుప్పమాణతోపి అనుస్సరతి, సావకయుగతోపి అనుస్సరతి, సావకసన్నిపాతతోపి అనుస్సరతి – ‘ఏవంజచ్చా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపి, ఏవంనామా ఏవంగోత్తా ఏవంసీలా ఏవంధమ్మా ఏవంపఞ్ఞా ఏవంవిహారీ ఏవంవిముత్తా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపీ’తి? అయం ఖో నో, భన్తే, అన్తరాకథా విప్పకతా, అథ భగవా అనుప్పత్తో’’తి.
౧౫. ‘‘తథాగతస్సేవేసా, భిక్ఖవే, ధమ్మధాతు సుప్పటివిద్ధా, యస్సా ధమ్మధాతుయా సుప్పటివిద్ధత్తా తథాగతో అతీతే బుద్ధే పరినిబ్బుతే ఛిన్నపపఞ్చే ఛిన్నవటుమే పరియాదిన్నవట్టే సబ్బదుక్ఖవీతివత్తే జాతితోపి అనుస్సరతి, నామతోపి అనుస్సరతి, గోత్తతోపి అనుస్సరతి, ఆయుప్పమాణతోపి అనుస్సరతి, సావకయుగతోపి అనుస్సరతి, సావకసన్నిపాతతోపి అనుస్సరతి – ‘ఏవంజచ్చా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపి, ఏవంనామా ఏవంగోత్తా ఏవంసీలా ఏవంధమ్మా ఏవంపఞ్ఞా ఏవంవిహారీ ఏవంవిముత్తా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపీ’తి. దేవతాపి తథాగతస్స ఏతమత్థం ఆరోచేసుం, యేన తథాగతో అతీతే బుద్ధే పరినిబ్బుతే ఛిన్నపపఞ్చే ఛిన్నవటుమే పరియాదిన్నవట్టే సబ్బదుక్ఖవీతివత్తే జాతితోపి అనుస్సరతి, నామతోపి అనుస్సరతి, గోత్తతోపి అనుస్సరతి, ఆయుప్పమాణతోపి అనుస్సరతి, సావకయుగతోపి అనుస్సరతి, సావకసన్నిపాతతోపి అనుస్సరతి – ‘ఏవంజచ్చా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపి, ఏవంనామా ఏవంగోత్తా ఏవంసీలా ఏవంధమ్మా ఏవంపఞ్ఞా ఏవంవిహారీ ఏవంవిముత్తా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపీ’తి.
‘‘ఇచ్ఛేయ్యాథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, భియ్యోసోమత్తాయ పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తం ధమ్మిం కథం సోతు’’న్తి? ‘‘ఏతస్స, భగవా, కాలో; ఏతస్స, సుగత, కాలో; యం భగవా భియ్యోసోమత్తాయ పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తం ధమ్మిం కథం కరేయ్య, భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –
౧౬. ‘‘ఇతో సో, భిక్ఖవే, ఏకనవుతికప్పే యం విపస్సీ భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉదపాది. విపస్సీ, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఖత్తియో జాతియా అహోసి, ఖత్తియకులే ఉదపాది. విపస్సీ, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో కోణ్డఞ్ఞో గోత్తేన అహోసి. విపస్సిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అసీతివస్ససహస్సాని ఆయుప్పమాణం అహోసి. విపస్సీ, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో పాటలియా మూలే అభిసమ్బుద్ధో. విపస్సిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఖణ్డతిస్సం నామ సావకయుగం అహోసి అగ్గం భద్దయుగం. విపస్సిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తయో సావకానం సన్నిపాతా అహేసుం. ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి అట్ఠసట్ఠిభిక్ఖుసతసహస్సం, ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి భిక్ఖుసతసహస్సం, ఏకో సావకానం సన్నిపాతో అహోసి అసీతిభిక్ఖుసహస్సాని. విపస్సిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఇమే తయో సావకానం సన్నిపాతా అహేసుం సబ్బేసంయేవ ఖీణాసవానం. విపస్సిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అసోకో నామ భిక్ఖు ఉపట్ఠాకో అహోసి అగ్గుపట్ఠాకో. విపస్సిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స బన్ధుమా నామ రాజా పితా అహోసి. బన్ధుమతీ నామ దేవీ మాతా అహోసి జనేత్తి. బన్ధుమస్స రఞ్ఞో బన్ధుమతీ నామ నగరం రాజధానీ అహోసి.
బోధిసత్తధమ్మతా
౧౭. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ బోధిసత్తో తుసితా కాయా చవిత్వా సతో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమి. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౧౮. ‘‘ధమ్మతా, ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో తుసితా కాయా చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతి. అథ సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యాపి తా లోకన్తరికా అఘా అసంవుతా అన్ధకారా అన్ధకారతిమిసా, యత్థ పిమే చన్దిమసూరియా ఏవంమహిద్ధికా ఏవంమహానుభావా ఆభాయ నానుభోన్తి, తత్థపి అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యేపి తత్థ సత్తా ఉపపన్నా, తేపి తేనోభాసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్జానన్తి – ‘అఞ్ఞేపి కిర, భో, సన్తి సత్తా ఇధూపపన్నా’తి. అయఞ్చ దససహస్సీ లోకధాతు సఙ్కమ్పతి సమ్పకమ్పతి సమ్పవేధతి. అప్పమాణో చ ఉళారో ఓభాసో లోకే పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౧౯. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి, చత్తారో నం దేవపుత్తా చతుద్దిసం [చాతుద్దిసం (స్యా.)] రక్ఖాయ ఉపగచ్ఛన్తి – ‘మా నం బోధిసత్తం వా బోధిసత్తమాతరం వా మనుస్సో వా అమనుస్సో వా కోచి వా విహేఠేసీ’తి. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౨౦. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి, పకతియా సీలవతీ బోధిసత్తమాతా హోతి, విరతా పాణాతిపాతా, విరతా అదిన్నాదానా, విరతా కామేసుమిచ్ఛాచారా, విరతా ముసావాదా, విరతా సురామేరయమజ్జప్పమాదట్ఠానా. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౨౧. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి, న బోధిసత్తమాతు పురిసేసు మానసం ఉప్పజ్జతి కామగుణూపసంహితం, అనతిక్కమనీయా చ బోధిసత్తమాతా హోతి కేనచి పురిసేన రత్తచిత్తేన. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౨౨. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి, లాభినీ బోధిసత్తమాతా హోతి పఞ్చన్నం కామగుణానం. సా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితా సమఙ్గీభూతా పరిచారేతి. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౨౩. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి, న బోధిసత్తమాతు కోచిదేవ ఆబాధో ఉప్పజ్జతి. సుఖినీ బోధిసత్తమాతా హోతి అకిలన్తకాయా, బోధిసత్తఞ్చ బోధిసత్తమాతా తిరోకుచ్ఛిగతం పస్సతి సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గిం అహీనిన్ద్రియం. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మణి వేళురియో సుభో జాతిమా అట్ఠంసో సుపరికమ్మకతో అచ్ఛో విప్పసన్నో అనావిలో సబ్బాకారసమ్పన్నో. తత్రాస్స [తత్రస్స (స్యా.)] సుత్తం ఆవుతం నీలం వా పీతం వా లోహితం వా ఓదాతం వా పణ్డుసుత్తం వా. తమేనం చక్ఖుమా పురిసో హత్థే కరిత్వా పచ్చవేక్ఖేయ్య – ‘అయం ఖో మణి వేళురియో సుభో జాతిమా అట్ఠంసో సుపరికమ్మకతో అచ్ఛో విప్పసన్నో అనావిలో సబ్బాకారసమ్పన్నో. తత్రిదం సుత్తం ఆవుతం నీలం వా పీతం వా లోహితం వా ఓదాతం వా పణ్డుసుత్తం వా’తి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి, న బోధిసత్తమాతు కోచిదేవ ఆబాధో ఉప్పజ్జతి, సుఖినీ బోధిసత్తమాతా హోతి అకిలన్తకాయా, బోధిసత్తఞ్చ బోధిసత్తమాతా తిరోకుచ్ఛిగతం పస్సతి సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గిం అహీనిన్ద్రియం. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౨౪. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, సత్తాహజాతే బోధిసత్తే బోధిసత్తమాతా కాలఙ్కరోతి తుసితం కాయం ఉపపజ్జతి. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౨౫. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యథా అఞ్ఞా ఇత్థికా నవ వా దస వా మాసే గబ్భం కుచ్ఛినా పరిహరిత్వా విజాయన్తి, న హేవం బోధిసత్తం బోధిసత్తమాతా విజాయతి. దసేవ మాసాని బోధిసత్తం బోధిసత్తమాతా కుచ్ఛినా పరిహరిత్వా విజాయతి. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౨౬. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యథా అఞ్ఞా ఇత్థికా నిసిన్నా వా నిపన్నా వా విజాయన్తి, న హేవం బోధిసత్తం బోధిసత్తమాతా విజాయతి. ఠితావ బోధిసత్తం బోధిసత్తమాతా విజాయతి. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౨౭. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, దేవా పఠమం పటిగ్గణ్హన్తి, పచ్ఛా మనుస్సా. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౨౮. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, అప్పత్తోవ బోధిసత్తో పథవిం హోతి, చత్తారో నం దేవపుత్తా పటిగ్గహేత్వా మాతు పురతో ఠపేన్తి – ‘అత్తమనా, దేవి, హోహి; మహేసక్ఖో తే పుత్తో ఉప్పన్నో’తి. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౨౯. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, విసదోవ నిక్ఖమతి అమక్ఖితో ఉదేన [ఉద్దేన (స్యా.), ఉదరేన (కత్థచి)] అమక్ఖితో సేమ్హేన అమక్ఖితో రుహిరేన అమక్ఖితో కేనచి అసుచినా సుద్ధో [విసుద్ధో (స్యా.)] విసదో. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మణిరతనం కాసికే వత్థే నిక్ఖిత్తం నేవ మణిరతనం కాసికం వత్థం మక్ఖేతి, నాపి కాసికం వత్థం మణిరతనం మక్ఖేతి. తం కిస్స హేతు? ఉభిన్నం సుద్ధత్తా. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, విసదోవ నిక్ఖమతి అమక్ఖితో, ఉదేన అమక్ఖితో సేమ్హేన అమక్ఖితో రుహిరేన అమక్ఖితో కేనచి అసుచినా సుద్ధో విసదో. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౩౦. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, ద్వే ఉదకస్స ధారా అన్తలిక్ఖా పాతుభవన్తి – ఏకా సీతస్స ఏకా ఉణ్హస్స యేన బోధిసత్తస్స ఉదకకిచ్చం కరోన్తి మాతు చ. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౩౧. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, సమ్పతిజాతో బోధిసత్తో సమేహి పాదేహి పతిట్ఠహిత్వా ఉత్తరాభిముఖో [ఉత్తరేనాభిముఖో (స్యా.) ఉత్తరేనముఖో (క.)] సత్తపదవీతిహారేన గచ్ఛతి సేతమ్హి ఛత్తే అనుధారియమానే, సబ్బా చ దిసా అనువిలోకేతి, ఆసభిం వాచం భాసతి ‘అగ్గోహమస్మి లోకస్స, జేట్ఠోహమస్మి లోకస్స, సేట్ఠోహమస్మి లోకస్స, అయమన్తిమా జాతి, నత్థిదాని పునబ్భవో’తి. అయమేత్థ ధమ్మతా.
౩౨. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, అథ సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో పాతుభవతి, అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యాపి తా లోకన్తరికా అఘా అసంవుతా అన్ధకారా అన్ధకారతిమిసా, యత్థ పిమే చన్దిమసూరియా ఏవంమహిద్ధికా ఏవంమహానుభావా ఆభాయ నానుభోన్తి, తత్థపి అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యేపి తత్థ సత్తా ఉపపన్నా, తేపి తేనోభాసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్జానన్తి – ‘అఞ్ఞేపి కిర, భో, సన్తి సత్తా ఇధూపపన్నా’తి. అయఞ్చ దససహస్సీ లోకధాతు సఙ్కమ్పతి సమ్పకమ్పతి సమ్పవేధతి అప్పమాణో చ ఉళారో ఓభాసో లోకే పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. అయమేత్థ ధమ్మతా.
ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణా
౩౩. ‘‘జాతే ఖో పన, భిక్ఖవే, విపస్సిమ్హి కుమారే బన్ధుమతో రఞ్ఞో పటివేదేసుం – ‘పుత్తో తే, దేవ [దేవ తే (క.)], జాతో, తం దేవో పస్సతూ’తి. అద్దసా ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమా రాజా విపస్సిం కుమారం, దిస్వా నేమిత్తే బ్రాహ్మణే ఆమన్తాపేత్వా ఏతదవోచ – ‘పస్సన్తు భోన్తో నేమిత్తా బ్రాహ్మణా కుమార’న్తి. అద్దసంసు ఖో, భిక్ఖవే, నేమిత్తా బ్రాహ్మణా విపస్సిం కుమారం, దిస్వా బన్ధుమన్తం రాజానం ఏతదవోచుం – ‘అత్తమనో, దేవ, హోహి, మహేసక్ఖో తే పుత్తో ఉప్పన్నో, లాభా తే, మహారాజ, సులద్ధం తే, మహారాజ, యస్స తే కులే ఏవరూపో పుత్తో ఉప్పన్నో. అయఞ్హి, దేవ, కుమారో ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి సమన్నాగతో, యేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స ద్వేవ గతియో భవన్తి అనఞ్ఞా. సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా చాతురన్తో విజితావీ జనపదత్థావరియప్పత్తో సత్తరతనసమన్నాగతో. తస్సిమాని సత్తరతనాని భవన్తి. సేయ్యథిదం – చక్కరతనం హత్థిరతనం అస్సరతనం మణిరతనం ఇత్థిరతనం గహపతిరతనం పరిణాయకరతనమేవ సత్తమం. పరోసహస్సం ఖో పనస్స పుత్తా భవన్తి సూరా వీరఙ్గరూపా పరసేనప్పమద్దనా. సో ఇమం పథవిం సాగరపరియన్తం అదణ్డేన అసత్థేన ధమ్మేన అభివిజియ అజ్ఝావసతి. సచే ఖో పన అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే వివటచ్ఛదో.
౩౪. ‘కతమేహి చాయం, దేవ, కుమారో ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి సమన్నాగతో, యేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స ద్వేవ గతియో భవన్తి అనఞ్ఞా. సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా చాతురన్తో విజితాపీ జనపదత్థావరియప్పత్తో సత్తరతనసమన్నాగతో. తస్సిమాని సత్తరతనాని భవన్తి. సేయ్యథిదం – చక్కరతనం హత్థిరతనం అస్సరతనం మణిరతనం ఇత్థిరతనం గహపతిరతనం పరిణాయకరతనమేవ సత్తమం. పరోసహస్సం ఖో పనస్స పుత్తా భవన్తి సూరా వీరఙ్గరూపా పరసేనప్పమద్దనా. సో ఇమం పథవిం సాగరపరియన్తం అదణ్డేన అసత్థేన ధమ్మేన అభివిజియ అజ్ఝావసతి. సచే ఖో పన అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే వివటచ్ఛదో.
౩౫. ‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో సుప్పతిట్ఠితపాదో. యం పాయం, దేవ, కుమారో సుప్పతిట్ఠితపాదో. ఇదమ్పిస్స మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణం భవతి.
‘ఇమస్స, దేవ [ఇమస్స హి దేవ (?)], కుమారస్స హేట్ఠా పాదతలేసు చక్కాని జాతాని సహస్సారాని సనేమికాని సనాభికాని సబ్బాకారపరిపూరాని. యమ్పి, ఇమస్స దేవ, కుమారస్స హేట్ఠా పాదతలేసు చక్కాని జాతాని సహస్సారాని సనేమికాని సనాభికాని సబ్బాకారపరిపూరాని, ఇదమ్పిస్స మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణం భవతి.
‘అయఞ్హి దేవ, కుమారో ఆయతపణ్హీ…పే…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో దీఘఙ్గులీ…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో ముదుతలునహత్థపాదో…
‘అయఞ్హి, దేవ కుమారో జాలహత్థపాదో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో ఉస్సఙ్ఖపాదో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో ఏణిజఙ్ఘో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో ఠితకోవ అనోనమన్తో ఉభోహి పాణితలేహి జణ్ణుకాని పరిమసతి [పరామసతి (క.)] పరిమజ్జతి…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో కోసోహితవత్థగుయ్హో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో సువణ్ణవణ్ణో కఞ్చనసన్నిభత్తచో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో సుఖుమచ్ఛవీ; సుఖుమత్తా ఛవియా రజోజల్లం కాయే న ఉపలిమ్పతి [ఉపలిప్పతి (స్యా.)] …
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో ఏకేకలోమో; ఏకేకాని లోమాని లోమకూపేసు జాతాని…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో ఉద్ధగ్గలోమో; ఉద్ధగ్గాని లోమాని జాతాని నీలాని అఞ్జనవణ్ణాని కుణ్డలావట్టాని దక్ఖిణావట్టకజాతాని…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో బ్రహ్ముజుగత్తో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో సత్తుస్సదో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో సీహపుబ్బద్ధకాయో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో చితన్తరంసో [పితన్తరంసో (స్యా.)] …
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో నిగ్రోధపరిమణ్డలో యావతక్వస్స కాయో తావతక్వస్స బ్యామో, యావతక్వస్స బ్యామో, తావతక్వస్స కాయో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో సమవట్టక్ఖన్ధో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో రసగ్గసగ్గీ…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో సీహహను…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో చత్తాలీసదన్తో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో సమదన్తో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో అవిరళదన్తో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో సుసుక్కదాఠో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో పహూతజివ్హో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో బ్రహ్మస్సరో కరవీకభాణీ…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో అభినీలనేత్తో…
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో గోపఖుమో…
ఇమస్స, దేవ, కుమారస్స ఉణ్ణా భముకన్తరే జాతా ఓదాతా ముదుతూలసన్నిభా. యమ్పి ఇమస్స దేవ కుమారస్స ఉణ్ణా భముకన్తరే జాతా ఓదాతా ముదుతూలసన్నిభా, ఇదమ్పిమస్స మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణం భవతి.
‘అయఞ్హి, దేవ, కుమారో ఉణ్హీససీసో. యం పాయం, దేవ, కుమారో ఉణ్హీససీసో, ఇదమ్పిస్స మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణం భవతి.
౩౬. ‘ఇమేహి ఖో అయం, దేవ, కుమారో ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి సమన్నాగతో, యేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స ద్వేవ గతియో భవన్తి అనఞ్ఞా. సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా చాతురన్తో విజితావీ జనపదత్థావరియప్పత్తో సత్తరతనసమన్నాగతో. తస్సిమాని సత్తరతనాని భవన్తి. సేయ్యథిదం – చక్కరతనం హత్థిరతనం అస్సరతనం మణిరతనం ఇత్థిరతనం గహపతిరతనం పరిణాయకరతనమేవ సత్తమం. పరోసహస్సం ఖో పనస్స పుత్తా భవన్తి సూరా వీరఙ్గరూపా పరసేనప్పమద్దనా. సో ఇమం పథవిం సాగరపరియన్తం అదణ్డేన అసత్థేన ధమ్మేన [ధమ్మేన సమేన (స్యా.)] అభివిజియ అజ్ఝావసతి. సచే ఖో పన అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే వివటచ్ఛదో’తి.
విపస్సీసమఞ్ఞా
౩౭. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమా రాజా నేమిత్తే బ్రాహ్మణే అహతేహి వత్థేహి అచ్ఛాదాపేత్వా [అచ్ఛాదేత్వా (స్యా.)] సబ్బకామేహి సన్తప్పేసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమా రాజా విపస్సిస్స కుమారస్స ధాతియో ఉపట్ఠాపేసి. అఞ్ఞా ఖీరం పాయేన్తి, అఞ్ఞా న్హాపేన్తి, అఞ్ఞా ధారేన్తి, అఞ్ఞా అఙ్కేన పరిహరన్తి. జాతస్స ఖో పన, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స కుమారస్స సేతచ్ఛత్తం ధారయిత్థ దివా చేవ రత్తిఞ్చ – ‘మా నం సీతం వా ఉణ్హం వా తిణం వా రజో వా ఉస్సావో వా బాధయిత్థా’తి. జాతో ఖో పన, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో బహునో జనస్స పియో అహోసి మనాపో. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఉప్పలం వా పదుమం వా పుణ్డరీకం వా బహునో జనస్స పియం మనాపం; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో బహునో జనస్స పియో అహోసి మనాపో. స్వాస్సుదం అఙ్కేనేవ అఙ్కం పరిహరియతి.
౩౮. ‘‘జాతో ఖో పన, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో మఞ్జుస్సరో చ [కుమారో బ్రహ్మస్సరో మఞ్జుస్సరో చ (సీ. క.)] అహోసి వగ్గుస్సరో చ మధురస్సరో చ పేమనియస్సరో చ. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, హిమవన్తే పబ్బతే కరవీకా నామ సకుణజాతి మఞ్జుస్సరా చ వగ్గుస్సరా చ మధురస్సరా చ పేమనియస్సరా చ; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో మఞ్జుస్సరో చ అహోసి వగ్గుస్సరో చ మధురస్సరో చ పేమనియస్సరో చ.
౩౯. ‘‘జాతస్స ఖో పన, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స కుమారస్స కమ్మవిపాకజం దిబ్బచక్ఖు పాతురహోసి యేన సుదం [యేన దూరం (స్యా.)] సమన్తా యోజనం పస్సతి దివా చేవ రత్తిఞ్చ.
౪౦. ‘‘జాతో ఖో పన, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో అనిమిసన్తో పేక్ఖతి సేయ్యథాపి దేవా తావతింసా. ‘అనిమిసన్తో కుమారో పేక్ఖతీ’తి ఖో, భిక్ఖవే [అనిమిసన్తో పేక్ఖతి, జాతస్స ఖో పన భిక్ఖవే (క.)], విపస్సిస్స కుమారస్స ‘విపస్సీ విపస్సీ’ త్వేవ సమఞ్ఞా ఉదపాది.
౪౧. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమా రాజా అత్థకరణే [అట్ట కరణే (స్యా.)] నిసిన్నో విపస్సిం కుమారం అఙ్కే నిసీదాపేత్వా అత్థే అనుసాసతి. తత్ర సుదం, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో పితుఅఙ్కే నిసిన్నో విచేయ్య విచేయ్య అత్థే పనాయతి ఞాయేన [అట్టే పనాయతి ఞాణేన (స్యా.)]. విచేయ్య విచేయ్య కుమారో అత్థే పనాయతి ఞాయేనాతి ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స కుమారస్స భియ్యోసోమత్తాయ ‘విపస్సీ విపస్సీ’ త్వేవ సమఞ్ఞా ఉదపాది.
౪౨. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమా రాజా విపస్సిస్స కుమారస్స తయో పాసాదే కారాపేసి, ఏకం వస్సికం ఏకం హేమన్తికం ఏకం గిమ్హికం; పఞ్చ కామగుణాని ఉపట్ఠాపేసి. తత్ర సుదం, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో వస్సికే పాసాదే చత్తారో మాసే [వస్సికే పాసాదే వస్సికే] నిప్పురిసేహి తూరియేహి పరిచారయమానో న హేట్ఠాపాసాదం ఓరోహతీ’’తి.
పఠమభాణవారో.
జిణ్ణపురిసో
౪౩. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో బహూనం వస్సానం బహూనం వస్ససతానం బహూనం వస్ససహస్సానం అచ్చయేన సారథిం ఆమన్తేసి – ‘యోజేహి, సమ్మ సారథి, భద్దాని భద్దాని యానాని ఉయ్యానభూమిం గచ్ఛామ సుభూమిదస్సనాయా’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, భిక్ఖవే, సారథి విపస్సిస్స కుమారస్స పటిస్సుత్వా భద్దాని భద్దాని యానాని యోజేత్వా విపస్సిస్స కుమారస్స పటివేదేసి – ‘యుత్తాని ఖో తే, దేవ, భద్దాని భద్దాని యానాని, యస్స దాని కాలం మఞ్ఞసీ’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో భద్దం భద్దం యానం [భద్రం యానం (స్యా.), భద్దం యానం (పీ.) చత్తారో మాసే (సీ. పీ.)] అభిరుహిత్వా భద్దేహి భద్దేహి యానేహి ఉయ్యానభూమిం నియ్యాసి.
౪౪. ‘‘అద్దసా ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో ఉయ్యానభూమిం నియ్యన్తో పురిసం జిణ్ణం గోపానసివఙ్కం భోగ్గం [భగ్గం (స్యా.)] దణ్డపరాయనం పవేధమానం గచ్ఛన్తం ఆతురం గతయోబ్బనం. దిస్వా సారథిం ఆమన్తేసి – ‘అయం పన, సమ్మ సారథి, పురిసో కింకతో? కేసాపిస్స న యథా అఞ్ఞేసం, కాయోపిస్స న యథా అఞ్ఞేస’న్తి. ‘ఏసో ఖో, దేవ, జిణ్ణో నామా’తి. ‘కిం పనేసో, సమ్మ సారథి, జిణ్ణో నామా’తి? ‘ఏసో ఖో, దేవ, జిణ్ణో నామ. న దాని తేన చిరం జీవితబ్బం భవిస్సతీ’తి. ‘కిం పన, సమ్మ సారథి, అహమ్పి జరాధమ్మో, జరం అనతీతో’తి? ‘త్వఞ్చ, దేవ, మయఞ్చమ్హ సబ్బే జరాధమ్మా, జరం అనతీతా’తి. ‘తేన హి, సమ్మ సారథి, అలం దానజ్జ ఉయ్యానభూమియా. ఇతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాహీ’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, భిక్ఖవే, సారథి విపస్సిస్స కుమారస్స పటిస్సుత్వా తతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాసి. తత్ర సుదం, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో అన్తేపురం గతో దుక్ఖీ దుమ్మనో పజ్ఝాయతి – ‘ధిరత్థు కిర, భో, జాతి నామ, యత్ర హి నామ జాతస్స జరా పఞ్ఞాయిస్సతీ’తి!
౪౫. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమా రాజా సారథిం ఆమన్తాపేత్వా ఏతదవోచ – ‘కచ్చి, సమ్మ సారథి, కుమారో ఉయ్యానభూమియా అభిరమిత్థ? కచ్చి, సమ్మ సారథి, కుమారో ఉయ్యానభూమియా అత్తమనో అహోసీ’తి? ‘న ఖో, దేవ, కుమారో ఉయ్యానభూమియా అభిరమిత్థ, న ఖో, దేవ, కుమారో ఉయ్యానభూమియా అత్తమనో అహోసీ’తి. ‘కిం పన, సమ్మ సారథి, అద్దస కుమారో ఉయ్యానభూమిం నియ్యన్తో’తి? ‘అద్దసా ఖో, దేవ, కుమారో ఉయ్యానభూమిం నియ్యన్తో పురిసం జిణ్ణం గోపానసివఙ్కం భోగ్గం దణ్డపరాయనం పవేధమానం గచ్ఛన్తం ఆతురం గతయోబ్బనం. దిస్వా మం ఏతదవోచ – ‘‘అయం పన, సమ్మ సారథి, పురిసో కింకతో, కేసాపిస్స న యథా అఞ్ఞేసం, కాయోపిస్స న యథా అఞ్ఞేస’’న్తి? ‘‘ఏసో ఖో, దేవ, జిణ్ణో నామా’’తి. ‘‘కిం పనేసో, సమ్మ సారథి, జిణ్ణో నామా’’తి? ‘‘ఏసో ఖో, దేవ, జిణ్ణో నామ న దాని తేన చిరం జీవితబ్బం భవిస్సతీ’’తి. ‘‘కిం పన, సమ్మ సారథి, అహమ్పి జరాధమ్మో, జరం అనతీతో’’తి? ‘‘త్వఞ్చ, దేవ, మయఞ్చమ్హ సబ్బే జరాధమ్మా, జరం అనతీతా’’తి.
‘‘‘తేన హి, సమ్మ సారథి, అలం దానజ్జ ఉయ్యానభూమియా, ఇతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాహీ’’’తి. ‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో అహం, దేవ, విపస్సిస్స కుమారస్స పటిస్సుత్వా తతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాసిం. సో ఖో, దేవ, కుమారో అన్తేపురం గతో దుక్ఖీ దుమ్మనో పజ్ఝాయతి – ‘‘ధిరత్థు కిర భో జాతి నామ, యత్ర హి నామ జాతస్స జరా పఞ్ఞాయిస్సతీ’’’తి.
బ్యాధితపురిసో
౪౬. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమస్స రఞ్ఞో ఏతదహోసి –
‘మా హేవ ఖో విపస్సీ కుమారో న రజ్జం కారేసి, మా హేవ విపస్సీ కుమారో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజి, మా హేవ నేమిత్తానం బ్రాహ్మణానం సచ్చం అస్స వచన’న్తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమా రాజా విపస్సిస్స కుమారస్స భియ్యోసోమత్తాయ పఞ్చ కామగుణాని ఉపట్ఠాపేసి – ‘యథా విపస్సీ కుమారో రజ్జం కరేయ్య, యథా విపస్సీ కుమారో న అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య, యథా నేమిత్తానం బ్రాహ్మణానం మిచ్ఛా అస్స వచన’న్తి.
‘‘తత్ర సుదం, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేతి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో బహూనం వస్సానం…పే…
౪౭. ‘‘అద్దసా ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో ఉయ్యానభూమిం నియ్యన్తో పురిసం ఆబాధికం దుక్ఖితం బాళ్హగిలానం సకే ముత్తకరీసే పలిపన్నం సేమానం [సయమానం (స్యా. క.)] అఞ్ఞేహి వుట్ఠాపియమానం అఞ్ఞేహి సంవేసియమానం. దిస్వా సారథిం ఆమన్తేసి – ‘అయం పన, సమ్మ సారథి, పురిసో కింకతో? అక్ఖీనిపిస్స న యథా అఞ్ఞేసం, సరోపిస్స [సిరోపిస్స (స్యా.)] న యథా అఞ్ఞేస’న్తి? ‘ఏసో ఖో, దేవ, బ్యాధితో నామా’తి. ‘కిం పనేసో, సమ్మ సారథి, బ్యాధితో నామా’తి? ‘ఏసో ఖో, దేవ, బ్యాధితో నామ అప్పేవ నామ తమ్హా ఆబాధా వుట్ఠహేయ్యా’తి. ‘కిం పన, సమ్మ సారథి, అహమ్పి బ్యాధిధమ్మో, బ్యాధిం అనతీతో’తి? ‘త్వఞ్చ, దేవ, మయఞ్చమ్హ సబ్బే బ్యాధిధమ్మా, బ్యాధిం అనతీతా’తి. ‘తేన హి, సమ్మ సారథి, అలం దానజ్జ ఉయ్యానభూమియా, ఇతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాహీ’తి. ‘ఏవం దేవా’తి ఖో, భిక్ఖవే, సారథి విపస్సిస్స కుమారస్స పటిస్సుత్వా తతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాసి. తత్ర సుదం, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో అన్తేపురం గతో దుక్ఖీ దుమ్మనో పజ్ఝాయతి – ‘ధిరత్థు కిర భో జాతి నామ, యత్ర హి నామ జాతస్స జరా పఞ్ఞాయిస్సతి, బ్యాధి పఞ్ఞాయిస్సతీ’తి.
౪౮. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమా రాజా సారథిం ఆమన్తాపేత్వా ఏతదవోచ – ‘కచ్చి, సమ్మ సారథి, కుమారో ఉయ్యానభూమియా అభిరమిత్థ, కచ్చి, సమ్మ సారథి, కుమారో ఉయ్యానభూమియా అత్తమనో అహోసీ’తి? ‘న ఖో, దేవ, కుమారో ఉయ్యానభూమియా అభిరమిత్థ, న ఖో, దేవ, కుమారో ఉయ్యానభూమియా అత్తమనో అహోసీ’తి. ‘కిం పన, సమ్మ సారథి, అద్దస కుమారో ఉయ్యానభూమిం నియ్యన్తో’తి? ‘అద్దసా ఖో, దేవ, కుమారో ఉయ్యానభూమిం నియ్యన్తో పురిసం ఆబాధికం దుక్ఖితం బాళ్హగిలానం సకే ముత్తకరీసే పలిపన్నం సేమానం అఞ్ఞేహి వుట్ఠాపియమానం అఞ్ఞేహి సంవేసియమానం. దిస్వా మం ఏతదవోచ – ‘‘అయం పన, సమ్మ సారథి, పురిసో కింకతో, అక్ఖీనిపిస్స న యథా అఞ్ఞేసం, సరోపిస్స న యథా అఞ్ఞేస’’న్తి? ‘‘ఏసో ఖో, దేవ, బ్యాధితో నామా’’తి. ‘‘కిం పనేసో, సమ్మ సారథి, బ్యాధితో నామా’’తి? ‘‘ఏసో ఖో, దేవ, బ్యాధితో నామ అప్పేవ నామ తమ్హా ఆబాధా వుట్ఠహేయ్యా’’తి. ‘‘కిం పన, సమ్మ సారథి, అహమ్పి బ్యాధిధమ్మో, బ్యాధిం అనతీతో’’తి? ‘‘త్వఞ్చ, దేవ, మయఞ్చమ్హ సబ్బే బ్యాధిధమ్మా, బ్యాధిం అనతీతా’’తి. ‘‘తేన హి, సమ్మ సారథి, అలం దానజ్జ ఉయ్యానభూమియా, ఇతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాహీ’’తి. ‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో అహం, దేవ, విపస్సిస్స కుమారస్స పటిస్సుత్వా తతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాసిం. సో ఖో, దేవ, కుమారో అన్తేపురం గతో దుక్ఖీ దుమ్మనో పజ్ఝాయతి – ‘‘‘ధిరత్థు కిర భో జాతి నామ, యత్ర హి నామ జాతస్స జరా పఞ్ఞాయిస్సతి, బ్యాధి పఞ్ఞాయిస్సతీ’’’తి.
కాలఙ్కతపురిసో
౪౯. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమస్స రఞ్ఞో ఏతదహోసి – ‘మా హేవ ఖో విపస్సీ కుమారో న రజ్జం కారేసి, మా హేవ విపస్సీ కుమారో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజి, మా హేవ నేమిత్తానం బ్రాహ్మణానం సచ్చం అస్స వచన’న్తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమా రాజా విపస్సిస్స కుమారస్స భియ్యోసోమత్తాయ పఞ్చ కామగుణాని ఉపట్ఠాపేసి – ‘యథా విపస్సీ కుమారో రజ్జం కరేయ్య, యథా విపస్సీ కుమారో న అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య, యథా నేమిత్తానం బ్రాహ్మణానం మిచ్ఛా అస్స వచన’న్తి.
‘‘తత్ర సుదం, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేతి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో బహూనం వస్సానం…పే…
౫౦. ‘‘అద్దసా ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో ఉయ్యానభూమిం నియ్యన్తో మహాజనకాయం సన్నిపతితం నానారత్తానఞ్చ దుస్సానం విలాతం కయిరమానం. దిస్వా సారథిం ఆమన్తేసి – ‘కిం ను ఖో, సో, సమ్మ సారథి, మహాజనకాయో సన్నిపతితో నానారత్తానఞ్చ దుస్సానం విలాతం కయిరతీ’తి? ‘ఏసో ఖో, దేవ, కాలఙ్కతో నామా’తి. ‘తేన హి, సమ్మ సారథి, యేన సో కాలఙ్కతో తేన రథం పేసేహీ’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, భిక్ఖవే, సారథి విపస్సిస్స కుమారస్స పటిస్సుత్వా యేన సో కాలఙ్కతో తేన రథం పేసేసి. అద్దసా ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో పేతం కాలఙ్కతం, దిస్వా సారథిం ఆమన్తేసి – ‘కిం పనాయం, సమ్మ సారథి, కాలఙ్కతో నామా’తి? ‘ఏసో ఖో, దేవ, కాలఙ్కతో నామ. న దాని తం దక్ఖన్తి మాతా వా పితా వా అఞ్ఞే వా ఞాతిసాలోహితా, సోపి న దక్ఖిస్సతి మాతరం వా పితరం వా అఞ్ఞే వా ఞాతిసాలోహితే’తి. ‘కిం పన, సమ్మ సారథి, అహమ్పి మరణధమ్మో మరణం అనతీతో; మమ్పి న దక్ఖన్తి దేవో వా దేవీ వా అఞ్ఞే వా ఞాతిసాలోహితా; అహమ్పి న దక్ఖిస్సామి దేవం వా దేవిం వా అఞ్ఞే వా ఞాతిసాలోహితే’తి? ‘త్వఞ్చ, దేవ, మయఞ్చమ్హ సబ్బే మరణధమ్మా మరణం అనతీతా; తమ్పి న దక్ఖన్తి దేవో వా దేవీ వా అఞ్ఞే వా ఞాతిసాలోహితా; త్వమ్పి న దక్ఖిస్ససి దేవం వా దేవిం వా అఞ్ఞే వా ఞాతిసాలోహితే’తి. ‘తేన హి, సమ్మ సారథి, అలం దానజ్జ ఉయ్యానభూమియా, ఇతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాహీ’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, భిక్ఖవే, సారథి విపస్సిస్స కుమారస్స పటిస్సుత్వా తతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాసి. తత్ర సుదం, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో అన్తేపురం గతో దుక్ఖీ దుమ్మనో పజ్ఝాయతి – ‘ధిరత్థు కిర, భో, జాతి నామ, యత్ర హి నామ జాతస్స జరా పఞ్ఞాయిస్సతి, బ్యాధి పఞ్ఞాయిస్సతి, మరణం పఞ్ఞాయిస్సతీ’తి.
౫౧. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమా రాజా సారథిం ఆమన్తాపేత్వా ఏతదవోచ – ‘కచ్చి, సమ్మ సారథి, కుమారో ఉయ్యానభూమియా అభిరమిత్థ, కచ్చి, సమ్మ సారథి, కుమారో ఉయ్యానభూమియా అత్తమనో అహోసీ’తి? ‘న ఖో, దేవ, కుమారో ఉయ్యానభూమియా అభిరమిత్థ, న ఖో, దేవ, కుమారో ఉయ్యానభూమియా అత్తమనో అహోసీ’తి. ‘కిం పన, సమ్మ సారథి, అద్దస కుమారో ఉయ్యానభూమిం నియ్యన్తో’తి? ‘అద్దసా ఖో, దేవ, కుమారో ఉయ్యానభూమిం నియ్యన్తో మహాజనకాయం సన్నిపతితం నానారత్తానఞ్చ దుస్సానం విలాతం కయిరమానం. దిస్వా మం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, సో, సమ్మ సారథి, మహాజనకాయో సన్నిపతితో నానారత్తానఞ్చ దుస్సానం విలాతం కయిరతీ’’తి? ‘‘ఏసో ఖో, దేవ, కాలఙ్కతో నామా’’తి. ‘‘తేన హి, సమ్మ సారథి, యేన సో కాలఙ్కతో తేన రథం పేసేహీ’’తి. ‘‘ఏవం దేవా’’తి ఖో అహం, దేవ, విపస్సిస్స కుమారస్స పటిస్సుత్వా యేన సో కాలఙ్కతో తేన రథం పేసేసిం. అద్దసా ఖో, దేవ, కుమారో పేతం కాలఙ్కతం, దిస్వా మం ఏతదవోచ – ‘‘కిం పనాయం, సమ్మ సారథి, కాలఙ్కతో నామా’’తి? ‘‘ఏసో ఖో, దేవ, కాలఙ్కతో నామ. న దాని తం దక్ఖన్తి మాతా వా పితా వా అఞ్ఞే వా ఞాతిసాలోహితా, సోపి న దక్ఖిస్సతి మాతరం వా పితరం వా అఞ్ఞే వా ఞాతిసాలోహితే’’తి. ‘‘కిం పన, సమ్మ సారథి, అహమ్పి మరణధమ్మో మరణం అనతీతో; మమ్పి న దక్ఖన్తి దేవో వా దేవీ వా అఞ్ఞే వా ఞాతిసాలోహితా; అహమ్పి న దక్ఖిస్సామి దేవం వా దేవిం వా అఞ్ఞే వా ఞాతిసాలోహితే’’తి? ‘‘త్వఞ్చ, దేవ, మయఞ్చమ్హ సబ్బే మరణధమ్మా మరణం అనతీతా; తమ్పి న దక్ఖన్తి దేవో వా దేవీ వా అఞ్ఞే వా ఞాతిసాలోహితా, త్వమ్పి న దక్ఖిస్ససి దేవం వా దేవిం వా అఞ్ఞే వా ఞాతిసాలోహితే’’తి. ‘‘తేన హి, సమ్మ సారథి, అలం దానజ్జ ఉయ్యానభూమియా, ఇతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాహీ’తి. ‘‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో అహం, దేవ, విపస్సిస్స కుమారస్స పటిస్సుత్వా తతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాసిం. సో ఖో, దేవ, కుమారో అన్తేపురం గతో దుక్ఖీ దుమ్మనో పజ్ఝాయతి – ‘‘ధిరత్థు కిర భో జాతి నామ, యత్ర హి నామ జాతస్స జరా పఞ్ఞాయిస్సతి, బ్యాధి పఞ్ఞాయిస్సతి, మరణం పఞ్ఞాయిస్సతీ’’’తి.
పబ్బజితో
౫౨. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమస్స రఞ్ఞో ఏతదహోసి – ‘మా హేవ ఖో విపస్సీ కుమారో న రజ్జం కారేసి, మా హేవ విపస్సీ కుమారో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజి, మా హేవ నేమిత్తానం బ్రాహ్మణానం సచ్చం అస్స వచన’న్తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమా రాజా విపస్సిస్స కుమారస్స భియ్యోసోమత్తాయ పఞ్చ కామగుణాని ఉపట్ఠాపేసి – ‘యథా విపస్సీ కుమారో రజ్జం కరేయ్య, యథా విపస్సీ కుమారో న అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య, యథా నేమిత్తానం బ్రాహ్మణానం మిచ్ఛా అస్స వచన’న్తి.
‘‘తత్ర సుదం, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేతి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో బహూనం వస్సానం బహూనం వస్ససతానం బహూనం వస్ససహస్సానం అచ్చయేన సారథిం ఆమన్తేసి – ‘యోజేహి, సమ్మ సారథి, భద్దాని భద్దాని యానాని, ఉయ్యానభూమిం గచ్ఛామ సుభూమిదస్సనాయా’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, భిక్ఖవే, సారథి విపస్సిస్స కుమారస్స పటిస్సుత్వా భద్దాని భద్దాని యానాని యోజేత్వా విపస్సిస్స కుమారస్స పటివేదేసి – ‘యుత్తాని ఖో తే, దేవ, భద్దాని భద్దాని యానాని, యస్స దాని కాలం మఞ్ఞసీ’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో భద్దం భద్దం యానం అభిరుహిత్వా భద్దేహి భద్దేహి యానేహి ఉయ్యానభూమిం నియ్యాసి.
౫౩. ‘‘అద్దసా ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో ఉయ్యానభూమిం నియ్యన్తో పురిసం భణ్డుం పబ్బజితం కాసాయవసనం. దిస్వా సారథిం ఆమన్తేసి – ‘అయం పన, సమ్మ సారథి, పురిసో కింకతో? సీసంపిస్స న యథా అఞ్ఞేసం, వత్థానిపిస్స న యథా అఞ్ఞేస’న్తి? ‘ఏసో ఖో, దేవ, పబ్బజితో నామా’తి. ‘కిం పనేసో, సమ్మ సారథి, పబ్బజితో నామా’తి? ‘ఏసో ఖో, దేవ, పబ్బజితో నామ సాధు ధమ్మచరియా సాధు సమచరియా [సమ్మచరియా (క.)] సాధు కుసలకిరియా [కుసలచరియా (స్యా.)] సాధు పుఞ్ఞకిరియా సాధు అవిహింసా సాధు భూతానుకమ్పా’తి. ‘సాధు ఖో సో, సమ్మ సారథి, పబ్బజితో నామ, సాధు ధమ్మచరియా సాధు సమచరియా సాధు కుసలకిరియా సాధు పుఞ్ఞకిరియా సాధు అవిహింసా సాధు భూతానుకమ్పా. తేన హి, సమ్మ సారథి, యేన సో పబ్బజితో తేన రథం పేసేహీ’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, భిక్ఖవే, సారథి విపస్సిస్స కుమారస్స పటిస్సుత్వా యేన సో పబ్బజితో తేన రథం పేసేసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో తం పబ్బజితం ఏతదవోచ – ‘త్వం పన, సమ్మ, కింకతో, సీసమ్పి తే న యథా అఞ్ఞేసం, వత్థానిపి తే న యథా అఞ్ఞేస’న్తి? ‘అహం ఖో, దేవ, పబ్బజితో నామా’తి. ‘కిం పన త్వం, సమ్మ, పబ్బజితో నామా’తి? ‘అహం ఖో, దేవ, పబ్బజితో నామ, సాధు ధమ్మచరియా సాధు సమచరియా సాధు కుసలకిరియా సాధు పుఞ్ఞకిరియా సాధు అవిహింసా సాధు భూతానుకమ్పా’తి. ‘సాధు ఖో త్వం, సమ్మ, పబ్బజితో నామ సాధు ధమ్మచరియా సాధు సమచరియా సాధు కుసలకిరియా సాధు పుఞ్ఞకిరియా సాధు అవిహింసా సాధు భూతానుకమ్పా’తి.
బోధిసత్తపబ్బజ్జా
౫౪. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ కుమారో సారథిం ఆమన్తేసి – ‘తేన హి, సమ్మ సారథి, రథం ఆదాయ ఇతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాహి. అహం పన ఇధేవ కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సామీ’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, భిక్ఖవే, సారథి విపస్సిస్స కుమారస్స పటిస్సుత్వా రథం ఆదాయ తతోవ అన్తేపురం పచ్చనియ్యాసి. విపస్సీ పన కుమారో తత్థేవ కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజి.
మహాజనకాయఅనుపబ్బజ్జా
౫౫. ‘‘అస్సోసి ఖో, భిక్ఖవే, బన్ధుమతియా రాజధానియా మహాజనకాయో చతురాసీతి పాణసహస్సాని – ‘విపస్సీ కిర కుమారో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో’తి. సుత్వాన తేసం ఏతదహోసి – ‘న హి నూన సో ఓరకో ధమ్మవినయో, న సా ఓరకా [ఓరికా (సీ. స్యా.)] పబ్బజ్జా, యత్థ విపస్సీ కుమారో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. విపస్సీపి నామ కుమారో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సతి, కిమఙ్గం [కిమఙ్గ (సీ.)] పన మయ’న్తి.
‘‘అథ ఖో, సో భిక్ఖవే, మహాజనకాయో [మహాజనకాయో (స్యా.)] చతురాసీతి పాణసహస్సాని కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా విపస్సిం బోధిసత్తం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితం అనుపబ్బజింసు. తాయ సుదం, భిక్ఖవే, పరిసాయ పరివుతో విపస్సీ బోధిసత్తో గామనిగమజనపదరాజధానీసు చారికం చరతి.
౫౬. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘న ఖో మేతం [న ఖో పనేతం (స్యా.)] పతిరూపం యోహం ఆకిణ్ణో విహరామి, యంనూనాహం ఏకో గణమ్హా వూపకట్ఠో విహరేయ్య’న్తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ బోధిసత్తో అపరేన సమయేన ఏకో గణమ్హా వూపకట్ఠో విహాసి, అఞ్ఞేనేవ తాని చతురాసీతి పబ్బజితసహస్సాని అగమంసు, అఞ్ఞేన మగ్గేన విపస్సీ బోధిసత్తో.
బోధిసత్తఅభినివేసో
౫౭. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స వాసూపగతస్స రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో, జాయతి చ జీయతి చ మీయతి చ [జియ్యతి చ మియ్యతి చ (క.)] చవతి చ ఉపపజ్జతి చ, అథ చ పనిమస్స దుక్ఖస్స నిస్సరణం నప్పజానాతి జరామరణస్స, కుదాస్సు నామ ఇమస్స దుక్ఖస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయిస్సతి జరామరణస్సా’తి?
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి జరామరణం హోతి, కింపచ్చయా జరామరణ’న్తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘జాతియా ఖో సతి జరామరణం హోతి, జాతిపచ్చయా జరామరణ’న్తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి జాతి హోతి, కింపచ్చయా జాతీ’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘భవే ఖో సతి జాతి హోతి, భవపచ్చయా జాతీ’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి భవో హోతి, కింపచ్చయా భవో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘ఉపాదానే ఖో సతి భవో హోతి, ఉపాదానపచ్చయా భవో’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి ఉపాదానం హోతి, కింపచ్చయా ఉపాదాన’న్తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘తణ్హాయ ఖో సతి ఉపాదానం హోతి, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’న్తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి తణ్హా హోతి, కింపచ్చయా తణ్హా’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘వేదనాయ ఖో సతి తణ్హా హోతి, వేదనాపచ్చయా తణ్హా’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి వేదనా హోతి, కింపచ్చయా వేదనా’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘ఫస్సే ఖో సతి వేదనా హోతి, ఫస్సపచ్చయా వేదనా’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి ఫస్సో హోతి, కింపచ్చయా ఫస్సో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘సళాయతనే ఖో సతి ఫస్సో హోతి, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి సళాయతనం హోతి, కింపచ్చయా సళాయతన’న్తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘నామరూపే ఖో సతి సళాయతనం హోతి, నామరూపపచ్చయా సళాయతన’న్తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి నామరూపం హోతి, కింపచ్చయా నామరూప’న్తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘విఞ్ఞాణే ఖో సతి నామరూపం హోతి, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’న్తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి విఞ్ఞాణం హోతి, కింపచ్చయా విఞ్ఞాణ’న్తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘నామరూపే ఖో సతి విఞ్ఞాణం హోతి, నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణ’న్తి.
౫౮. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘పచ్చుదావత్తతి ఖో ఇదం విఞ్ఞాణం నామరూపమ్హా, నాపరం గచ్ఛతి. ఏత్తావతా జాయేథ వా జియ్యేథ వా మియ్యేథ వా చవేథ వా ఉపపజ్జేథ వా, యదిదం నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’.
౫౯. ‘‘‘సముదయో సముదయో’తి ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.
౬౦. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి జరామరణం న హోతి, కిస్స నిరోధా జరామరణనిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘జాతియా ఖో అసతి జరామరణం న హోతి, జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి జాతి న హోతి, కిస్స నిరోధా జాతినిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘భవే ఖో అసతి జాతి న హోతి, భవనిరోధా జాతినిరోధో’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి భవో న హోతి, కిస్స నిరోధా భవనిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘ఉపాదానే ఖో అసతి భవో న హోతి, ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి ఉపాదానం న హోతి, కిస్స నిరోధా ఉపాదాననిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘తణ్హాయ ఖో అసతి ఉపాదానం న హోతి, తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి తణ్హా న హోతి, కిస్స నిరోధా తణ్హానిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘వేదనాయ ఖో అసతి తణ్హా న హోతి, వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి వేదనా న హోతి, కిస్స నిరోధా వేదనానిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘ఫస్సే ఖో అసతి వేదనా న హోతి, ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి ఫస్సో న హోతి, కిస్స నిరోధా ఫస్సనిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘సళాయతనే ఖో అసతి ఫస్సో న హోతి, సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి సళాయతనం న హోతి, కిస్స నిరోధా సళాయతననిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘నామరూపే ఖో అసతి సళాయతనం న హోతి, నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి నామరూపం న హోతి, కిస్స నిరోధా నామరూపనిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘విఞ్ఞాణే ఖో అసతి నామరూపం న హోతి, విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో’తి.
‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి విఞ్ఞాణం న హోతి, కిస్స నిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘నామరూపే ఖో అసతి విఞ్ఞాణం న హోతి, నామరూపనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో’తి.
౬౧. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘అధిగతో ఖో మ్యాయం మగ్గో సమ్బోధాయ యదిదం – నామరూపనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో, విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో, నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో, సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో, ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో, వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో, తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో, ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో, భవనిరోధా జాతినిరోధో, జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి’.
౬౨. ‘‘‘నిరోధో నిరోధో’తి ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.
౬౩. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ బోధిసత్తో అపరేన సమయేన పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఉదయబ్బయానుపస్సీ విహాసి – ‘ఇతి రూపం, ఇతి రూపస్స సముదయో, ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో; ఇతి వేదనా, ఇతి వేదనాయ సముదయో, ఇతి వేదనాయ అత్థఙ్గమో; ఇతి సఞ్ఞా, ఇతి సఞ్ఞాయ సముదయో, ఇతి సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో; ఇతి సఙ్ఖారా, ఇతి సఙ్ఖారానం సముదయో, ఇతి సఙ్ఖారానం అత్థఙ్గమో; ఇతి విఞ్ఞాణం, ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో, ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో’తి, తస్స పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఉదయబ్బయానుపస్సినో విహరతో న చిరస్సేవ అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చీ’’తి.
దుతియభాణవారో.