౨. మహానిదానసుత్తం

పటిచ్చసముప్పాదో

౯౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కురూసు విహరతి కమ్మాసధమ్మం నామ [కమ్మాసదమ్మం నామ (స్యా.)] కురూనం నిగమో. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! యావ గమ్భీరో చాయం, భన్తే, పటిచ్చసముప్పాదో గమ్భీరావభాసో చ, అథ చ పన మే ఉత్తానకుత్తానకో వియ ఖాయతీ’’తి. ‘‘మా హేవం, ఆనన్ద, అవచ, మా హేవం, ఆనన్ద, అవచ. గమ్భీరో చాయం, ఆనన్ద, పటిచ్చసముప్పాదో గమ్భీరావభాసో చ. ఏతస్స, ఆనన్ద, ధమ్మస్స అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమయం పజా తన్తాకులకజాతా కులగణ్ఠికజాతా [గులాగుణ్ఠికజాతా (సీ. పీ.), గుణగణ్ఠికజాతా (స్యా.)] ముఞ్జపబ్బజభూతా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం సంసారం నాతివత్తతి.

౯౬. ‘‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా జరామరణ’న్తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. ‘కింపచ్చయా జరామరణ’న్తి ఇతి చే వదేయ్య, ‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’న్తి ఇచ్చస్స వచనీయం.

‘‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా జాతీ’తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. ‘కింపచ్చయా జాతీ’తి ఇతి చే వదేయ్య, ‘భవపచ్చయా జాతీ’తి ఇచ్చస్స వచనీయం.

‘‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా భవో’తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. ‘కింపచ్చయా భవో’తి ఇతి చే వదేయ్య, ‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’తి ఇచ్చస్స వచనీయం.

‘‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా ఉపాదాన’న్తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. ‘కింపచ్చయా ఉపాదాన’న్తి ఇతి చే వదేయ్య, ‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’న్తి ఇచ్చస్స వచనీయం.

‘‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా తణ్హా’తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. ‘కింపచ్చయా తణ్హా’తి ఇతి చే వదేయ్య, ‘వేదనాపచ్చయా తణ్హా’తి ఇచ్చస్స వచనీయం.

‘‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా వేదనా’తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. ‘కింపచ్చయా వేదనా’తి ఇతి చే వదేయ్య, ‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’తి ఇచ్చస్స వచనీయం.

‘‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా ఫస్సో’తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. ‘కింపచ్చయా ఫస్సో’తి ఇతి చే వదేయ్య, ‘నామరూపపచ్చయా ఫస్సో’తి ఇచ్చస్స వచనీయం.

‘‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా నామరూప’న్తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. ‘కింపచ్చయా నామరూప’న్తి ఇతి చే వదేయ్య, ‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’న్తి ఇచ్చస్స వచనీయం.

‘‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా విఞ్ఞాణ’న్తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. ‘కింపచ్చయా విఞ్ఞాణ’న్తి ఇతి చే వదేయ్య, ‘నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణ’న్తి ఇచ్చస్స వచనీయం.

౯౭. ‘‘ఇతి ఖో, ఆనన్ద, నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామరూపపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

౯౮. ‘‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’న్తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా జాతిపచ్చయా జరామరణం. జాతి చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సేయ్యథిదం – దేవానం వా దేవత్తాయ, గన్ధబ్బానం వా గన్ధబ్బత్తాయ, యక్ఖానం వా యక్ఖత్తాయ, భూతానం వా భూతత్తాయ, మనుస్సానం వా మనుస్సత్తాయ, చతుప్పదానం వా చతుప్పదత్తాయ, పక్ఖీనం వా పక్ఖిత్తాయ, సరీసపానం వా సరీసపత్తాయ [సిరింసపానం సిరింసపత్తాయ (సీ. స్యా.)], తేసం తేసఞ్చ హి, ఆనన్ద, సత్తానం తదత్తాయ జాతి నాభవిస్స. సబ్బసో జాతియా అసతి జాతినిరోధా అపి ను ఖో జరామరణం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో జరామరణస్స, యదిదం జాతి’’.

౯౯. ‘‘‘భవపచ్చయా జాతీ’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా భవపచ్చయా జాతి. భవో చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సేయ్యథిదం – కామభవో వా రూపభవో వా అరూపభవో వా, సబ్బసో భవే అసతి భవనిరోధా అపి ను ఖో జాతి పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో జాతియా, యదిదం భవో’’.

౧౦౦. ‘‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా ఉపాదానపచ్చయా భవో. ఉపాదానఞ్చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సేయ్యథిదం – కాముపాదానం వా దిట్ఠుపాదానం వా సీలబ్బతుపాదానం వా అత్తవాదుపాదానం వా, సబ్బసో ఉపాదానే అసతి ఉపాదాననిరోధా అపి ను ఖో భవో పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో భవస్స, యదిదం ఉపాదానం’’.

౧౦౧. ‘‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’న్తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం. తణ్హా చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సేయ్యథిదం – రూపతణ్హా సద్దతణ్హా గన్ధతణ్హా రసతణ్హా ఫోట్ఠబ్బతణ్హా ధమ్మతణ్హా, సబ్బసో తణ్హాయ అసతి తణ్హానిరోధా అపి ను ఖో ఉపాదానం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో ఉపాదానస్స, యదిదం తణ్హా’’.

౧౦౨. ‘‘‘వేదనాపచ్చయా తణ్హా’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా వేదనాపచ్చయా తణ్హా. వేదనా చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సేయ్యథిదం – చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా సోతసమ్ఫస్సజా వేదనా ఘానసమ్ఫస్సజా వేదనా జివ్హాసమ్ఫస్సజా వేదనా కాయసమ్ఫస్సజా వేదనా మనోసమ్ఫస్సజా వేదనా, సబ్బసో వేదనాయ అసతి వేదనానిరోధా అపి ను ఖో తణ్హా పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో తణ్హాయ, యదిదం వేదనా’’.

౧౦౩. ‘‘ఇతి ఖో పనేతం, ఆనన్ద, వేదనం పటిచ్చ తణ్హా, తణ్హం పటిచ్చ పరియేసనా, పరియేసనం పటిచ్చ లాభో, లాభం పటిచ్చ వినిచ్ఛయో, వినిచ్ఛయం పటిచ్చ ఛన్దరాగో, ఛన్దరాగం పటిచ్చ అజ్ఝోసానం, అజ్ఝోసానం పటిచ్చ పరిగ్గహో, పరిగ్గహం పటిచ్చ మచ్ఛరియం, మచ్ఛరియం పటిచ్చ ఆరక్ఖో. ఆరక్ఖాధికరణం దణ్డాదానసత్థాదానకలహవిగ్గహవివాదతువంతువంపేసుఞ్ఞముసావాదా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి.

౧౦౪. ‘‘‘ఆరక్ఖాధికరణం [ఆరక్ఖం పటిచ్చ ఆరక్ఖాధికరణం (స్యా.)] దణ్డాదానసత్థాదానకలహవిగ్గహవివాదతువంతువంపేసుఞ్ఞముసావాదా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తీ’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా ఆరక్ఖాధికరణం దణ్డాదానసత్థాదానకలహవిగ్గహవివాదతువంతువంపేసుఞ్ఞముసావాదా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి. ఆరక్ఖో చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సబ్బసో ఆరక్ఖే అసతి ఆరక్ఖనిరోధా అపి ను ఖో దణ్డాదానసత్థాదానకలహవిగ్గహవివాదతువంతువంపేసుఞ్ఞముసావాదా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవేయ్యు’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో దణ్డాదానసత్థాదానకలహవిగ్గహవివాదతువంతువంపేసుఞ్ఞముసావాదానం అనేకేసం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమ్భవాయ యదిదం ఆరక్ఖో.

౧౦౫. ‘‘‘మచ్ఛరియం పటిచ్చ ఆరక్ఖో’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా మచ్ఛరియం పటిచ్చ ఆరక్ఖో. మచ్ఛరియఞ్చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సబ్బసో మచ్ఛరియే అసతి మచ్ఛరియనిరోధా అపి ను ఖో ఆరక్ఖో పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో ఆరక్ఖస్స, యదిదం మచ్ఛరియం’’.

౧౦౬. ‘‘‘పరిగ్గహం పటిచ్చ మచ్ఛరియ’న్తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా పరిగ్గహం పటిచ్చ మచ్ఛరియం. పరిగ్గహో చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సబ్బసో పరిగ్గహే అసతి పరిగ్గహనిరోధా అపి ను ఖో మచ్ఛరియం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో మచ్ఛరియస్స, యదిదం పరిగ్గహో’’.

౧౦౭. ‘‘‘అజ్ఝోసానం పటిచ్చ పరిగ్గహో’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా అజ్ఝోసానం పటిచ్చ పరిగ్గహో. అజ్ఝోసానఞ్చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సబ్బసో అజ్ఝోసానే అసతి అజ్ఝోసాననిరోధా అపి ను ఖో పరిగ్గహో పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో పరిగ్గహస్స – యదిదం అజ్ఝోసానం’’.

౧౦౮. ‘‘‘ఛన్దరాగం పటిచ్చ అజ్ఝోసాన’న్తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా ఛన్దరాగం పటిచ్చ అజ్ఝోసానం. ఛన్దరాగో చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సబ్బసో ఛన్దరాగే అసతి ఛన్దరాగనిరోధా అపి ను ఖో అజ్ఝోసానం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో అజ్ఝోసానస్స, యదిదం ఛన్దరాగో’’.

౧౦౯. ‘‘‘వినిచ్ఛయం పటిచ్చ ఛన్దరాగో’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా వినిచ్ఛయం పటిచ్చ ఛన్దరాగో. వినిచ్ఛయో చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సబ్బసో వినిచ్ఛయే అసతి వినిచ్ఛయనిరోధా అపి ను ఖో ఛన్దరాగో పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో ఛన్దరాగస్స, యదిదం వినిచ్ఛయో’’.

౧౧౦. ‘‘‘లాభం పటిచ్చ వినిచ్ఛయో’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా లాభం పటిచ్చ వినిచ్ఛయో. లాభో చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సబ్బసో లాభే అసతి లాభనిరోధా అపి ను ఖో వినిచ్ఛయో పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో వినిచ్ఛయస్స, యదిదం లాభో’’.

౧౧౧. ‘‘‘పరియేసనం పటిచ్చ లాభో’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా పరియేసనం పటిచ్చ లాభో. పరియేసనా చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సబ్బసో పరియేసనాయ అసతి పరియేసనానిరోధా అపి ను ఖో లాభో పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో లాభస్స, యదిదం పరియేసనా’’.

౧౧౨. ‘‘‘తణ్హం పటిచ్చ పరియేసనా’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా తణ్హం పటిచ్చ పరియేసనా. తణ్హా చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సేయ్యథిదం – కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హా, సబ్బసో తణ్హాయ అసతి తణ్హానిరోధా అపి ను ఖో పరియేసనా పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో పరియేసనాయ, యదిదం తణ్హా. ఇతి ఖో, ఆనన్ద, ఇమే ద్వే ధమ్మా [ఇమే ధమ్మా (క.)] ద్వయేన వేదనాయ ఏకసమోసరణా భవన్తి’’.

౧౧౩. ‘‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా ‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా. ఫస్సో చ హి, ఆనన్ద, నాభవిస్స సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం కస్సచి కిమ్హిచి, సేయ్యథిదం – చక్ఖుసమ్ఫస్సో సోతసమ్ఫస్సో ఘానసమ్ఫస్సో జివ్హాసమ్ఫస్సో కాయసమ్ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో, సబ్బసో ఫస్సే అసతి ఫస్సనిరోధా అపి ను ఖో వేదనా పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో వేదనాయ, యదిదం ఫస్సో’’.

౧౧౪. ‘‘‘నామరూపపచ్చయా ఫస్సో’తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా నామరూపపచ్చయా ఫస్సో. యేహి, ఆనన్ద, ఆకారేహి యేహి లిఙ్గేహి యేహి నిమిత్తేహి యేహి ఉద్దేసేహి నామకాయస్స పఞ్ఞత్తి హోతి, తేసు ఆకారేసు తేసు లిఙ్గేసు తేసు నిమిత్తేసు తేసు ఉద్దేసేసు అసతి అపి ను ఖో రూపకాయే అధివచనసమ్ఫస్సో పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘యేహి, ఆనన్ద, ఆకారేహి యేహి లిఙ్గేహి యేహి నిమిత్తేహి యేహి ఉద్దేసేహి రూపకాయస్స పఞ్ఞత్తి హోతి, తేసు ఆకారేసు…పే… తేసు ఉద్దేసేసు అసతి అపి ను ఖో నామకాయే పటిఘసమ్ఫస్సో పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘యేహి, ఆనన్ద, ఆకారేహి…పే… యేహి ఉద్దేసేహి నామకాయస్స చ రూపకాయస్స చ పఞ్ఞత్తి హోతి, తేసు ఆకారేసు…పే… తేసు ఉద్దేసేసు అసతి అపి ను ఖో అధివచనసమ్ఫస్సో వా పటిఘసమ్ఫస్సో వా పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘యేహి, ఆనన్ద, ఆకారేహి…పే… యేహి ఉద్దేసేహి నామరూపస్స పఞ్ఞత్తి హోతి, తేసు ఆకారేసు …పే… తేసు ఉద్దేసేసు అసతి అపి ను ఖో ఫస్సో పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో ఫస్సస్స, యదిదం నామరూపం’’.

౧౧౫. ‘‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’న్తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం. విఞ్ఞాణఞ్చ హి, ఆనన్ద, మాతుకుచ్ఛిస్మిం న ఓక్కమిస్సథ, అపి ను ఖో నామరూపం మాతుకుచ్ఛిస్మిం సముచ్చిస్సథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చ హి, ఆనన్ద, మాతుకుచ్ఛిస్మిం ఓక్కమిత్వా వోక్కమిస్సథ, అపి ను ఖో నామరూపం ఇత్థత్తాయ అభినిబ్బత్తిస్సథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చ హి, ఆనన్ద, దహరస్సేవ సతో వోచ్ఛిజ్జిస్సథ కుమారకస్స వా కుమారికాయ వా, అపి ను ఖో నామరూపం వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జిస్సథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో నామరూపస్స – యదిదం విఞ్ఞాణం’’.

౧౧౬. ‘‘‘నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణ’న్తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, తదానన్ద, ఇమినాపేతం పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణం. విఞ్ఞాణఞ్చ హి, ఆనన్ద, నామరూపే పతిట్ఠం న లభిస్సథ, అపి ను ఖో ఆయతిం జాతిజరామరణం దుక్ఖసముదయసమ్భవో [జాతిజరామరణదుక్ఖసముదయసమ్భవో (సీ. స్యా. పీ.)] పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏసేవ హేతు ఏతం నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో విఞ్ఞాణస్స యదిదం నామరూపం. ఏత్తావతా ఖో, ఆనన్ద, జాయేథ వా జీయేథ [జియ్యేథ (క.)] వా మీయేథ [మియ్యేథ (క.)] వా చవేథ వా ఉపపజ్జేథ వా. ఏత్తావతా అధివచనపథో, ఏత్తావతా నిరుత్తిపథో, ఏత్తావతా పఞ్ఞత్తిపథో, ఏత్తావతా పఞ్ఞావచరం, ఏత్తావతా వట్టం వత్తతి ఇత్థత్తం పఞ్ఞాపనాయ యదిదం నామరూపం సహ విఞ్ఞాణేన అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతా పవత్తతి.

అత్తపఞ్ఞత్తి

౧౧౭. ‘‘కిత్తావతా చ, ఆనన్ద, అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి? రూపిం వా హి, ఆనన్ద, పరిత్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి – ‘‘రూపీ మే పరిత్తో అత్తా’’తి. రూపిం వా హి, ఆనన్ద, అనన్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి – ‘రూపీ మే అనన్తో అత్తా’తి. అరూపిం వా హి, ఆనన్ద, పరిత్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి – ‘అరూపీ మే పరిత్తో అత్తా’తి. అరూపిం వా హి, ఆనన్ద, అనన్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి – ‘అరూపీ మే అనన్తో అత్తా’తి.

౧౧౮. ‘‘తత్రానన్ద, యో సో రూపిం పరిత్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి. ఏతరహి వా సో రూపిం పరిత్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి, తత్థ భావిం వా సో రూపిం పరిత్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి, ‘అతథం వా పన సన్తం తథత్తాయ ఉపకప్పేస్సామీ’తి ఇతి వా పనస్స హోతి. ఏవం సన్తం ఖో, ఆనన్ద, రూపిం [రూపీ (క.)] పరిత్తత్తానుదిట్ఠి అనుసేతీతి ఇచ్చాలం వచనాయ.

‘‘తత్రానన్ద, యో సో రూపిం అనన్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి. ఏతరహి వా సో రూపిం అనన్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి, తత్థ భావిం వా సో రూపిం అనన్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి, ‘అతథం వా పన సన్తం తథత్తాయ ఉపకప్పేస్సామీ’తి ఇతి వా పనస్స హోతి. ఏవం సన్తం ఖో, ఆనన్ద, రూపిం [రూపీ (క.)] అనన్తత్తానుదిట్ఠి అనుసేతీతి ఇచ్చాలం వచనాయ.

‘‘తత్రానన్ద, యో సో అరూపిం పరిత్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి. ఏతరహి వా సో అరూపిం పరిత్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి, తత్థ భావిం వా సో అరూపిం పరిత్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి, ‘అతథం వా పన సన్తం తథత్తాయ ఉపకప్పేస్సామీ’తి ఇతి వా పనస్స హోతి. ఏవం సన్తం ఖో, ఆనన్ద, అరూపిం [అరూపీ (క.)] పరిత్తత్తానుదిట్ఠి అనుసేతీతి ఇచ్చాలం వచనాయ.

‘‘తత్రానన్ద, యో సో అరూపిం అనన్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి. ఏతరహి వా సో అరూపిం అనన్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి, తత్థ భావిం వా సో అరూపిం అనన్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి, ‘అతథం వా పన సన్తం తథత్తాయ ఉపకప్పేస్సామీ’తి ఇతి వా పనస్స హోతి. ఏవం సన్తం ఖో, ఆనన్ద, అరూపిం [అరూపీ (క.)] అనన్తత్తానుదిట్ఠి అనుసేతీతి ఇచ్చాలం వచనాయ. ఏత్తావతా ఖో, ఆనన్ద, అత్తానం పఞ్ఞపేన్తో పఞ్ఞపేతి.

నఅత్తపఞ్ఞత్తి

౧౧౯. ‘‘కిత్తావతా చ, ఆనన్ద, అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి? రూపిం వా హి, ఆనన్ద, పరిత్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి – ‘రూపీ మే పరిత్తో అత్తా’తి. రూపిం వా హి, ఆనన్ద, అనన్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి – ‘రూపీ మే అనన్తో అత్తా’తి. అరూపిం వా హి, ఆనన్ద, పరిత్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి – ‘అరూపీ మే పరిత్తో అత్తా’తి. అరూపిం వా హి, ఆనన్ద, అనన్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి – ‘అరూపీ మే అనన్తో అత్తా’తి.

౧౨౦. ‘‘తత్రానన్ద, యో సో రూపిం పరిత్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి. ఏతరహి వా సో రూపిం పరిత్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి, తత్థ భావిం వా సో రూపిం పరిత్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి, ‘అతథం వా పన సన్తం తథత్తాయ ఉపకప్పేస్సామీ’తి ఇతి వా పనస్స న హోతి. ఏవం సన్తం ఖో, ఆనన్ద, రూపిం పరిత్తత్తానుదిట్ఠి నానుసేతీతి ఇచ్చాలం వచనాయ.

‘‘తత్రానన్ద, యో సో రూపిం అనన్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి. ఏతరహి వా సో రూపిం అనన్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి, తత్థ భావిం వా సో రూపిం అనన్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి, ‘అతథం వా పన సన్తం తథత్తాయ ఉపకప్పేస్సామీ’తి ఇతి వా పనస్స న హోతి. ఏవం సన్తం ఖో, ఆనన్ద, రూపిం అనన్తత్తానుదిట్ఠి నానుసేతీతి ఇచ్చాలం వచనాయ.

‘‘తత్రానన్ద, యో సో అరూపిం పరిత్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి. ఏతరహి వా సో అరూపిం పరిత్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి, తత్థ భావిం వా సో అరూపిం పరిత్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి, ‘అతథం వా పన సన్తం తథత్తాయ ఉపకప్పేస్సామీ’తి ఇతి వా పనస్స న హోతి. ఏవం సన్తం ఖో, ఆనన్ద, అరూపిం పరిత్తత్తానుదిట్ఠి నానుసేతీతి ఇచ్చాలం వచనాయ.

‘‘తత్రానన్ద, యో సో అరూపిం అనన్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి. ఏతరహి వా సో అరూపిం అనన్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి, తత్థ భావిం వా సో అరూపిం అనన్తం అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి, ‘అతథం వా పన సన్తం తథత్తాయ ఉపకప్పేస్సామీ’తి ఇతి వా పనస్స న హోతి. ఏవం సన్తం ఖో, ఆనన్ద, అరూపిం అనన్తత్తానుదిట్ఠి నానుసేతీతి ఇచ్చాలం వచనాయ. ఏత్తావతా ఖో, ఆనన్ద, అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞపేతి.

అత్తసమనుపస్సనా

౧౨౧. ‘‘కిత్తావతా చ, ఆనన్ద, అత్తానం సమనుపస్సమానో సమనుపస్సతి? వేదనం వా హి, ఆనన్ద, అత్తానం సమనుపస్సమానో సమనుపస్సతి – ‘వేదనా మే అత్తా’తి. ‘న హేవ ఖో మే వేదనా అత్తా, అప్పటిసంవేదనో మే అత్తా’తి ఇతి వా హి, ఆనన్ద, అత్తానం సమనుపస్సమానో సమనుపస్సతి. ‘న హేవ ఖో మే వేదనా అత్తా, నోపి అప్పటిసంవేదనో మే అత్తా, అత్తా మే వేదియతి, వేదనాధమ్మో హి మే అత్తా’తి ఇతి వా హి, ఆనన్ద, అత్తానం సమనుపస్సమానో సమనుపస్సతి.

౧౨౨. ‘‘తత్రానన్ద, యో సో ఏవమాహ – ‘వేదనా మే అత్తా’తి, సో ఏవమస్స వచనీయో – ‘తిస్సో ఖో ఇమా, ఆవుసో, వేదనా – సుఖా వేదనా దుక్ఖా వేదనా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. ఇమాసం ఖో త్వం తిస్సన్నం వేదనానం కతమం అత్తతో సమనుపస్ససీ’తి? యస్మిం, ఆనన్ద, సమయే సుఖం వేదనం వేదేతి, నేవ తస్మిం సమయే దుక్ఖం వేదనం వేదేతి, న అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదేతి; సుఖంయేవ తస్మిం సమయే వేదనం వేదేతి. యస్మిం, ఆనన్ద, సమయే దుక్ఖం వేదనం వేదేతి, నేవ తస్మిం సమయే సుఖం వేదనం వేదేతి, న అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదేతి; దుక్ఖంయేవ తస్మిం సమయే వేదనం వేదేతి. యస్మిం, ఆనన్ద, సమయే అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదేతి, నేవ తస్మిం సమయే సుఖం వేదనం వేదేతి, న దుక్ఖం వేదనం వేదేతి; అదుక్ఖమసుఖంయేవ తస్మిం సమయే వేదనం వేదేతి.

౧౨౩. ‘‘సుఖాపి ఖో, ఆనన్ద, వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా. దుక్ఖాపి ఖో, ఆనన్ద, వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా. అదుక్ఖమసుఖాపి ఖో, ఆనన్ద, వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా. తస్స సుఖం వేదనం వేదియమానస్స ‘ఏసో మే అత్తా’తి హోతి. తస్సాయేవ సుఖాయ వేదనాయ నిరోధా ‘బ్యగా [బ్యగ్గా (సీ. క.)] మే అత్తా’తి హోతి. దుక్ఖం వేదనం వేదియమానస్స ‘ఏసో మే అత్తా’తి హోతి. తస్సాయేవ దుక్ఖాయ వేదనాయ నిరోధా ‘బ్యగా మే అత్తా’తి హోతి. అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదియమానస్స ‘ఏసో మే అత్తా’తి హోతి. తస్సాయేవ అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ నిరోధా ‘బ్యగా మే అత్తా’తి హోతి. ఇతి సో దిట్ఠేవ ధమ్మే అనిచ్చసుఖదుక్ఖవోకిణ్ణం ఉప్పాదవయధమ్మం అత్తానం సమనుపస్సమానో సమనుపస్సతి, యో సో ఏవమాహ – ‘వేదనా మే అత్తా’తి. తస్మాతిహానన్ద, ఏతేన పేతం నక్ఖమతి – ‘వేదనా మే అత్తా’తి సమనుపస్సితుం.

౧౨౪. ‘‘తత్రానన్ద, యో సో ఏవమాహ – ‘న హేవ ఖో మే వేదనా అత్తా, అప్పటిసంవేదనో మే అత్తా’తి, సో ఏవమస్స వచనీయో – ‘యత్థ పనావుసో, సబ్బసో వేదయితం నత్థి అపి ను ఖో, తత్థ ‘‘అయమహమస్మీ’’తి సియా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏతేన పేతం నక్ఖమతి – ‘న హేవ ఖో మే వేదనా అత్తా, అప్పటిసంవేదనో మే అత్తా’తి సమనుపస్సితుం.

౧౨౫. ‘‘తత్రానన్ద, యో సో ఏవమాహ – ‘న హేవ ఖో మే వేదనా అత్తా, నోపి అప్పటిసంవేదనో మే అత్తా, అత్తా మే వేదియతి, వేదనాధమ్మో హి మే అత్తా’తి. సో ఏవమస్స వచనీయో – వేదనా చ హి, ఆవుసో, సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అపరిసేసా నిరుజ్ఝేయ్యుం. సబ్బసో వేదనాయ అసతి వేదనానిరోధా అపి ను ఖో తత్థ ‘అయమహమస్మీ’తి సియా’’తి? ‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహానన్ద, ఏతేన పేతం నక్ఖమతి – ‘‘న హేవ ఖో మే వేదనా అత్తా, నోపి అప్పటిసంవేదనో మే అత్తా, అత్తా మే వేదియతి, వేదనాధమ్మో హి మే అత్తా’తి సమనుపస్సితుం.

౧౨౬. ‘‘యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు నేవ వేదనం అత్తానం సమనుపస్సతి, నోపి అప్పటిసంవేదనం అత్తానం సమనుపస్సతి, నోపి ‘అత్తా మే వేదియతి, వేదనాధమ్మో హి మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి. సో ఏవం న సమనుపస్సన్తో న చ కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతి, అనుపాదియం న పరితస్సతి, అపరితస్సం [అపరితస్సనం (క.)] పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి, ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. ఏవం విముత్తచిత్తం ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖుం యో ఏవం వదేయ్య – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా ఇతిస్స [ఇతి సా (అట్ఠకథాయం పాఠన్తరం)] దిట్ఠీ’తి, తదకల్లం. ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా ఇతిస్స దిట్ఠీ’తి, తదకల్లం. ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా ఇతిస్స దిట్ఠీ’తి, తదకల్లం. ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా ఇతిస్స దిట్ఠీ’తి, తదకల్లం. తం కిస్స హేతు? యావతా, ఆనన్ద, అధివచనం యావతా అధివచనపథో, యావతా నిరుత్తి యావతా నిరుత్తిపథో, యావతా పఞ్ఞత్తి యావతా పఞ్ఞత్తిపథో, యావతా పఞ్ఞా యావతా పఞ్ఞావచరం, యావతా వట్టం [యావతా వట్టం వట్టతి (క. సీ.)], యావతా వట్టతి [యావతా వట్టం వట్టతి (క. సీ.)], తదభిఞ్ఞావిముత్తో భిక్ఖు, తదభిఞ్ఞావిముత్తం భిక్ఖుం ‘న జానాతి న పస్సతి ఇతిస్స దిట్ఠీ’తి, తదకల్లం.

సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితి

౧౨౭. ‘‘సత్త ఖో, ఆనన్ద [సత్త ఖో ఇమా ఆనన్ద (క. సీ. స్యా.)], విఞ్ఞాణట్ఠితియో, ద్వే ఆయతనాని. కతమా సత్త? సన్తానన్ద, సత్తా నానత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో, సేయ్యథాపి మనుస్సా, ఏకచ్చే చ దేవా, ఏకచ్చే చ వినిపాతికా. అయం పఠమా విఞ్ఞాణట్ఠితి. సన్తానన్ద, సత్తా నానత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో, సేయ్యథాపి దేవా బ్రహ్మకాయికా పఠమాభినిబ్బత్తా. అయం దుతియా విఞ్ఞాణట్ఠితి. సన్తానన్ద, సత్తా ఏకత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో, సేయ్యథాపి దేవా ఆభస్సరా. అయం తతియా విఞ్ఞాణట్ఠితి. సన్తానన్ద, సత్తా ఏకత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో, సేయ్యథాపి దేవా సుభకిణ్హా. అయం చతుత్థీ విఞ్ఞాణట్ఠితి. సన్తానన్ద, సత్తా సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనూపగా. అయం పఞ్చమీ విఞ్ఞాణట్ఠితి. సన్తానన్ద, సత్తా సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనూపగా. అయం ఛట్ఠీ విఞ్ఞాణట్ఠితి. సన్తానన్ద, సత్తా సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనూపగా. అయం సత్తమీ విఞ్ఞాణట్ఠితి. అసఞ్ఞసత్తాయతనం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనమేవ దుతియం.

౧౨౮. ‘‘తత్రానన్ద, యాయం పఠమా విఞ్ఞాణట్ఠితి నానత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో, సేయ్యథాపి మనుస్సా, ఏకచ్చే చ దేవా, ఏకచ్చే చ వినిపాతికా. యో ను ఖో, ఆనన్ద, తఞ్చ పజానాతి, తస్సా చ సముదయం పజానాతి, తస్సా చ అత్థఙ్గమం పజానాతి, తస్సా చ అస్సాదం పజానాతి, తస్సా చ ఆదీనవం పజానాతి, తస్సా చ నిస్సరణం పజానాతి, కల్లం ను తేన తదభినన్దితు’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’…పే… ‘‘తత్రానన్ద, యమిదం అసఞ్ఞసత్తాయతనం. యో ను ఖో, ఆనన్ద, తఞ్చ పజానాతి, తస్స చ సముదయం పజానాతి, తస్స చ అత్థఙ్గమం పజానాతి, తస్స చ అస్సాదం పజానాతి, తస్స చ ఆదీనవం పజానాతి, తస్స చ నిస్సరణం పజానాతి, కల్లం ను తేన తదభినన్దితు’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తత్రానన్ద, యమిదం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం. యో ను ఖో, ఆనన్ద, తఞ్చ పజానాతి, తస్స చ సముదయం పజానాతి, తస్స చ అత్థఙ్గమం పజానాతి, తస్స చ అస్సాదం పజానాతి, తస్స చ ఆదీనవం పజానాతి, తస్స చ నిస్సరణం పజానాతి, కల్లం ను తేన తదభినన్దితు’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఇమాసఞ్చ సత్తన్నం విఞ్ఞాణట్ఠితీనం ఇమేసఞ్చ ద్విన్నం ఆయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా అనుపాదా విముత్తో హోతి, అయం వుచ్చతానన్ద, భిక్ఖు పఞ్ఞావిముత్తో.

అట్ఠ విమోక్ఖా

౧౨౯. ‘‘అట్ఠ ఖో ఇమే, ఆనన్ద, విమోక్ఖా. కతమే అట్ఠ? రూపీ రూపాని పస్సతి అయం పఠమో విమోక్ఖో. అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ బహిద్ధా రూపాని పస్సతి, అయం దుతియో విమోక్ఖో. సుభన్తేవ అధిముత్తో హోతి, అయం తతియో విమోక్ఖో. సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, అయం చతుత్థో విమోక్ఖో. సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, అయం పఞ్చమో విమోక్ఖో. సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, అయం ఛట్ఠో విమోక్ఖో. సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా’యతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, అయం సత్తమో విమోక్ఖో. సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, అయం అట్ఠమో విమోక్ఖో. ఇమే ఖో, ఆనన్ద, అట్ఠ విమోక్ఖా.

౧౩౦. ‘‘యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఇమే అట్ఠ విమోక్ఖే అనులోమమ్పి సమాపజ్జతి, పటిలోమమ్పి సమాపజ్జతి, అనులోమపటిలోమమ్పి సమాపజ్జతి, యత్థిచ్ఛకం యదిచ్ఛకం యావతిచ్ఛకం సమాపజ్జతిపి వుట్ఠాతిపి. ఆసవానఞ్చ ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, అయం వుచ్చతానన్ద, భిక్ఖు ఉభతోభాగవిముత్తో. ఇమాయ చ ఆనన్ద ఉభతోభాగవిముత్తియా అఞ్ఞా ఉభతోభాగవిముత్తి ఉత్తరితరా వా పణీతతరా వా నత్థీ’’తి. ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.

మహానిదానసుత్తం నిట్ఠితం దుతియం.