పఞ్చవగ్గో

కమ్మవగ్గవణ్ణనా

౪౮౨. కమ్మవగ్గే చతున్నం కమ్మానం నానాకరణం సమథక్ఖన్ధకే వుత్తమేవ. కిఞ్చాపి వుత్తం, అథ ఖో అయం కమ్మవినిచ్ఛయో నామ ఆదితో పట్ఠాయ వుచ్చమానో పాకటో హోతి, తస్మా ఆదితో పట్ఠాయేవేత్థ వత్తబ్బం వదిస్సామ. చత్తారీతి కమ్మానం గణనపరిచ్ఛేదవచనమేతం. కమ్మానీతి పరిచ్ఛిన్నకమ్మనిదస్సనం. అపలోకనకమ్మం నామ సీమట్ఠకసఙ్ఘం సోధేత్వా ఛన్దారహానం ఛన్దం ఆహరిత్వా సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా తిక్ఖత్తుం సావేత్వా కత్తబ్బం కమ్మం. ఞత్తికమ్మం నామ వుత్తనయేనేవ సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా ఏకాయ ఞత్తియా కత్తబ్బం కమ్మం. ఞత్తిదుతియకమ్మం నామ వుత్తనయేనేవ సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా ఏకాయ ఞత్తియా ఏకాయ చ అనుస్సావనాయాతి ఏవం ఞత్తిదుతియాయ అనుస్సావనాయ కత్తబ్బం కమ్మం. ఞత్తిచతుత్థకమ్మం నామ వుత్తనయేనేవ సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా ఏకాయ ఞత్తియా తీహి చ అనుస్సావనాహీతి ఏవం ఞత్తిచతుత్థాహి తీహి అనుస్సావనాహి కత్తబ్బం కమ్మం.

తత్థ అపలోకనకమ్మం అపలోకేత్వావ కాతబ్బం, ఞత్తికమ్మాదివసేన న కాతబ్బం. ఞత్తికమ్మమ్పి ఏకం ఞత్తిం ఠపేత్వావ కాతబ్బం, అపలోకనకమ్మాదివసేన న కాతబ్బం. ఞత్తిదుతియకమ్మం పన అపలోకేత్వా కాతబ్బమ్పి అత్థి, అకాతబ్బమ్పి అత్థి.

తత్థ సీమాసమ్ముతి, సీమాసమూహననం, కథినదానం, కథినుద్ధారో, కుటివత్థుదేసనా, విహారవత్థుదేసనాతి ఇమాని ఛ కమ్మాని గరుకాని అపలోకేత్వా కాతుం న వట్టన్తి, ఞత్తిదుతియకమ్మవాచం సావేత్వావ కాతబ్బాని. అవసేసా తేరస సమ్ముతియో సేనాసనగ్గాహకమతకచీవరదానాదిసమ్ముతియో చాతి ఏతాని లహుకకమ్మాని అపలోకేత్వాపి కాతుం వట్టన్తి, ఞత్తికమ్మ-ఞత్తిచతుత్థకమ్మవసేన పన న కాతబ్బమేవ. ఞత్తిచతుత్థకమ్మవసేన కయిరమానం దళ్హతరం హోతి, తస్మా కాతబ్బన్తి ఏకచ్చే వదన్తి. ఏవం పన సతి కమ్మసఙ్కరో హోతి, తస్మా న కాతబ్బన్తి పటిక్ఖిత్తమేవ. సచే పన అక్ఖరపరిహీనం వా పదపరిహీనం వా దురుత్తపదం వా హోతి, తస్స సోధనత్థం పునప్పునం వత్తుం వట్టతి. ఇదం అకుప్పకమ్మస్స దళ్హీకమ్మం హోతి, కుప్పకమ్మే కమ్మం హుత్వా తిట్ఠతి.

ఞత్తిచతుత్థకమ్మం ఞత్తిఞ్చ తిస్సో చ కమ్మవాచాయో సావేత్వావ కాతబ్బం, అపలోకనకమ్మాదివసేన న కాతబ్బం. పఞ్చహాకారేహి విపజ్జన్తీతి పఞ్చహి కారణేహి విపజ్జన్తి.

౪౮౩. సమ్ముఖాకరణీయం కమ్మం అసమ్ముఖా కరోతి, వత్థువిపన్నం అధమ్మకమ్మన్తి ఏత్థ అత్థి కమ్మం సమ్ముఖాకరణీయం; అత్థి అసమ్ముఖాకరణీయం; తత్థ అసమ్ముఖాకరణీయం నామ దూతేనుపసమ్పదా, పత్తనిక్కుజ్జనం, పత్తుక్కుజ్జనం, ఉమ్మత్తకస్స భిక్ఖునో ఉమ్మత్తకసమ్ముతి, సేక్ఖానం కులానం సేక్ఖసమ్ముతి, ఛన్నస్స భిక్ఖునో బ్రహ్మదణ్డో, దేవదత్తస్స పకాసనీయకమ్మం, అప్పసాదనీయం దస్సేన్తస్స భిక్ఖునో భిక్ఖునిసఙ్ఘేన కాతబ్బం అవన్దనీయకమ్మన్తి అట్ఠవిధం హోతి, తం సబ్బం తత్థ తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇదం అట్ఠవిధమ్పి కమ్మం అసమ్ముఖా కతం సుకతం హోతి అకుప్పం.

సేసాని సబ్బకమ్మాని సమ్ముఖా ఏవ కాతబ్బాని – సఙ్ఘసమ్ముఖతా, ధమ్మసమ్ముఖతా, వినయసమ్ముఖతా, పుగ్గలసమ్ముఖతాతి ఇమం చతుబ్బిధం సమ్ముఖావినయం ఉపనేత్వావ కాతబ్బాని. ఏవం కతాని హి సుకతాని హోన్తి. ఏవం అకతాని పనేతాని ఇమం సమ్ముఖావినయసఙ్ఖాతం వత్థుం వినా కతత్తా వత్థువిపన్నాని నామ హోన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘సమ్ముఖాకరణీయం కమ్మం అసమ్ముఖా కరోతి, వత్థువిపన్నం అధమ్మకమ్మ’’న్తి.

పటిపుచ్ఛాకరణీయాదీసుపి పటిపుచ్ఛాదికరణమేవ వత్థు, తం వత్థుం వినా కతత్తా తేసమ్పి వత్థువిపన్నతా వేదితబ్బా. ఇదం పనేత్థ వచనత్థమత్తం. పటిపుచ్ఛా కరణీయం అప్పటిపుచ్ఛా కరోతీతి పుచ్ఛిత్వా చోదేత్వా సారేత్వా కాతబ్బం అపుచ్ఛిత్వా అచోదేత్వా అసారేత్వా కరోతి. పటిఞ్ఞాయ కరణీయం అప్పటిఞ్ఞాయ కరోతీతి పటిఞ్ఞం ఆరోపేత్వా యథాదిన్నాయ పటిఞ్ఞాయ కాతబ్బం అప్పటిఞ్ఞాయ కరోన్తస్స విప్పలపన్తస్స బలక్కారేన కరోతి. సతివినయారహస్సాతి దబ్బమల్లపుత్తత్థేరసదిసస్స ఖీణాసవస్స. అమూళ్హవినయారహస్సాతి గగ్గభిక్ఖుసదిసస్స ఉమ్మత్తకస్స. తస్సపాపియసికకమ్మారహస్సాతి ఉపవాళభిక్ఖుసదిసస్స ఉస్సన్నపాపస్స. ఏస నయో సబ్బత్థ.

అనుపోసథే ఉపోసథం కరోతీతి అనుపోసథదివసే ఉపోసథం కరోతి. ఉపోసథదివసో నామ ఠపేత్వా కత్తికమాసం అవసేసేసు ఏకాదససు మాసేసు భిన్నస్స సఙ్ఘస్స సామగ్గిదివసో చ యథావుత్తచాతుద్దసపన్నరసా చ. ఏతం తిప్పకారమ్పి ఉపోసథదివసం ఠపేత్వా అఞ్ఞస్మిం దివసే ఉపోసథం కరోన్తో అనుపోసథే ఉపోసథం కరోతి నామ. యత్ర హి పత్తచీవరాదీనం అత్థాయ అప్పమత్తకేన కారణేన వివదన్తా ఉపోసథం వా పవారణం వా ఠపేన్తి, తత్థ తస్మిం అధికరణే వినిచ్ఛితే ‘‘సమగ్గా జాతామ్హా’’తి అన్తరా సామగ్గిఉపోసథం కాతుం న లభన్తి, కరోన్తేహి అనుపోసథే ఉపోసథో కతో నామ హోతి.

అపవారణాయ పవారేతీతి అపవారణాదివసే పవారేతి; పవారణాదివసో నామ ఏకస్మిం కత్తికమాసే భిన్నస్స సఙ్ఘస్స సామగ్గిదివసో చ పచ్చుక్కడ్ఢిత్వా ఠపితదివసో చ ద్వే చ పుణ్ణమాసియో. ఏవం చతుబ్బిధమ్పి పవారణాదివసం ఠపేత్వా అఞ్ఞస్మిం దివసే పవారేన్తో అపవారణాయ పవారేతి నామ. ఇధాపి అప్పమత్తకస్స వివాదస్స వూపసమే సామగ్గిపవారణం కాతుం న లభన్తి, కరోన్తేహి అపవారణాయ పవారణా కతా హోతి. అపిచ ఊనవీసతివస్సం వా అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నపుబ్బం వా ఏకాదససు వా అభబ్బపుగ్గలేసు అఞ్ఞతరం ఉపసమ్పాదేన్తస్సపి వత్థువిపన్నం అధమ్మకమ్మం హోతి. ఏవం వత్థుతో కమ్మాని విపజ్జన్తి.

౪౮౪. ఞత్తితో విపత్తియం పన వత్థుం న పరామసతీతి యస్స ఉపసమ్పదాదికమ్మం కరోతి, తం న పరామసతి, తస్స నామం న గణ్హాతి. ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వదతి; ఏవం వత్థుం న పరామసతి.

సఙ్ఘం న పరామసతీతి సఙ్ఘస్స నామం న గణ్హాతి. ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణాతు మే భన్తే, అయం ధమ్మరక్ఖితో’’తి వదతి; ఏవం సఙ్ఘం న పరామసతి.

పుగ్గలం న పరామసతీతి యో ఉపసమ్పదాపేక్ఖస్స ఉపజ్ఝాయో, తం న పరామసతి, తస్స నామం న గణ్హాతి. ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వదతి; ఏవం పుగ్గలం న పరామసతి.

ఞత్తిం న పరామసతీతి సబ్బేన సబ్బం ఞత్తిం న పరామసతి. ఞత్తిదుతియకమ్మే ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా ద్విక్ఖత్తుం కమ్మవాచాయ ఏవ అనుస్సావనకమ్మం కరోతి. ఞత్తిచతుత్థకమ్మేపి ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా చతుక్ఖత్తుం కమ్మవాచాయ ఏవ అనుస్సావనకమ్మం కరోతి; ఏవం ఞత్తిం న పరామసతి.

పచ్ఛా వా ఞత్తిం ఠపేతీతి పఠమం కమ్మవాచాయ అనుస్సావనకమ్మం కత్వా ‘‘ఏసా ఞత్తీ’’తి వత్వా ‘‘ఖమతి సఙ్ఘస్స తస్మా తుణ్హీ ఏవమేతం ధారయామీ’’తి వదతి; ఏవం పచ్ఛా ఞత్తిం ఠపేతి. ఇతి ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి ఞత్తితో కమ్మాని విపజ్జన్తి.

౪౮౫. అనుస్సావనతో విపత్తియం పన వత్థుఆదీని వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఏవం పన నేసం అపరామసనం హోతి – ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో’’తి పఠమానుస్సావనే ‘‘దుతియమ్పి ఏతమత్థం వదామి, తతియమ్పి ఏతమత్థం వదామి, సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో’’తి దుతియతతియానుస్సావనాసు వా ‘‘అయం ధమ్మరక్ఖితో ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్సా’’తి వదన్తో వత్థుం న పరామసతి నామ. ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణాతు మే భన్తే, అయం ధమ్మరక్ఖితో’’తి వదన్తో సఙ్ఘం న పరామసతి నామ. ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్సా’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వదన్తో పుగ్గలం న పరామసతి నామ.

సావనం హాపేతీతి సబ్బేన సబ్బం కమ్మవాచాయ అనుస్సావనం న కరోతి, ఞత్తిదుతియకమ్మే ద్విక్ఖత్తుం ఞత్తిమేవ ఠపేతి, ఞత్తిచతుత్థకమ్మే చతుక్ఖత్తుం ఞత్తిమేవ ఠపేతి; ఏవం అనుస్సావనం హాపేతి. యోపి ఞత్తిదుతియకమ్మే ఏకం ఞత్తిం ఠపేత్వా ఏకం కమ్మవాచం అనుస్సావేన్తో అక్ఖరం వా ఛడ్డేతి, పదం వా దురుత్తం కరోతి, అయమ్పి అనుస్సావనం హాపేతియేవ. ఞత్తిచతుత్థకమ్మే పన ఏకం ఞత్తిం ఠపేత్వా సకిమేవ వా ద్విక్ఖత్తుం వా కమ్మవాచాయ అనుస్సావనం కరోన్తోపి అక్ఖరం వా పదం వా ఛడ్డేన్తోపి దురుత్తం కరోన్తోపి అనుస్సావనం హాపేతియేవాతి వేదితబ్బో.

దురుత్తం కరోతీతి ఏత్థ పన అయం వినిచ్ఛయో – యో హి అఞ్ఞస్మిం అక్ఖరే వత్తబ్బే అఞ్ఞం వదతి, అయం దురుత్తం కరోతి నామ. తస్మా కమ్మవాచం కరోన్తేన భిక్ఖునా య్వాయం –

‘‘సిథిలం ధనితఞ్చ దీఘరస్సం, గరుకం లహుకఞ్చ నిగ్గహితం;

సమ్బన్ధం వవత్థితం విముత్తం, దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదో’’తి.

వుత్తో, అయం సుట్ఠు ఉపలక్ఖేతబ్బో. ఏత్థ హి ‘‘సిథిలం’’ నామ పఞ్చసు వగ్గేసు పఠమతతియం. ‘‘ధనితం’’ నామ తేస్వేవ దుతియచతుత్థం. ‘‘దీఘ’’న్తి దీఘేన కాలేన వత్తబ్బం ఆకారాది. ‘‘రస్స’’న్తి తతో ఉపడ్ఢకాలేన వత్తబ్బం అకారాది. ‘‘గరుక’’న్తి దీఘమేవ. యం వా ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితత్థేరస్స యస్స నక్ఖమతీతి ఏవం సంయోగపరం కత్వా వుచ్చతి. ‘‘లహుక’’న్తి రస్సమేవ. యం వా ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితథేరస్స యస్స న ఖమతీతి ఏవం అసంయోగపరం కత్వా వుచ్చతి. ‘‘నిగ్గహిత’’న్తి యం కరణాని నిగ్గహేత్వా అవిస్సజ్జేత్వా అవివటేన ముఖేన సానునాసికం కత్వా వత్తబ్బం. ‘‘సమ్బన్ధ’’న్తి యం పరపదేన సమ్బన్ధిత్వా ‘‘తుణ్హిస్సా’’తి వా ‘‘తుణ్హస్సా’’తి వా వుచ్చతి. ‘‘వవత్థిత’’న్తి యం పరపదేన అసమ్బన్ధం కత్వా విచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘తుణ్హీ అస్సా’’తి వా ‘‘తుణ్హ అస్సా’’తి వా వుచ్చతి. ‘‘విముత్త’’న్తి యం కరణాని అనిగ్గహేత్వా విస్సజ్జేత్వా వివటేన ముఖేన అనునాసికం అకత్వా వుచ్చతి.

తత్థ ‘‘సుణాతు మే’’తి వత్తబ్బే త-కారస్స థ-కారం కత్వా ‘‘సుణాథు మే’’తి వచనం సిథిలస్స ధనితకరణం నామ. తథా ‘‘పత్తకల్లం, ఏసా ఞత్తీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘పత్థకల్లం, ఏసా ఞత్థీ’’తిఆదివచనఞ్చ. ‘‘భన్తే సఙ్ఘో’’తి వత్తబ్బే భ-కార ఘ-కారానం బ-కార గ-కారే కత్వా ‘‘బన్తే సఙ్గో’’తి వచనం ధనితస్స సిథిలకరణం నామ. ‘‘సుణాతు మే’’తి వివటేన ముఖేన వత్తబ్బే పన ‘‘సుణంతు మే’’తి వా ‘‘ఏసా ఞత్తీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘ఏసం ఞత్తీ’’తి వా అవివటేన ముఖేన అనునాసికం కత్వా వచనం విముత్తస్స నిగ్గహితవచనం నామ. ‘‘పత్తకల్ల’’న్తి అవివటేన ముఖేన అనునాసికం కత్వా వత్తబ్బే ‘‘పత్తకల్లా’’తి వివటేన ముఖేన అనునాసికం అకత్వా వచనం నిగ్గహితస్స విముత్తవచనం నామ.

ఇతి సిథిలే కత్తబ్బే ధనితం, ధనితే కత్తబ్బే సిథిలం, విముత్తే కత్తబ్బే నిగ్గహితం, నిగ్గహితే కత్తబ్బే విముత్తన్తి ఇమాని చత్తారి బ్యఞ్జనాని అన్తోకమ్మవాచాయ కమ్మం దూసేన్తి. ఏవం వదన్తో హి అఞ్ఞస్మిం అక్ఖరే వత్తబ్బే అఞ్ఞం వదతి, దురుత్తం కరోతీతి వుచ్చతి. ఇతరేసు పన దీఘరస్సాదీసు ఛసు బ్యఞ్జనేసు దీఘట్ఠానే దీఘమేవ, రస్సట్ఠానే చ రస్సమేవాతి ఏవం యథాఠానే తం తదేవ అక్ఖరం భాసన్తేన అనుక్కమాగతం పవేణిం అవినాసేన్తేన కమ్మవాచా కాతబ్బా. సచే పన ఏవం అకత్వా దీఘే వత్తబ్బే రస్సం, రస్సే వా వత్తబ్బే దీఘం వదతి; తథా గరుకే వత్తబ్బే లహుకం, లహుకే వా వత్తబ్బే గరుకం వదతి; సమ్బన్ధే వా పన వత్తబ్బే వవత్థితం, వవత్థితే వా వత్తబ్బే సమ్బన్ధం వదతి; ఏవం వుత్తేపి కమ్మవాచా న కుప్పతి. ఇమాని హి ఛ బ్యఞ్జనాని కమ్మం న కోపేన్తి.

యం పన సుత్తన్తికత్థేరా ‘‘ద-కారో త-కారమాపజ్జతి, త-కారో ద-కారమాపజ్జతి, చ-కారో జ-కారమాపజ్జతి, జ-కారో చ-కారమాపజ్జతి, య-కారో క-కారమాపజ్జతి, క-కారో య-కారమాపజ్జతి; తస్మా ద-కారాదీసు వత్తబ్బేసు త-కారాదివచనం న విరుజ్ఝతీ’’తి వదన్తి, తం కమ్మవాచం పత్వా న వట్టతి. తస్మా వినయధరేన నేవ ద-కారో త-కారో కాతబ్బో…పే… న క-కారో య-కారో. యథాపాళియా నిరుత్తిం సోధేత్వా దసవిధాయ బ్యఞ్జననిరుత్తియా వుత్తదోసే పరిహరన్తేన కమ్మవాచా కాతబ్బా. ఇతరథా హి సావనం హాపేతి నామ.

అకాలే వా సావేతీతి సావనాయ అకాలే అనోకాసే ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా పఠమంయేవ అనుస్సావనకమ్మం కత్వా పచ్ఛా ఞత్తిం ఠపేతి. ఇతి ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అనుస్సావనతో కమ్మాని విపజ్జన్తి.

౪౮౬. సీమతో విపత్తియం పన అతిఖుద్దకసీమా నామ యా ఏకవీసతి భిక్ఖూ న గణ్హాతి. కురున్దియం పన ‘‘యత్థ ఏకవీసతి భిక్ఖూ నిసీదితుం న సక్కోన్తీ’’తి వుత్తం. తస్మా యా ఏవరూపా సీమా, అయం సమ్మతాపి అసమ్మతా, గామఖేత్తసదిసావ హోతి, తత్థ కతం కమ్మం కుప్పతి. ఏస నయో సేససీమాసుపి. ఏత్థ పన అతిమహతీ నామ యా కేసగ్గమత్తేనాపి తియోజనం అతిక్కామేత్వా సమ్మతా హోతి. ఖణ్డనిమిత్తా నామ అఘటితనిమిత్తా వుచ్చతి. పురత్థిమాయ దిసాయ నిమిత్తం కిత్తేత్వా అనుక్కమేనేవ దక్ఖిణాయ పచ్ఛిమాయ ఉత్తరాయ దిసాయ కిత్తేత్వా పున పురత్థిమాయ దిసాయ పుబ్బకిత్తితం నిమిత్తం పటికిత్తేత్వావ ఠపేతుం వట్టతి; ఏవం అఖణ్డనిమిత్తా హోతి. సచే పన అనుక్కమేన ఆహరిత్వా ఉత్తరాయ దిసాయ నిమిత్తం కిత్తేత్వా తత్థేవ ఠపేతి, ఖణ్డనిమిత్తా హోతి. అపరాపి ఖణ్డనిమిత్తా నామ యా అనిమిత్తుపగం తచసారరుక్ఖం వా ఖాణుకం వా పంసుపుఞ్జవాలికాపుఞ్జానం వా అఞ్ఞతరం అన్తరా ఏకం నిమిత్తం కత్వా సమ్మతా హోతి. ఛాయానిమిత్తా నామ యా పబ్బతచ్ఛాయాదీనం యంకిఞ్చి ఛాయం నిమిత్తం కత్వా సమ్మతా హోతి. అనిమిత్తా నామ యా సబ్బేన సబ్బం నిమిత్తాని అకిత్తేత్వా సమ్మతా హోతి.

బహిసీమే ఠితో సీమం సమ్మన్నతి నామ నిమిత్తాని కిత్తేత్వా నిమిత్తానం బహి ఠితో సమ్మన్నతి. నదియా సముద్దే జాతస్సరే సీమం సమ్మన్నతీతి ఏతేసు నదిఆదీసు యం సమ్మన్నతి, సా ఏవం సమ్మతాపి ‘‘సబ్బా, భిక్ఖవే, నదీ అసీమా, సబ్బో సముద్దో అసీమో, సబ్బో జాతస్సరో అసీమో’’తి (మహావ. ౧౪౭) వచనతో అసమ్మతావ హోతి. సీమాయ సీమం సమ్భిన్దతీతి అత్తనో సీమాయ పరేసం సీమం సమ్భిన్దతి. అజ్ఝోత్థరతీతి అత్తనో సీమాయ పరేసం సీమం అజ్ఝోత్థరతి. తత్థ యథా సమ్భేదో చ అజ్ఝోత్థరణఞ్చ హోతి, తం సబ్బం ఉపోసథక్ఖన్ధకే వుత్తమేవ. ఇతి ఇమా ఏకాదసపి సీమా అసీమా గామఖేత్తసదిసా ఏవ, తాసు నిసీదిత్వా కతం కమ్మం కుప్పతి. తేన వుత్తం ‘‘ఇమేహి ఏకాదసహి ఆకారేహి సీమతో కమ్మాని విపజ్జన్తీ’’తి.

౪౮౭-౪౮౮. పరిసతో కమ్మవిపత్తియం పన కిఞ్చి అనుత్తానం నామ నత్థి. యమ్పి తత్థ కమ్మప్పత్తఛన్దారహలక్ఖణం వత్తబ్బం సియా, తమ్పి పరతో ‘‘చత్తారో భిక్ఖూ పకతత్తా కమ్మప్పత్తా’’తిఆదినా నయేన వుత్తమేవ. తత్థ పకతత్తా కమ్మప్పత్తాతి చతువగ్గకరణే కమ్మే చత్తారో పకతత్తా అనుక్ఖిత్తా అనిస్సారితా పరిసుద్ధసీలా చత్తారో భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా కమ్మస్స అరహా అనుచ్ఛవికా సామినో. న తేహి వినా తం కమ్మం కయిరతి, న తేసం ఛన్దో వా పారిసుద్ధి వా ఏతి. అవసేసా పన సచేపి సహస్సమత్తా హోన్తి, సచే సమానసంవాసకా, సబ్బే ఛన్దారహావ హోన్తి. ఛన్దపారిసుద్ధిం దత్వా ఆగచ్ఛన్తు వా మా వా, కమ్మం పన తిట్ఠతి. యస్స పన సఙ్ఘో పరివాసాదికమ్మం కరోతి, సో నేవ కమ్మప్పత్తో, నాపి ఛన్దారహో. అపిచ యస్మా తం పుగ్గలం వత్థుం కత్వా సఙ్ఘో కమ్మం కరోతి, తస్మా ‘‘కమ్మారహో’’తి వుచ్చతి. సేసకమ్మేసుపి ఏసేవ నయో.

౪౮౯. పున చత్తారి కమ్మానీతిఆదికో నయో పణ్డకాదీనం అవత్థుభావదస్సనత్థం వుత్తో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

అపలోకనకమ్మకథా

౪౯౫-౪౯౬. ఇదాని తేసం కమ్మానం పభేదదస్సనత్థం ‘‘అపలోకనకమ్మం కతి ఠానాని గచ్ఛతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘అపలోకనకమ్మం పఞ్చ ఠానాని గచ్ఛతి – ఓసారణం, నిస్సారణం, భణ్డుకమ్మం, బ్రహ్మదణ్డం, కమ్మలక్ఖణఞ్ఞేవ పఞ్చమ’’న్తి ఏత్థ ‘‘ఓసారణం నిస్సారణ’’న్తి పదసిలిట్ఠతాయేతం వుత్తం. పఠమం పన నిస్సారణా హోతి, పచ్ఛా ఓసారణా. తత్థ యా కణ్టకసామణేరస్స దణ్డకమ్మనాసనా, సా ‘‘నిస్సారణా’’తి వేదితబ్బా. తస్మా ఏతరహి సచేపి సామణేరో బుద్ధస్స వా ధమ్మస్స వా సఙ్ఘస్స వా అవణ్ణం భణతి, ‘‘అకప్పియం కప్పియ’’న్తి దీపేతి, మిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతి అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా సమన్నాగతో, సో యావతతియం నివారేత్వా తం లద్ధిం నిస్సజ్జాపేతబ్బో. నో చే విస్సజ్జేతి, సఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా ‘‘విస్సజ్జేహీ’’తి వత్తబ్బో. నో చే విస్సజ్జేతి, బ్యత్తేన భిక్ఖునా అపలోకనకమ్మం కత్వా నిస్సారేతబ్బో. ఏవఞ్చ పన కమ్మం కాతబ్బం –

‘‘సఙ్ఘం, భన్తే, పుచ్ఛామి – ‘అయం ఇత్థన్నామో సామణేరో బుద్ధస్స ధమ్మస్స సఙ్ఘస్స అవణ్ణవాదీ మిచ్ఛాదిట్ఠికో, యం అఞ్ఞే సామణేరా లభన్తి, దిరత్తతిరత్తం భిక్ఖూహి సద్ధిం సహసేయ్యం, తస్స అలాభాయ నిస్సారణా రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’తి. దుతియమ్పి… తతియమ్పి, భన్తే, సఙ్ఘం పుచ్ఛామి – ‘అయం ఇత్థన్నామో సామణేరో బుద్ధస్స…పే… రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’తి చర పిరే వినస్సా’’తి.

సో అపరేన సమయేన ‘‘అహం, భన్తే, బాలతాయ అఞ్ఞాణతాయ అలక్ఖికతాయ ఏవం అకాసిం, స్వాహం సఙ్ఘం ఖమాపేమీ’’తి ఖమాపేన్తో యావతతియం యాచాపేత్వా అపలోకనకమ్మేనేవ ఓసారేతబ్బో. ఏవం పన ఓసారేతబ్బో, సఙ్ఘమజ్ఝే బ్యత్తేన భిక్ఖునా సఙ్ఘస్స అనుమతియా సావేతబ్బం –

‘‘సఙ్ఘం, భన్తే, పుచ్ఛామి – అయం ఇత్థన్నామో సామణేరో బుద్ధస్స ధమ్మస్స సఙ్ఘస్స అవణ్ణవాదీ మిచ్ఛాదిట్ఠికో, యం అఞ్ఞే సామణేరా లభన్తి, భిక్ఖూహి సద్ధిం దిరత్తతిరత్తం సహసేయ్యం, తస్స అలాభాయ నిస్సారితో, స్వాయం ఇదాని సోరతో నివాతవుత్తి లజ్జిధమ్మం ఓక్కన్తో హిరోత్తప్పే పతిట్ఠితో కతదణ్డకమ్మో అచ్చయం దేసేతి, ఇమస్స సామణేరస్స యథా పురే కాయసమ్భోగసామగ్గిదానం రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తి.

ఏవం తిక్ఖత్తుం వత్తబ్బం. ఏవం అపలోకనకమ్మం ఓసారణఞ్చ నిస్సారణఞ్చ గచ్ఛతి. భణ్డుకమ్మం మహాఖన్ధకవణ్ణనాయం వుత్తమేవ. బ్రహ్మదణ్డో పఞ్చసతికక్ఖన్ధకే వుత్తోయేవ. న కేవలం పనేస ఛన్నస్సేవ పఞ్ఞత్తో, యో అఞ్ఞోపి భిక్ఖు ముఖరో హోతి, భిక్ఖూ దురుత్తవచనేహి ఘట్టేన్తో ఖుంసేన్తో వమ్భేన్తో విహరతి, తస్సపి దాతబ్బో. ఏవఞ్చ పన దాతబ్బో, సఙ్ఘమజ్ఝే బ్యత్తేన భిక్ఖునా సఙ్ఘస్స అనుమతియా సావేతబ్బం –

‘‘భన్తే, ఇత్థన్నామో భిక్ఖు ముఖరో, భిక్ఖూ దురుత్తవచనేహి ఘట్టేన్తో విహరతి. సో భిక్ఖు యం ఇచ్ఛేయ్య, తం వదేయ్య. భిక్ఖూహి ఇత్థన్నామో భిక్ఖు నేవ వత్తబ్బో, న ఓవదితబ్బో, న అనుసాసితబ్బో. సఙ్ఘం, భన్తే, పుచ్ఛామి – ‘ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో బ్రహ్మదణ్డస్స దానం, రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’తి. దుతియమ్పి పుచ్ఛామి, తతియమ్పి పుచ్ఛామి – ‘ఇత్థన్నామస్స, భన్తే, భిక్ఖునో బ్రహ్మదణ్డస్స దానం, రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’’తి.

తస్స అపరేన సమయేన సమ్మా వత్తిత్వా ఖమాపేన్తస్స బ్రహ్మదణ్డో పటిప్పస్సమ్భేతబ్బో. ఏవఞ్చ పన పటిప్పస్సమ్భేతబ్బో, బ్యత్తేన భిక్ఖునా సఙ్ఘమజ్ఝే సావేతబ్బం –

‘‘భన్తే, భిక్ఖుసఙ్ఘో అసుకస్స భిక్ఖునో బ్రహ్మదణ్డం అదాసి, సో భిక్ఖు సోరతో నివాతవుత్తి లజ్జిధమ్మం ఓక్కన్తో హిరోత్తప్పే పతిట్ఠితో, పటిసఙ్ఖా ఆయతిం సంవరే తిట్ఠతి, సఙ్ఘం, భన్తే, పుచ్ఛామి, తస్స భిక్ఖునో బ్రహ్మదణ్డస్స పటిప్పస్సద్ధి, రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తి.

ఏవం యావతతియం వత్వా అపలోకనకమ్మేనేవ బ్రహ్మదణ్డో పటిప్పస్సమ్భేతబ్బోతి.

కమ్మలక్ఖణఞ్ఞేవ పఞ్చమన్తి యం తం భగవతా భిక్ఖునిక్ఖన్ధకే ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ భిక్ఖునియో కద్దమోదకేన ఓసిఞ్చన్తి, ‘అప్పేవ నామ అమ్హేసు సారజ్జేయ్యు’న్తి, కాయం వివరిత్వా భిక్ఖునీనం దస్సేన్తి, ఊరుం వివరిత్వా భిక్ఖునీనం దస్సేన్తి, అఙ్గజాతం వివరిత్వా భిక్ఖునీనం దస్సేన్తి, భిక్ఖునియో ఓభాసేన్తి, భిక్ఖునీహి సద్ధిం సమ్పయోజేన్తి, ‘అప్పేవ నామ అమ్హేసు సారజ్జేయ్యు’న్తి. ఇమేసు వత్థూసు తేసం భిక్ఖూనం దుక్కటం పఞ్ఞపేత్వా ‘అనుజానామి భిక్ఖవే తస్స భిక్ఖునో దణ్డకమ్మం కాతు’న్తి. అథ ఖో భిక్ఖునీనం ఏతదహోసి – ‘కిం ను ఖో దణ్డకమ్మం కాతబ్బ’న్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – ‘అవన్దియో సో భిక్ఖవే భిక్ఖు భిక్ఖునిసఙ్ఘేన కాతబ్బో’’’తి ఏవం అవన్దియకమ్మం అనుఞ్ఞాతం, తం కమ్మలక్ఖణఞ్ఞేవ పఞ్చమం ఇమస్స అపలోకనకమ్మస్స ఠానం హోతి. తస్స హి కమ్మఞ్ఞేవ లక్ఖణం, న ఓసారణాదీని; తస్మా ‘‘కమ్మలక్ఖణ’’న్తి వుచ్చతి. తస్స కరణం తత్థేవ వుత్తం. అపిచ నం పటిప్పస్సద్ధియా సద్ధిం విత్థారతో దస్సేతుం ఇధాపి వదామ, భిక్ఖునుపస్సయే సన్నిపతితస్స భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స అనుమతియా బ్యత్తాయ భిక్ఖునియా సావేతబ్బం –

‘‘అయ్యే అసుకో నామ అయ్యో భిక్ఖునీనం అపాసాదికం దస్సేతి, ఏతస్స అయ్యస్స అవన్దియకరణం రుచ్చతీతి భిక్ఖునిసఙ్ఘం పుచ్ఛామి, దుతియమ్పి… తతియమ్పి భిక్ఖునిసఙ్ఘం పుచ్ఛామీ’’తి.

ఏవం తిక్ఖత్తుం సావేత్వా అపలోకనకమ్మేన అవన్దియకమ్మం కాతబ్బం.

తతో పట్ఠాయ సో భిక్ఖు భిక్ఖునీహి న వన్దితబ్బో. సచే అవన్దియమానో హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠపేత్వా సమ్మా వత్తతి, తేన భిక్ఖునియో ఖమాపేతబ్బా. ఖమాపేన్తేన భిక్ఖునుపస్సయం అగన్త్వా విహారేయేవ సఙ్ఘం వా గణం వా ఏకం భిక్ఖుం వా ఉపసఙ్కమిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘అహం భన్తే పటిసఙ్ఖా ఆయతిం సంవరే తిట్ఠామి, న పున అపాసాదికం దస్సేస్సామి, భిక్ఖునిసఙ్ఘో మయ్హం ఖమతూ’’తి ఖమాపేతబ్బం. తేన సఙ్ఘేన వా గణేన వా ఏకం భిక్ఖుం పేసేత్వా ఏకభిక్ఖునా వా సయమేవ గన్త్వా భిక్ఖునియో వత్తబ్బా – ‘‘అయం భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా ఆయతిం సంవరే ఠితో, ఇమినా అచ్చయం దేసేత్వా భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఖమాపితో, భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఇమం వన్దియం కరోతూ’’తి. సో వన్దియో కాతబ్బో. ఏవఞ్చ పన కాతబ్బో, భిక్ఖునుపస్సయే సన్నిపతితస్స భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స అనుమతియా బ్యత్తాయ భిక్ఖునియా సావేతబ్బం –

‘‘అయం అయ్యే అసుకో నామ అయ్యో భిక్ఖునీనం అపాసాదికం దస్సేతీతి భిక్ఖునిసఙ్ఘేన అవన్దియో కతో, సో లజ్జిధమ్మం ఓక్కమిత్వా పటిసఙ్ఖా ఆయతిం సంవరే ఠితో అచ్చయం దేసేత్వా భిక్ఖునిసఙ్ఘం ఖమాపేసి, తస్స అయ్యస్స వన్దియకరణం రుచ్చతీతి భిక్ఖునిసఙ్ఘం పుచ్ఛామీ’’తి –

తిక్ఖత్తుం వత్తబ్బం ఏవం అపలోకనకమ్మేనేవ వన్దియో కాతబ్బో.

అయం పనేత్థ పాళిముత్తకోపి కమ్మలక్ఖణవినిచ్ఛయో. ఇదఞ్హి కమ్మలక్ఖణం నామ భిక్ఖునిసఙ్ఘమూలకం పఞ్ఞత్తం, భిక్ఖుసఙ్ఘస్సాపి పనేతం లబ్భతియేవ. యఞ్హి భిక్ఖుసఙ్ఘో సలాకగ్గయాగగ్గభత్తగ్గఉపోసథగ్గేసు అపలోకనకమ్మం కరోతి, ఏతమ్పి కమ్మలక్ఖణమేవ. అచ్ఛిన్నచీవరజిణ్ణచీవరనట్ఠచీవరానఞ్హి సఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా బ్యత్తేన భిక్ఖునా యావతతియం సావేత్వా అపలోకనకమ్మం కత్వా చీవరం దాతుం వట్టతి. అప్పమత్తకవిస్సజ్జకేన పన చీవరం కరోన్తస్స సేనాసనక్ఖన్ధకవణ్ణనాయం వుత్తప్పభేదాని సూచిఆదీని అనపలోకేత్వాపి దాతబ్బాని. తేసం దానే సోయేవ ఇస్సరో, తతో అతిరేకం దేన్తేన అపలోకేత్వా దాతబ్బం. తతో హి అతిరేకదానే సఙ్ఘో సామీ. గిలానభేసజ్జమ్పి తత్థ వుత్తప్పకారం సయమేవ దాతబ్బం. అతిరేకం ఇచ్ఛన్తస్స అపలోకేత్వా దాతబ్బం. యోపి చ దుబ్బలో వా ఛిన్నిరియాపథో వా పచ్ఛిన్నభిక్ఖాచారపథో వా మహాగిలానో, తస్స మహావాసేసు తత్రుప్పాదతో దేవసికం నాళి వా ఉపడ్ఢనాళి వా ఏకదివసంయేవ వా పఞ్చ వా దస వా తణ్డులనాళియో దేన్తేన అపలోకనకమ్మం కత్వావ దాతబ్బా. పేసలస్స భిక్ఖునో తత్రుప్పాదతో ఇణపలిబోధమ్పి బహుస్సుతస్స సఙ్ఘభారనిత్థారకస్స భిక్ఖునో అనుట్ఠాపనీయసేనాసనమ్పి సఙ్ఘకిచ్చం కరోన్తానం కప్పియకారకాదీనం భత్తవేతనమ్పి అపలోకనకమ్మేన దాతుం వట్టతి.

చతుపచ్చయవసేన దిన్నతత్రుప్పాదతో సఙ్ఘికం ఆవాసం జగ్గాపేతుం వట్టతి. ‘‘అయం భిక్ఖు ఇస్సరవతాయ విచారేతీ’’తి కథాపచ్ఛిన్దనత్థం పన సలాకగ్గాదీసు వా అన్తరసన్నిపాతే వా సఙ్ఘం పుచ్ఛిత్వావ జగ్గాపేతబ్బో. చీవరపిణ్డపాతత్థాయ ఓదిస్సదిన్నతత్రుప్పాదతోపి అపలోకేత్వా ఆవాసో జగ్గాపేతబ్బో. అనపలోకేత్వాపి వట్టతి. ‘‘సూరో వతాయం భిక్ఖు చీవరపిణ్డపాతత్థాయ దిన్నతో ఆవాసం జగ్గాపేతీ’’తి ఏవం ఉప్పన్నకథాపచ్ఛేదనత్థం పన అపలోకనకమ్మమేవ కత్వా జగ్గాపేతబ్బో.

చేతియే ఛత్తం వా వేదికం వా బోధిఘరం వా ఆసనఘరం వా అకతం వా కరోన్తేన జిణ్ణం వా పటిసఙ్ఖరోన్తేన సుధాకమ్మం వా కరోన్తేన మనుస్సే సమాదపేత్వా కాతుం వట్టతి. సచే కారకో నత్థి, చేతియస్స ఉపనిక్ఖేపతో కారేతబ్బం. ఉపనిక్ఖేపేపి అసతి అపలోకనకమ్మం కత్వా తత్రుప్పాదతో కారేతబ్బం, సఙ్ఘికేనపి. సఙ్ఘికేన హి అపలోకేత్వా చేతియకిచ్చం కాతుం వట్టతి. చేతియస్స సన్తకేన అపలోకేత్వాపి సఙ్ఘికకిచ్చం కాతుం న వట్టతి. తావకాలికం పన గహేత్వా పాకతికం కాతుం వట్టతి.

చేతియే సుధాకమ్మాదీని కరోన్తేహి పన భిక్ఖాచారతో వా సఙ్ఘతో వా యాపనమత్తం అలభన్తేహి చేతియసన్తకతో యాపనమత్తం గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తేహి వత్తం కాతుం వట్టతి, ‘‘వత్తం కరోమా’’తి మచ్ఛమంసాదీహి సఙ్ఘభత్తం కాతుం న వట్టతి. యే విహారే రోపితా ఫలరుక్ఖా సఙ్ఘేన పరిగ్గహితా హోన్తి, జగ్గనకమ్మం లభన్తి, యేసం ఫలాని ఘణ్టిం పహరిత్వా భాజేత్వా పరిభుఞ్జన్తి, తేసు అపలోకనకమ్మం న కాతబ్బం. యే పన అపరిగ్గహితా, తేసు అపలోకనకమ్మం కాతబ్బం. తం పన సలాకగ్గయాగగ్గభత్తగ్గఅన్తరసన్నిపాతేసుపి కాతుం వట్టతి, ఉపోసథగ్గే పన వట్టతియేవ. తత్థ హి అనాగతానమ్పి ఛన్దపారిసుద్ధి ఆహరియతి, తస్మా తం సువిసోధితం హోతి.

ఏవఞ్చ పన కాతబ్బం, బ్యత్తేన భిక్ఖునా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అనుమతియా సావేతబ్బం –

‘‘భన్తే, యం ఇమస్మిం విహారే అన్తోసీమాయ సఙ్ఘసన్తకం మూలతచపత్తఅఙ్కురపుప్ఫఫలఖాదనీయాది అత్థి, తం సబ్బం ఆగతాగతానం భిక్ఖూనం యథాసుఖం పరిభుఞ్జితుం రుచ్చతీతి సఙ్ఘం పుచ్ఛామీ’’తి తిక్ఖత్తుం పుచ్ఛితబ్బం.

చతూహి పఞ్చహి భిక్ఖూహి కతం సుకతమేవ. యస్మిం విహారే ద్వే తయో జనా వసన్తి, తేహి నిసీదిత్వా కతమ్పి సఙ్ఘేన కతసదిసమేవ. యస్మిం పన విహారే ఏకో భిక్ఖు హోతి, తేన భిక్ఖునా ఉపోసథదివసే పుబ్బకరణపుబ్బకిచ్చం కత్వా నిసిన్నేన కతమ్పి కతికవత్తం సఙ్ఘేన కతసదిసమేవ హోతి.

కరోన్తేన పన ఫలవారేన కాతుమ్పి చత్తారో మాసే ఛ మాసే ఏకసంవచ్ఛరన్తి ఏవం పరిచ్ఛిన్దిత్వాపి అపరిచ్ఛిన్దిత్వాపి కాతుం వట్టతి. పరిచ్ఛిన్నే యథాపరిచ్ఛేదం పరిభుఞ్జిత్వా పున కాతబ్బం. అపరిచ్ఛిన్నే యావ రుక్ఖా ధరన్తి తావ వట్టతియేవ. యేపి తేసం రుక్ఖానం బీజేహి అఞ్ఞే రుక్ఖా రోపితా హోన్తి, తేసమ్పి సా ఏవ కతికా.

సచే పన అఞ్ఞస్మిం విహారే రోపితా హోన్తి, తేసం యత్థ రోపితా, తస్మింయేవ విహారే సఙ్ఘో సామీ. యేపి అఞ్ఞతో బీజాని ఆహరిత్వా పురిమవిహారే పచ్ఛా రోపితా, తేసు అఞ్ఞా కతికా కాతబ్బా. కతికాయ కతాయ పుగ్గలికట్ఠానే తిట్ఠన్తి, యథాసుఖం ఫలాదీని పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. సచే పనేత్థ తం తం ఓకాసం పరిక్ఖిపిత్వా పరివేణాని కత్వా జగ్గన్తి, తేసం భిక్ఖూనం పుగ్గలికట్ఠానే తిట్ఠన్తి. అఞ్ఞే పరిభుఞ్జితుం న లభన్తి, తేహి పన సఙ్ఘస్స దసభాగం దత్వా పరిభుఞ్జితబ్బాని. యోపి మజ్ఝేవిహారే రుక్ఖం సాఖాహి పరివారేత్వా రక్ఖతి, తస్సాపి ఏసేవ నయో.

పోరాణవిహారం గతస్స సమ్భావనీయభిక్ఖునో ‘‘థేరో ఆగతో’’తి ఫలాఫలం ఆహరన్తి, సచే తత్థ మూలే సబ్బపరియత్తిధరో బహుస్సుతభిక్ఖు విహాసి, ‘‘అద్ధా ఏత్థ దీఘా కతికా కతా భవిస్సతీ’’తి నిక్కుక్కుచ్చేన పరిభుఞ్జితబ్బం. విహారే ఫలాఫలం పిణ్డపాతికానమ్పి వట్టతి, ధుతఙ్గం న కోపేతి. సామణేరా అత్తనో ఆచరియుపజ్ఝాయానం బహూని ఫలాని దేన్తి, అఞ్ఞే భిక్ఖూ అలభన్తా ఖియ్యన్తి, ఖియ్యనమత్తమేవ చేతం హోతి.

సచే పన దుబ్భిక్ఖం హోతి, ఏకం పనసరుక్ఖం నిస్సాయ సట్ఠిపి జనా జీవన్తి, తాదిసే కాలే సబ్బేసం సఙ్గహకరణత్థాయ భాజేత్వా ఖాదితబ్బం, అయం సామీచి. యావ పన కతికవత్తం న పటిప్పస్సమ్భతి, తావ తేహి ఖాయితం సుఖాయితమేవ. కదా పన కతికవత్తం పటిప్పస్సమ్భతి? యదా సమగ్గో సఙ్ఘో సన్నిపతిత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ భాజేత్వా ఖాదన్తూ’’తి సావేతి. ఏకభిక్ఖుకే పన విహారే ఏకేన సావితేపి పురిమకతికా పటిప్పస్సమ్భతియేవ. సచే పటిప్పస్సద్ధాయ కతికాయ సామణేరా నేవ రుక్ఖతో పాతేన్తి, న భూమితో గహేత్వా భిక్ఖూనం దేన్తి, పతితఫలాని పాదేహి పహరన్తా విచరన్తి, తేసం దసభాగతో పట్ఠాయ యావ ఉపడ్ఢఫలభాగేన ఫాతికమ్మం కాతబ్బం. అద్ధా ఫాతికమ్మలోభేన ఆహరిత్వా దస్సన్తి. పున సుభిక్ఖే జాతే కప్పియకారకేసు ఆగన్త్వా సాఖాపరివారాదీని కత్వా రుక్ఖే రక్ఖన్తేసు సామణేరానం ఫాతికమ్మం న దాతబ్బం, భాజేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం.

‘‘విహారే ఫలాఫలం అత్థీ’’తి సామన్తగామేహి మనుస్సా గిలానానం వా గబ్భినీనం వా అత్థాయ ఆగన్త్వా ‘‘ఏకం నాళికేరం దేథ, అమ్బం దేథ, లబుజం దేథా’’తి యాచన్తి, దాతబ్బం న దాతబ్బన్తి? దాతబ్బం. అదీయమానే హి తే దోమనస్సికా హోన్తి, దేన్తేన పన సఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా యావతతియం సావేత్వా అపలోకనకమ్మం కత్వావ దాతబ్బం, కతికవత్తం వా కత్వా ఠపేతబ్బం, ఏవఞ్చ పన కాతబ్బం, బ్యత్తేన భిక్ఖునా సఙ్ఘస్స అనుమతియా సావేతబ్బం –

‘‘సామన్తగామేహి మనుస్సా ఆగన్త్వా గిలానాదీనం అత్థాయ ఫలాఫలం యాచన్తి, ద్వే నాళికేరాని, ద్వే తాలఫలాని, ద్వే పనసాని, పఞ్చ అమ్బాని, పఞ్చ కదలిఫలాని గణ్హన్తానం అనివారణం, అసుకరుక్ఖతో చ అసుకరుక్ఖతో చ ఫలం గణ్హన్తానం అనివారణం రుచ్చతి భిక్ఖుసఙ్ఘస్సా’’తి తిక్ఖత్తుం వత్తబ్బం.

తతో పట్ఠాయ గిలానాదీనం నామం గహేత్వా యాచన్తా ‘‘గణ్హథా’’తి న వత్తబ్బా, వత్తం పన ఆచిక్ఖితబ్బం – ‘‘నాళికేరాదీని ఇమినా నామ పరిచ్ఛేదేన గణ్హన్తానం అసుకరుక్ఖతో చ అసుకరుక్ఖతో చ ఫలం గణ్హన్తానం అనివారణం కత’’న్తి. అనువిచరిత్వా పన ‘‘అయం మధురఫలో అమ్బో, ఇతో గణ్హథా’’తిపి న వత్తబ్బా. ఫలభాజనకాలే పన ఆగతానం సమ్మతేన ఉపడ్ఢభాగో దాతబ్బో, అసమ్మతేన అపలోకేత్వా దాతబ్బం.

ఖీణపరిబ్బయో వా మగ్గగమియసత్థవాహో వా అఞ్ఞో వా ఇస్సరో ఆగన్త్వా యాచతి, అపలోకేత్వావ దాతబ్బం. బలక్కారేన గహేత్వా ఖాదన్తో న వారేతబ్బో. కుద్ధో హి సో రుక్ఖేపి ఛిన్దేయ్య, అఞ్ఞమ్పి అనత్థం కరేయ్య. పుగ్గలికపరివేణం ఆగన్త్వా గిలానస్స గామేన యాచన్తో ‘‘అమ్హేహి ఛాయాదీనం అత్థాయ రోపితం, సచే అత్థి, తుమ్హే జానాథా’’తి వత్తబ్బో. యది పన ఫలభరితావ రుక్ఖా హోన్తి, కణ్టకే బన్ధిత్వా ఫలవారేన ఖాదన్తి, అపచ్చాసీసన్తేన హుత్వా దాతబ్బం. బలక్కారేన గణ్హన్తో న వారేతబ్బో, పుబ్బే వుత్తమేవేత్థ కారణం.

సఙ్ఘస్స ఫలారామో హోతి, పటిజగ్గనం న లభతి, సచే తం కోచి వత్తసీసేన జగ్గతి, సఙ్ఘస్సేవ హోతి. అథాపి కస్సచి పటిబలస్స భిక్ఖునో ‘‘ఇమం సప్పురిస జగ్గిత్వా దేహీ’’తి సఙ్ఘో భారం కరోతి, సో చే వత్తసీసేన జగ్గతి, ఏవమ్పి సఙ్ఘస్సేవ హోతి. ఫాతికమ్మం పచ్చాసీసన్తస్స పన తతియభాగేన వా ఉపడ్ఢభాగేన వా ఫాతికమ్మం కాతబ్బం. ‘‘భారియం కమ్మ’’న్తి వత్వా ఏత్తకేన అనిచ్ఛన్తో పన సబ్బం తవేవ సన్తకం కత్వా ‘‘మూలభాగం దసభాగమత్తం దత్వా జగ్గాహీ’’తిపి వత్తబ్బో. గరుభణ్డత్తా పన మూలచ్ఛేజ్జవసేన న దాతబ్బం. సో మూలభాగం దత్వా ఖాదన్తో అకతావాసం వా కత్వా కతావాసం వా జగ్గిత్వా నిస్సితకానం ఆరామం నియ్యాదేతి, తేహిపి మూలభాగో దాతబ్బోవ. యదా పన భిక్ఖూ సయం జగ్గితుం పహోన్తి, అథ తేసం జగ్గితుఞ్చ న దాతబ్బం, జగ్గితకాలే చ న వారేతబ్బా, జగ్గనకాలేయేవ వారేతబ్బా. ‘‘బహుం తుమ్హేహి ఖాయితం, ఇదాని మా జగ్గిత్థ, భిక్ఖుసఙ్ఘోయేవ జగ్గిస్సతీ’’తి వత్తబ్బం.

సచే పన నేవ వత్తసీసేన జగ్గన్తో అత్థి, న ఫాతికమ్మేన, న సఙ్ఘో జగ్గితుం పహోతి, ఏకో అనాపుచ్ఛిత్వావ జగ్గిత్వా ఫాతికమ్మం వడ్ఢేత్వా పచ్చాసీసతి, అపలోకనకమ్మేన ఫాతికమ్మం వడ్ఢేత్వా దాతబ్బం. ఇతి ఇమం సబ్బమ్పి కమ్మలక్ఖణమేవ హోతి. అపలోకనకమ్మం ఇమాని పఞ్చ ఠానాని గచ్ఛతి.

ఞత్తికమ్మట్ఠానభేదే పన ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, ఇత్థన్నామో ఇత్థన్నామస్స ఆయస్మతో ఉపసమ్పదాపేక్ఖో, అనుసిట్ఠో సో మయా. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, ఇత్థన్నామో ఆగచ్ఛేయ్యాతి, ఆగచ్ఛాహీతి వత్తబ్బో’’తి ఏవం ఉపసమ్పదాపేక్ఖస్స ఓసారణా ఓసారణా నామ.

‘‘సుణన్తు మే ఆయస్మన్తా, అయం ఇత్థన్నామో భిక్ఖు ధమ్మకథికో ఇమస్స నేవ సుత్తం ఆగచ్ఛతి, నో సుత్తవిభఙ్గో, సో అత్థం అసల్లక్ఖేత్వా బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ అత్థం పటిబాహతి. యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, ఇత్థన్నామం భిక్ఖుం వుట్ఠాపేత్వా అవసేసా ఇమం అధికరణం వూపసమేయ్యామా’’తి ఏవం ఉబ్బాహికావినిచ్ఛయే ధమ్మకథికస్స భిక్ఖునో నిస్సారణా నిస్సారణా నామ.

‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, అజ్జుపోసథో పన్నరసో. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఉపోసథం కరేయ్యా’’తి ఏవం ఉపోసథకమ్మవసేన ఠపితా ఞత్తి ఉపోసథో నామ.

‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, అజ్జ పవారణా పన్నరసీ. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో పవారేయ్యా’’తి ఏవం పవారణాకమ్మవసేన ఠపితా ఞత్తి పవారణా నామ.

‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, ఇత్థన్నామో ఇత్థన్నామస్స ఆయస్మతో ఉపసమ్పదాపేక్ఖో. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామం అనుసాసేయ్య’’న్తి. ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, ఇత్థన్నామో ఇత్థన్నామం అనుసాసేయ్యా’’తి. ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామం అన్తరాయికే ధమ్మే పుచ్ఛేయ్య’’న్తి. ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, ఇత్థన్నామో ఇత్థన్నామం అన్తరాయికే ధమ్మే పుచ్ఛేయ్యా’’తి. ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామం వినయం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి. ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, ఇత్థన్నామో ఇత్థన్నామం వినయం పుచ్ఛేయ్యా’’తి. ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామేన వినయం పుట్ఠో విస్సజ్జేయ్య’’న్తి. ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, ఇత్థన్నామో ఇత్థన్నామేన వినయం పుట్ఠో విస్సజ్జేయ్యా’’తి ఏవం అత్తానం వా పరం వా సమ్మన్నితుం ఠపితా ఞత్తి సమ్ముతి నామ.

‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, ఇదం చీవరం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో నిస్సగ్గియం సఙ్ఘస్స నిస్సట్ఠం. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇమం చీవరం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దదేయ్యా’’తి. ‘‘యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, ఆయస్మన్తా ఇమం చీవరం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దదేయ్యు’’న్తి ఏవం నిస్సట్ఠచీవరపత్తాదీనం దానం దానం నామ.

‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, అయం ఇత్థన్నామో భిక్ఖు ఆపత్తిం సరతి, వివరతి, ఉత్తానిం కరోతి, దేసేతి. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో ఆపత్తిం పటిగ్గణ్హేయ్యన్తి. యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో ఆపత్తిం పటిగ్గణ్హేయ్య’’న్తి. తేన వత్తబ్బో ‘‘పస్ససీ’’తి. ‘‘ఆమ పస్సామీ’’తి. ఆయతిం సంవరేయ్యాసీతి ఏవం ఆపత్తిపటిగ్గహో పటిగ్గహో నామ.

‘‘సుణన్తు మే, ఆయస్మన్తా ఆవాసికా. యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, ఇదాని ఉపోసథం కరేయ్యామ, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యామ, ఆగమే కాళే పవారేయ్యామా’’తి. తే చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా తం కాళం అనువసేయ్యుం, ఆవాసికేన భిక్ఖునా బ్యత్తేన పటిబలేన ఆవాసికా భిక్ఖూ ఞాపేతబ్బా – ‘‘సుణన్తు మే, ఆయస్మన్తా ఆవాసికా. యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, ఇదాని ఉపోసథం కరేయ్యామ, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యామ, ఆగమే జుణ్హే పవారేయ్యామా’’తి ఏవం కతా పవారణాపచ్చుక్కడ్ఢనా పచ్చుక్కడ్ఢనా నామ.

సబ్బేహేవ ఏకజ్ఝం సన్నిపతితబ్బం, సన్నిపతిత్వా బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో – ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో అమ్హాకం భణ్డనజాతానం కలహజాతానం వివాదాపన్నానం విహరతం బహుం అస్సామణకం అజ్ఝాచిణ్ణం భాసితపరిక్కన్తం. సచే మయం ఇమాహి ఆపత్తీహి అఞ్ఞమఞ్ఞం కారేస్సామ, సియాపి తం అధికరణం కక్ఖళత్తాయ వాళత్తాయ భేదాయ సంవత్తేయ్య. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇమం అధికరణం తిణవత్థారకేన వూపసమేయ్య ఠపేత్వా థుల్లవజ్జం, ఠపేత్వా గిహిపటిసయుత్త’’న్తి ఏవం తిణవత్థారకసమథేన కత్వా సబ్బపఠమా సబ్బసఙ్గాహికఞత్తి కమ్మలక్ఖణం నామ.

తథా తతో పరా ఏకేకస్మిం పక్ఖే ఏకేకం కత్వా ద్వే ఞత్తియో ఇతి యథావుత్తప్పభేదం ఓసారణం నిస్సారణం…పే… కమ్మలక్ఖణఞ్ఞేవ నవమన్తి ఞత్తికమ్మం ఇమాని నవ ఠానాని గచ్ఛతి.

ఞత్తిదుతియకమ్మట్ఠానభేదే పన వడ్ఢస్స లిచ్ఛవినో పత్తనిక్కుజ్జనవసేన ఖన్ధకే వుత్తా నిస్సారణా. తస్సేవ పత్తుక్కుజ్జనవసేన వుత్తా ఓసారణా చ వేదితబ్బా.

సీమాసమ్ముతి తిచీవరేన అవిప్పవాససమ్ముతి, సన్థతసమ్ముతి, భత్తుద్దేసక-సేనాసనగ్గాహాపక-భణ్డాగారిక-చీవరపటిగ్గాహక-చీవరభాజక-యాగుభాజకఫలభాజక-ఖజ్జభాజక-అప్పమత్తకవిస్సజ్జక-సాటియగ్గాహాపక-పత్తగ్గాహాపక-ఆరామికపేసకసామణేరపేసకసమ్ముతీతి ఏతాసం సమ్ముతీనం వసేన సమ్ముతి వేదితబ్బా. కథినచీవరదానమతకచీవరదానవసేన దానం వేదితబ్బం.

కథినుద్ధారవసేన ఉద్ధారో వేదితబ్బో. కుటివత్థువిహారవత్థుదేసనావసేన దేసనా వేదితబ్బా. యా పన తిణవత్థారకసమథే సబ్బసఙ్గాహికఞత్తిఞ్చ ఏకేకస్మిం పక్ఖే ఏకేకం ఞత్తిఞ్చాతి తిస్సో ఞత్తియో ఠపేత్వా పున ఏకస్మిం పక్ఖే ఏకా, ఏకస్మిం పక్ఖే ఏకాతి ద్వే ఞత్తిదుతియకమ్మవాచా వుత్తా, తాసం వసేన కమ్మలక్ఖణం వేదితబ్బం. ఇతి ఞత్తిదుతియకమ్మం ఇమాని సత్త ఠానాని గచ్ఛతి.

ఞత్తిచతుత్థకమ్మట్ఠానభేదే పన తజ్జనీయకమ్మాదీనం సత్తన్నం కమ్మానం వసేన నిస్సారణా, తేసంయేవ చ కమ్మానం పటిప్పస్సమ్భనవసేన ఓసారణా వేదితబ్బా. భిక్ఖునోవాదకసమ్ముతివసేన సమ్ముతి వేదితబ్బా. పరివాసదానమానత్తదానవసేన దానం వేదితబ్బం. మూలాయపటికస్సనకమ్మవసేన నిగ్గహో వేదితబ్బో. ‘‘ఉక్ఖిత్తానువత్తికా అట్ఠ, యావతతియకా అరిట్ఠో చణ్డకాళీ చ ఇమే తే యావతతియకా’’తి ఇమాసం ఏకాదసన్నం సమనుభాసనానం వసేన సమనుభాసనా వేదితబ్బా. ఉపసమ్పదాకమ్మఅబ్భానకమ్మవసేన పన కమ్మలక్ఖణం వేదితబ్బం. ఇతి ఞత్తిచతుత్థకమ్మం ఇమాని సత్త ఠానాని గచ్ఛతి.

౪౯౭. ఇతి కమ్మాని చ కమ్మవిపత్తిఞ్చ విపత్తివిరహితానం కమ్మానం ఠానపభేదగమనఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని తేసం కమ్మానం కారకస్స సఙ్ఘస్స పరిచ్ఛేదం దస్సేన్తో పున ‘‘చతువగ్గకరణే కమ్మే’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో పరిసతో కమ్మవిపత్తివణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి.

కమ్మవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అత్థవసవగ్గాదివణ్ణనా

౪౯౮. ఇదాని యాని తాని తేసం కమ్మానం వత్థుభూతాని సిక్ఖాపదాని, తేసం పఞ్ఞత్తియం ఆనిసంసం దస్సేతుం ‘‘ద్వే అత్థవసే పటిచ్చా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ దిట్ఠధమ్మికానం వేరానం సంవరాయాతి పాణాతిపాతాదీనం పఞ్చన్నం దిట్ఠధమ్మికవేరానం సంవరత్థాయ పిదహనత్థాయ. సమ్పరాయికానం వేరానం పటిఘాతాయాతి విపాకదుక్ఖసఙ్ఖాతానం సమ్పరాయికవేరానం పటిఘాతత్థాయ, సముచ్ఛేదనత్థాయ అనుప్పజ్జనత్థాయ. దిట్ఠధమ్మికానం వజ్జానం సంవరాయాతి తేసంయేవ పఞ్చన్నం వేరానం సంవరత్థాయ. సమ్పరాయికానం వజ్జానన్తి తేసంయేవ విపాకదుక్ఖానం. విపాకదుక్ఖానేవ హి ఇధ వజ్జనీయభావతో వజ్జానీతి వుత్తాని. దిట్ఠధమ్మికానం భయానన్తి గరహా ఉపవాదో తజ్జనీయాదీని కమ్మాని ఉపోసథపవారణానం ఠపనం అకిత్తిపకాసనీయకమ్మన్తి ఏతాని దిట్ఠధమ్మికభయాని నామ, ఏతేసం సంవరత్థాయ. సమ్పరాయికభయాని పన విపాకదుక్ఖానియేవ, తేసం పటిఘాతత్థాయ. దిట్ఠధమ్మికానం అకుసలానన్తి పఞ్చవేరదసఅకుసలకమ్మపథప్పభేదానం అకుసలానం సంవరత్థాయ. విపాకదుక్ఖానేవ పన అక్ఖమట్ఠేన సమ్పరాయికఅకుసలానీతి వుచ్చన్తి, తేసం పటిఘాతత్థాయ. గిహీనం అనుకమ్పాయాతి అగారికానం సద్ధారక్ఖణవసేన అనుకమ్పనత్థాయ. పాపిచ్ఛానం పక్ఖుపచ్ఛేదాయాతి పాపిచ్ఛపుగ్గలానం గణబన్ధభేదనత్థాయ గణభోజనసిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. యఞ్హేత్థ వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం పఠమపారాజికవణ్ణనాయమేవ వుత్తన్తి.

సిక్ఖాపదేసు అత్థవసేన వణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪౯౯. పాతిమోక్ఖాదీసు పాతిమోక్ఖుద్దేసోతి భిక్ఖూనం పఞ్చవిధో భిక్ఖునీనం చతుబ్బిధో. పరివాసదానాదీసు ఓసారణీయం పఞ్ఞత్తన్తి అట్ఠారససు వా తేచత్తాలీసాయ వా వత్తేసు వత్తమానస్స ఓసారణీయం పఞ్ఞత్తం. యేన కమ్మేన ఓసారీయతి, తం కమ్మం పఞ్ఞత్తన్తి అత్థో. నిస్సారణీయం పఞ్ఞత్తన్తి భణ్డనకారకాదయో యేన కమ్మేన నిస్సారీయన్తి, తం కమ్మం పఞ్ఞత్తన్తి అత్థో.

౫౦౦. అపఞ్ఞత్తేతిఆదీసు అపఞ్ఞత్తే పఞ్ఞత్తన్తి సత్తాపత్తిక్ఖన్ధా కకుసన్ధఞ్చ సమ్మాసమ్బుద్ధం కోణాగమనఞ్చ కస్సపఞ్చ సమ్మాసమ్బుద్ధం ఠపేత్వా అన్తరా కేనచి అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదే పఞ్ఞత్తం నామ. మక్కటివత్థుఆదివినీతకథా సిక్ఖాపదే పఞ్ఞత్తే అనుపఞ్ఞత్తం నామ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

ఆనిసంసవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫౦౧. ఇదాని సబ్బసిక్ఖాపదానం ఏకేకేన ఆకారేన నవధా సఙ్గహం దస్సేతుం ‘‘నవ సఙ్గహా’’తిఆదిమాహ. తత్థ వత్థుసఙ్గహోతి వత్థునా సఙ్గహో. ఏవం సేసేసుపి పదత్థో వేదితబ్బో. అయం పనేత్థ అత్థయోజనా – యస్మా హి ఏకసిక్ఖాపదమ్పి అవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం నత్థి, తస్మా సబ్బాని వత్థునా సఙ్గహితానీతి ఏవం తావ వత్థుసఙ్గహో వేదితబ్బో.

యస్మా పన ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా సీలవిపత్తియా సఙ్గహితా, పఞ్చాపత్తిక్ఖన్ధా ఆచారవిపత్తియా, ఛ సిక్ఖాపదాని ఆజీవవిపత్తియా సఙ్గహితాని, తస్మా సబ్బానిపి విపత్తియా సఙ్గహితానీతి ఏవం విపత్తిసఙ్గహో వేదితబ్బో.

యస్మా పన సత్తహాపత్తీహి ముత్తం ఏకసిక్ఖాపదమ్పి నత్థి, తస్మా సబ్బాని ఆపత్తియా సఙ్గహితానీతి ఏవం ఆపత్తిసఙ్గహో వేదితబ్బో.

సబ్బాని చ సత్తసు నగరేసు పఞ్ఞత్తానీతి నిదానేన సఙ్గహితానీతి ఏవం నిదానసఙ్గహో వేదితబ్బో.

యస్మా పన ఏకసిక్ఖాపదమ్పి అజ్ఝాచారికపుగ్గలే అసతి పఞ్ఞత్తం నత్థి, తస్మా సబ్బాని పుగ్గలేన సఙ్గహితానీతి ఏవం పుగ్గలసఙ్గహో వేదితబ్బో.

సబ్బాని పన పఞ్చహి చేవ సత్తహి చ ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి సఙ్గహితాని, సబ్బాని న వినా ఛహి సముట్ఠానేహి సముట్ఠన్తీతి సముట్ఠానేన సఙ్గహితాని. సబ్బాని చ చతూసు అధికరణేసు ఆపత్తాధికరణేన సఙ్గహితాని. సబ్బాని సత్తహి సమథేహి సమథం గచ్ఛన్తీతి సమథేహి సఙ్గహితాని. ఏవమేత్థ ఖన్ధసముట్ఠానఅధికరణసమథసఙ్గహాపి వేదితబ్బా. సేసం పుబ్బే వుత్తనయమేవాతి.

సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ

నవసఙ్గహితవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా చ పరివారస్స అనుత్తానత్థపదవణ్ణనాతి.

నిగమనకథా

ఏత్తావతా చ –

ఉభతో విభఙ్గఖన్ధక-పరివారవిభత్తిదేసనం నాథో;

వినయపిటకం వినేన్తో, వేనేయ్యం యం జినో ఆహ.

సమధికసత్తవీసతి-సహస్సమత్తేన తస్స గన్థేన;

సంవణ్ణనా సమత్తా, సమన్తపాసాదికా నామ.

తత్రిదం సమన్తపాసాదికాయ సమన్తపాసాదికత్తస్మిం –

ఆచరియపరమ్పరతో, నిదానవత్థుప్పభేదదీపనతో;

పరసమయవివజ్జనతో, సకసమయవిసుద్ధితో చేవ.

బ్యఞ్జనపరిసోధనతో, పదత్థతో పాళియోజనక్కమతో;

సిక్ఖాపదనిచ్ఛయతో, విభఙ్గనయభేదదస్సనతో.

సమ్పస్సతం న దిస్సతి, కిఞ్చి అపాసాదికం యతో ఏత్థ;

విఞ్ఞూనమయం తస్మా, సమన్తపాసాదికాత్వేవ.

సంవణ్ణనా పవత్తా, వినయస్స వినేయ్యదమనకుసలేన;

వుత్తస్స లోకనాథేన, లోకమనుకమ్పమానేనాతి.

మహాఅట్ఠకథఞ్చేవ, మహాపచ్చరిమేవచ;

కురున్దిఞ్చాతి తిస్సోపి, సీహళట్ఠకథా ఇమా.

బుద్ధమిత్తోతి నామేన, విస్సుతస్స యసస్సినో;

వినయఞ్ఞుస్స ధీరస్స, సుత్వా థేరస్స సన్తికే.

మహామేఘవనుయ్యానే, భూమిభాగే పతిట్ఠితో;

మహావిహారో యో సత్థు, మహాబోధివిభూసితో.

యం తస్స దక్ఖిణే భాగే, పధానఘరముత్తమం;

సుచిచారిత్తసీలేన, భిక్ఖుసఙ్ఘేన సేవితం.

ఉళారకులసమ్భూతో, సఙ్ఘుపట్ఠాయకో సదా;

అనాకులాయ సద్ధాయ, పసన్నో రతనత్తయే.

మహానిగమసామీతి, విస్సుతో తత్థ కారయి;

చారుపాకారసఞ్చితం, యం పాసాదం మనోరమం.

సీతచ్ఛాయతరూపేతం, సమ్పన్నసలిలాసయం;

వసతా తత్ర పాసాదే, మహానిగమసామినో.

సుచిసీలసమాచారం, థేరం బుద్ధసిరివ్హయం;

యా ఉద్దిసిత్వా ఆరద్ధా, ఇద్ధా వినయవణ్ణనా.

పాలయన్తస్స సకలం, లఙ్కాదీపం నిరబ్బుదం;

రఞ్ఞో సిరినివాసస్స, సిరిపాలయసస్సినో.

సమవీసతిమే ఖేమే, జయసంవచ్ఛరే అయం;

ఆరద్ధా ఏకవీసమ్హి, సమ్పత్తే పరినిట్ఠితా.

ఉపద్దవా కులే లోకే, నిరుపద్దవతో అయం;

ఏకసంవచ్ఛరేనేవ, యథా నిట్ఠం ఉపాగతా.

ఏవం సబ్బస్స లోకస్స, నిట్ఠం ధమ్మూపసంహితా;

సీఘం గచ్ఛన్తు ఆరమ్భా, సబ్బేపి నిరుపద్దవా.

చిరట్ఠితత్థం ధమ్మస్స, కరోన్తేన మయా ఇమం;

సద్ధమ్మబహుమానేన, యఞ్చ పుఞ్ఞం సమాచితం.

సబ్బస్స ఆనుభావేన, తస్స సబ్బేపి పాణినో;

భవన్తు ధమ్మరాజస్స, సద్ధమ్మరససేవినో.

చిరం తిట్ఠతు సద్ధమ్మో, కాలే వస్సం చిరం పజం;

తప్పేతు దేవో ధమ్మేన, రాజా రక్ఖతు మేదినిన్తి.

పరమవిసుద్ధసద్ధాబుద్ధివీరియపటిమణ్డితేన సీలాచారజ్జవమద్దవాదిగుణసముదయసముదితేన సకసమయసమయన్తరగహనజ్ఝోగాహణసమత్థేన పఞ్ఞావేయ్యత్తియసమన్నాగతేన తిపిటకపరియత్తిప్పభేదే సాట్ఠకథే సత్థుసాసనే అప్పటిహతఞ్ఞాణప్పభావేన మహావేయ్యాకరణేన కరణసమ్పత్తిజనితసుఖవినిగ్గతమధురోదారవచనలావణ్ణయుత్తేన యుత్తముత్తవాదినా వాదివరేన మహాకవినా పభిన్నపఅసమ్భిదాపరివారే ఛళభిఞ్ఞాదిపభేదగుణపటిమణ్డితే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే సుప్పతిట్ఠితబుద్ధీనం థేరవంసప్పదీపానం థేరానం మహావిహారవాసీనం వంసాలఙ్కారభూతేన విపులవిసుద్ధబుద్ధినా బుద్ధఘోసోతి గరూహి గహితనామధేయ్యేన థేరేన కతా అయం సమన్తపాసాదికా నామ వినయసంవణ్ణనా –

తావ తిట్ఠతు లోకస్మిం, లోకనిత్థరణేసినం;

దస్సేన్తీ కులపుత్తానం, నయం సీలవిసుద్ధియా.

యావ బుద్ధోతి నామమ్పి, సుద్ధచిత్తస్స తాదినో;

లోకమ్హి లోకజేట్ఠస్స, పవత్తతి మహేసినోతి.

సమన్తపాసాదికా నామ

వినయ-అట్ఠకథా నిట్ఠితా.