ఉపాలిపఞ్చకం

అనిస్సితవగ్గవణ్ణనా

౪౧౭. ఉపాలిపఞ్హేసు కతిహి ను ఖో భన్తేతి పుచ్ఛాయ అయం సమ్బన్ధో. థేరో కిర రహోగతో సబ్బాని ఇమాని పఞ్చకాని ఆవజ్జేత్వా ‘‘భగవన్తం దాని పుచ్ఛిత్వా ఇమేసం నిస్సాయ వసనకాదీనం అత్థాయ తన్తిం ఠపేస్సామీ’’తి భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కతిహి ను ఖో భన్తే’’తిఆదినా నయేన పఞ్హే పుచ్ఛి. తేసం విస్సజ్జనే ఉపోసథం న జానాతీతి నవవిధం ఉపోసథం న జానాతి. ఉపోసథకమ్మం న జానాతీతి అధమ్మేనవగ్గాదిభేదం చతుబ్బిధం ఉపోసథకమ్మం న జానాతి. పాతిమోక్ఖం న జానాతీతి ద్వే మాతికా న జానాతి. పాతిమోక్ఖుద్దేసం న జానాతీతి భిక్ఖూనం పఞ్చవిధం భిక్ఖునీనం చతుబ్బిధన్తి నవవిధం పాతిమోక్ఖుద్దేసం న జానాతి.

పవారణం న జానాతీతి నవవిధం పవారణం న జానాతి. పవారణాకమ్మం న జానాతీతి అధమ్మేనవగ్గాదిభేదం చతుబ్బిధం పవారణాకమ్మం న జానాతి.

ఆపత్తానాపత్తిం న జానాతీతి తస్మిం తస్మిం సిక్ఖాపదే నిద్దిట్ఠం ఆపత్తిఞ్చ అనాపత్తిఞ్చ న జానాతి.

ఆపన్నో కమ్మకతోతి ఆపత్తిం ఆపన్నో తప్పచ్చయావ సఙ్ఘేన కమ్మం కతం హోతి.

నప్పటిప్పస్సమ్భనవగ్గవణ్ణనా

౪౨౦. కమ్మం నప్పటిప్పస్సమ్భేతబ్బన్తి అయం యస్మా అనులోమవత్తే న వత్తతి, తస్మా నాస్స కమ్మం పటిప్పస్సమ్భేతబ్బం; సరజ్జుకోవ విస్సజ్జేతబ్బోతి అత్థో.

౪౨౧. సచే ఉపాలి సఙ్ఘో సమగ్గకరణీయాని కమ్మాని కరోతీతి సచే సమగ్గేహి కరణీయాని ఉపోసథాదీని కమ్మాని కరోతి, ఉపోసథపవారణాదీసు హి ఠితాసు ఉపత్థమ్భో న దాతబ్బో. సచే హి సఙ్ఘో అచ్చయం దేసాపేత్వా సఙ్ఘసామగ్గిం కరోతి, తిణవత్థారకసమథం వా కత్వా ఉపోసథపవారణం కరోతి, ఏవరూపం సమగ్గకరణీయం నామ కమ్మం హోతి. తత్ర చేతి సచే తాదిసే కమ్మే భిక్ఖునో నక్ఖమతి, దిట్ఠావికమ్మమ్పి కత్వా తథారూపా సామగ్గీ ఉపేతబ్బా, ఏవం విలోమగ్గాహో న గణ్హితబ్బో. యత్ర పన ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సత్థు సాసనం దీపేన్తి, తత్థ దిట్ఠావికమ్మం న వట్టతి, పటిబాహిత్వా పక్కమితబ్బం.

ఉస్సితమన్తీ చాతి లోభదోసమోహమానుస్సన్నం వాచం భాసితా కణ్హవాచో అనత్థకదీపనో. నిస్సితజప్పీతి అత్తనో ధమ్మతాయ ఉస్సదయుత్తం భాసితుం న సక్కోతి; అథ ఖో ‘‘మయా సద్ధిం రాజా ఏవం కథేసి, అసుకమహామత్తో ఏవం కథేసి, అసుకో నామ మయ్హం ఆచరియో వా ఉపజ్ఝాయో వా తేపిటకో మయా సద్ధిం ఏవం కథేసీ’’తి ఏవం అఞ్ఞం నిస్సాయ జప్పతి. న చ భాసానుసన్ధికుసలోతి కథానుసన్ధివచనే చ వినిచ్ఛయానుసన్ధివచనే చ అకుసలో హోతి. న యథాధమ్మే యథావినయేతి న భూతేన వత్థునా ఆపత్తిం సారేత్వా చోదేతా హోతి.

ఉస్సాదేతా హోతీతి ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో మహాతేపిటకో పరమధమ్మకథికో’’తిఆదినా నయేన ఏకచ్చం ఉస్సాదేతి. దుతియపదే ‘‘ఆపత్తిం కిం సో న జానాతీ’’తిఆదినా ఏకచ్చం అపసాదేతి. అధమ్మం గణ్హాతీతి అనియ్యానికపక్ఖం గణ్హాతి. ధమ్మం పటిబాహతీతి నియ్యానికపక్ఖం పటిబాహతి. సమ్ఫఞ్చ బహుం భాసతీతి బహుం నిరత్థకకథం కథేతి.

పసయ్హ పవత్తా హోతీతి అనజ్ఝిట్ఠో భారే అనారోపితే కేవలం మానం నిస్సాయ అజ్ఝోత్థరిత్వా అనధికారే కథేతా హోతి. అనోకాసకమ్మం కారేత్వాతి ఓకాసకమ్మం అకారేత్వా పవత్తా హోతి. న యథాదిట్ఠియా బ్యాకతా హోతీతి యస్స అత్తనో దిట్ఠి తం పురక్ఖత్వా న బ్యాకతా; లద్ధిం నిక్ఖిపిత్వా అయథాభుచ్చం అధమ్మాదీసు ధమ్మాదిలద్ధికో హుత్వా కథేతా హోతీతి అత్థో.

వోహారవగ్గవణ్ణనా

౪౨౪. ఆపత్తియా పయోగం న జానాతీతి ‘‘అయం ఆపత్తి కాయప్పయోగా, అయం వచీపయోగా’’తి న జానాతి. ఆపత్తియా వూపసమం న జానాతీతి ‘‘అయం ఆపత్తి దేసనాయ వూపసమతి, అయం వుట్ఠానేన, అయం నేవ దేసనాయ న వుట్ఠానేనా’’తి న జానాతి. ఆపత్తియా న వినిచ్ఛయకుసలో హోతీతి ‘‘ఇమస్మిం వత్థుస్మిం అయం ఆపత్తీ’’తి న జానాతి, దోసానురూపం ఆపత్తిం ఉద్ధరిత్వా పతిట్ఠాపేతుం న సక్కోతి.

అధికరణసముట్ఠానం న జానాతీతి ‘‘ఇదం అధికరణం అట్ఠారస భేదకరవత్థూని నిస్సాయ సముట్ఠాతి, ఇదం చతస్సో విపత్తియో, ఇదం పఞ్చ వా సత్త వా ఆపత్తిక్ఖన్ధే, ఇదం చత్తారి సఙ్ఘకిచ్చాని నిస్సాయ సముట్ఠాతీ’’తి న జానాతి. పయోగం న జానాతీతి ‘‘ఇదం అధికరణం ద్వాదసమూలప్పయోగం, ఇదం చుద్దసమూలప్పయోగం, ఇదం ఛమూలపయోగం, ఇదం ఏకమూలపయోగ’’న్తి న జానాతి. అధికరణానఞ్హి యథాసకంమూలమేవ పయోగా నామ హోన్తి, తం సబ్బమ్పి న జానాతీతి అత్థో. వూపసమం న జానాతీతి ‘‘ఇదం అధికరణం ద్వీహి సమథేహి వూపసమతి, ఇదం తీహి, ఇదం చతూహి, ఇదం ఏకేన సమథేన వూపసమతీ’’తి న జానాతి. న వినిచ్ఛయకుసలో హోతీతి అధికరణం వినిచ్ఛినిత్వా సమథం పాపేతుం న జానాతి.

కమ్మం న జానాతీతి తజ్జనీయాది సత్తవిధం కమ్మం న జానాతి. కమ్మస్స కరణం న జానాతీతి ‘‘ఇదం కమ్మం ఇమినా నీహారేన కాతబ్బ’’న్తి న జానాతి. కమ్మస్స వత్థుం న జానాతీతి ‘‘ఇదం తజ్జనీయస్స వత్థు, ఇదం నియస్సాదీన’’న్తి న జానాతి. వత్తన్తి సత్తసు కమ్మేసు హేట్ఠా చతున్నం కమ్మానం అట్ఠారసవిధం తివిధస్స చ ఉక్ఖేపనీయకమ్మస్స తేచత్తాలీసవిధం వత్తం న జానాతి. కమ్మస్స వూపసమం న జానాతీతి ‘‘యో భిక్ఖు వత్తే వత్తిత్వా యాచతి, తస్స కమ్మం పటిప్పస్సమ్భేతబ్బం, అచ్చయో దేసాపేతబ్బో’’తి న జానాతి.

వత్థుం న జానాతీతి సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం వత్థుం న జానాతి. నిదానం న జానాతీతి ‘‘ఇదం సిక్ఖాపదం ఇమస్మిం నగరే పఞ్ఞత్తం, ఇదం ఇమస్మి’’న్తి న జానాతి. పఞ్ఞత్తిం న జానాతీతి పఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిఅనుప్పన్నపఞ్ఞత్తివసేన తివిధం పఞ్ఞత్తిం న జానాతి. పదపచ్చాభట్ఠం న జానాతీతి సమ్ముఖా కాతబ్బం పదం న జానాతి. ‘‘బుద్ధో భగవా’’తి వత్తబ్బే ‘‘భగవా బుద్ధో’’తి హేట్ఠుపరియం కత్వా పదం యోజేతి.

అకుసలో చ హోతి వినయేతి వినయపాళియఞ్చ అట్ఠకథాయఞ్చ అకుసలో హోతి.

ఞత్తిం న జానాతీతి సఙ్ఖేపతో హి దువిధా ఞత్తి – ‘‘ఏసా ఞత్తీ’’తి ఏవం నిద్దిట్ఠా చ అనిద్దిట్ఠా చ. తత్థ యా ఏవం అనిద్దిట్ఠా, సా ‘‘కమ్మఞత్తి’’ నామ హోతి. యా నిద్దిట్ఠా, సా ‘‘కమ్మపాదఞత్తి’’ నామ, తం సబ్బేన సబ్బం ఞత్తిం న జానాతి. ఞత్తియా కరణం న జానాతీతి నవసు ఠానేసు కమ్మఞత్తియా కరణం న జానాతి, ద్వీసు ఠానేసు కమ్మపాదఞత్తియా. ఞత్తియా అనుస్సావనన్తి ‘‘ఇమిస్సా ఞత్తియా ఏకా అనుస్సావనా, ఇమిస్సా తిస్సో’’తి న జానాతి. ఞత్తియా సమథం న జానాతీతి య్వాయం సతివినయో, అమూళ్హవినయో, తస్సపాపియసికా, తిణవత్థారకోతి చతుబ్బిధో సమథో ఞత్తియా వినా న హోతి, తం ఞత్తియా సమథోతి న జానాతి. ఞత్తియా వూపసమం న జానాతీతి యం అధికరణం ఇమినా చతుబ్బిధేన ఞత్తిసమథేన వూపసమతి, తస్స తం వూపసమం ‘‘అయం ఞత్తియా వూపసమో కతో’’తి న జానాతి.

సుత్తం న జానాతీతి ఉభతోవిభఙ్గం న జానాతి. సుత్తానులోమం న జానాతీతి చత్తారో మహాపదేసే న జానాతి. వినయం న జానాతీతి ఖన్ధకపరివారం న జానాతి. వినయానులోమం న జానాతీతి చత్తారో మహాపదేసేయేవ న జానాతి. న చ ఠానాఠానకుసలోతి కారణాకారణకుసలో న హోతి.

ధమ్మం న జానాతీతి ఠపేత్వా వినయపిటకం అవసేసం పిటకద్వయం న జానాతి. ధమ్మానులోమం న జానాతీతి సుత్తన్తికే చత్తారో మహాపదేసే న జానాతి. వినయం న జానాతీతి ఖన్ధకపరివారమేవ న జానాతి. వినయానులోమం న జానాతీతి చత్తారో మహాపదేసే న జానాతి. ఉభతోవిభఙ్గా పనేత్థ అసఙ్గహితా హోన్తి, తస్మాయం కురున్దియం వుత్తం – ‘‘వినయన్తి సకలం వినయపిటకం న జానాతీ’’తి తం న గహేతబ్బం. న చ పుబ్బాపరకుసలో హోతీతి పురేకథాయ చ పచ్ఛాకథాయ చ అకుసలో హోతి. సేసం సబ్బత్థ వుత్తపటిపక్ఖవసేన ఞేయ్యత్తా పుబ్బే పకాసితత్తా చ ఉత్తానమేవాతి.

అనిస్సితవగ్గనప్పటిప్పస్సమ్భనవగ్గవోహారవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దిట్ఠావికమ్మవగ్గవణ్ణనా

౪౨౫. దిట్ఠావికమ్మవగ్గే – దిట్ఠావికమ్మాతి దిట్ఠీనం ఆవికమ్మాని; లద్ధిప్పకాసనాని ఆపత్తిదేసనాసఙ్ఖాతానం వినయకమ్మానమేతం అధివచనం. అనాపత్తియా దిట్ఠిం ఆవి కరోతీతి అనాపత్తిమేవ ఆపత్తీతి దేసేతీతి అత్థో. అదేసనాగామినియాతి గరుకాపత్తియా దిట్ఠిం ఆవికరోతి; సఙ్ఘాదిసేసఞ్చ పారాజికఞ్చ దేసేతీతి అత్థో. దేసితాయాతి లహుకాపత్తియాపి దేసితాయ దిట్ఠిం ఆవికరోతి; దేసితం పున దేసేతీతి అత్థో.

చతూహి పఞ్చహి దిట్ఠిన్తి యథా చతూహి పఞ్చహి దిట్ఠి ఆవికతా హోతి, ఏవం ఆవికరోతి; చత్తారో పఞ్చ జనా ఏకతో ఆపత్తిం దేసేన్తీతి అత్థో. మనోమానసేనాతి మనసఙ్ఖాతేన మానసేన దిట్ఠిం ఆవికరోతి; వచీభేదం అకత్వా చిత్తేనేవ ఆపత్తిం దేసేతీతి అత్థో.

నానాసంవాసకస్సాతి లద్ధినానాసంవాసకస్స వా కమ్మనానాసంవాసకస్స వా సన్తికే దిట్ఠిం ఆవికరోతి; ఆపత్తిం దేసేతీతి అత్థో. నానాసీమాయాతి సమానసంవాసకస్సాపి నానాసీమాయ ఠితస్స సన్తికే ఆవికరోతి. మాళకసీమాయ హి ఠితేన సీమన్తరికాయ ఠితస్స సీమన్తరికాయ వా ఠితేన అవిప్పవాససీమాయ ఠితస్సాపి ఆపత్తిం దేసేతుం న వట్టతి. అపకతత్తస్సాతి ఉక్ఖిత్తకస్స వా, యస్స వా ఉపోసథపవారణా ఠపితా హోన్తి, తస్స సన్తికే దేసేతీతి అత్థో.

౪౩౦. నాలం ఓకాసకమ్మం కాతున్తి న పరియత్తం కాతుం; న కాతబ్బన్తి అత్థో. ఇధాపి అపకతత్తో ఉక్ఖిత్తకో చ ఠపితఉపోసథపవారణో చ. చావనాధిప్పాయోతి సాసనతో చావేతుకామో.

౪౩౨. మన్దత్తా మోమూహత్తాతి మన్దభావేన మోమూహభావేన విస్సజ్జితమ్పి జానితుం అసమత్థో, కేవలం అత్తనో మోమూహభావం పకాసేన్తోయేవ పుచ్ఛతి ఉమ్మత్తకో వియ. పాపిచ్ఛోతి ‘‘ఏవం మం జనో సమ్భావేస్సతీ’’తి పాపికాయ ఇచ్ఛాయ పుచ్ఛతి. పరిభవాతి పరిభవం ఆరోపేతుకామో హుత్వా పుచ్ఛతి. అఞ్ఞబ్యాకరణేసుపి ఏసేవ నయో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి. అత్తాదానవగ్గే చ ధుతఙ్గవగ్గే చ యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం హేట్ఠా వుత్తమేవ.

దిట్ఠావికమ్మవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ముసావాదవగ్గవణ్ణనా

౪౪౪. ముసావాదవగ్గే – పారాజికం గచ్ఛతీతి పారాజికగామీ; పారాజికాపత్తిభావం పాపుణాతీతి అత్థో. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ అసన్తఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనముసావాదో పారాజికగామీ, అమూలకేన పారాజికేన అనుద్ధంసనముసావాదో సఙ్ఘాదిసేసగామీ, ‘‘యో తే విహారే వసతీ’’తిఆదినా పరియాయేన జానన్తస్స వుత్తముసావాదో థుల్లచ్చయగామీ, అజానన్తస్స దుక్కటగామీ, ‘‘సమ్పజానముసావాదే పాచిత్తియ’’న్తి ఆగతో పాచిత్తియగామీతి వేదితబ్బో.

అదస్సనేనాతి వినయధరస్స అదస్సనేన. కప్పియాకప్పియేసు హి కుక్కుచ్చే ఉప్పన్నే వినయధరం దిస్వా కప్పియాకప్పియభావం పటిపుచ్ఛిత్వా అకప్పియం పహాయ కప్పియం కరేయ్య, తం అపస్సన్తో పన అకప్పియమ్పి కప్పియన్తి కరోన్తో ఆపజ్జతి. ఏవం ఆపజ్జితబ్బం ఆపత్తిం వినయధరస్స దస్సనేన నాపజ్జతి, అదస్సనేనేవ ఆపజ్జతి, తేన వుత్తం ‘‘అదస్సనేనా’’తి. అస్సవనేనాతి ఏకవిహారేపి వసన్తో పన వినయధరస్స ఉపట్ఠానం గన్త్వా కప్పియాకప్పియం అపుచ్ఛిత్వా వా అఞ్ఞేసఞ్చ వుచ్చమానం అసుణన్తో ఆపజ్జతియేవ, తేన వుత్తం ‘‘అస్సవనేనా’’తి. పసుత్తకతాతి పసుత్తకతాయ. సహగారసేయ్యఞ్హి పసుత్తకభావేనపి ఆపజ్జతి. అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితాయ ఆపజ్జన్తో పన తథాసఞ్ఞీ ఆపజ్జతి. సతిసమ్మోసా ఏకరత్తాతిక్కమాదివసేన ఆపజ్జితబ్బం ఆపజ్జతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

ముసావాదవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భిక్ఖునోవాదవగ్గవణ్ణనా

౪౫౦. భిక్ఖునివగ్గే – అలాభాయాతి చతున్నం పచ్చయానం అలాభత్థాయ; యథా పచ్చయే న లభన్తి, తథా పరిసక్కతి వాయమతీతి అత్థో. అనత్థాయాతి అనత్థం కలిసాసనం ఆరోపేన్తో పరిసక్కతి. అవాసాయాతి అవాసత్థాయ; యస్మిం గామఖేత్తే వసన్తి, తతో నీహరణత్థాయ. సమ్పయోజేతీతి అసద్ధమ్మపటిసేవనత్థాయ సమ్పయోజేతి.

౪౫౧. ‘‘కతిహి ను ఖో భన్తే అఙ్గేహి సమన్నాగతాయ భిక్ఖునియా కమ్మం కాతబ్బ’’న్తి సత్తన్నం కమ్మానం అఞ్ఞతరం సన్ధాయ పుచ్ఛతి.

౪౫౪. న సాకచ్ఛాతబ్బోతి కప్పియాకప్పియనామరూపపరిచ్ఛేదసమథవిపస్సనాదిభేదో కథామగ్గో న కథేతబ్బో. యస్మా పన ఖీణాసవో భిక్ఖు న విసంవాదేతి, తథారూపస్స కథామగ్గస్స సామీ హుత్వా కథేతి, న ఇతరో; తస్మా పఠమపఞ్చకే ‘‘న అసేక్ఖేనా’’తి పటిక్ఖిపిత్వా దుతియపఞ్చకే ‘‘అసేక్ఖేనా’’తిఆది వుత్తం.

న అత్థపటిసమ్భిదాపత్తోతి అట్ఠకథాయ పటిసమ్భిదాపత్తో పభేదగతఞాణప్పత్తో న హోతి. న ధమ్మపటిసమ్భిదాపత్తోతి పాళిధమ్మే పటిసమ్భిదాపత్తో న హోతి. న నిరుత్తిపటిసమ్భిదాపత్తోతి వోహారనిరుత్తియం పటిసమ్భిదాపత్తో న హోతి. న పటిభానపటిసమ్భిదాపత్తోతి యాని తాని పటిభానసఙ్ఖాతాని అత్థపటిసమ్భిదాదీని ఞాణాని, తేసు పటిసమ్భిదాపత్తో న హోతి. యథావిముత్తం చిత్తం న పచ్చవేక్ఖితాతి చతున్నం ఫలవిముత్తీనం వసేన యథావిముత్తం చిత్తం ఏకూనవీసతిభేదాయ పచ్చవేక్ఖణాయ న పచ్చవేక్ఖితా హోతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

భిక్ఖునోవాదవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉబ్బాహికవగ్గవణ్ణనా

౪౫౫. ఉబ్బాహికవగ్గే – న అత్థకుసలోతి న అట్ఠకథాకుసలో; అత్థుద్ధారే ఛేకో న హోతి. న ధమ్మకుసలోతి ఆచరియముఖతో అనుగ్గహితత్తా పాళియం న కుసలో, న పాళిసూరో. న నిరుత్తికుసలోతి భాసన్తరవోహారే న కుసలో. న బ్యఞ్జనకుసలోతి సిథిలధనితాదివసేన పరిమణ్డలబ్యఞ్జనారోపనే కుసలో న హోతి; న అక్ఖరపరిచ్ఛేదే నిపుణోతి అత్థో. న పుబ్బాపరకుసలోతి అత్థపుబ్బాపరే ధమ్మపుబ్బాపరే నిరుత్తిపుబ్బాపరే బ్యఞ్జనపుబ్బాపరే పురేకథాపచ్ఛాకథాసు చ న కుసలో హోతి.

కోధనోతిఆదీని యస్మా కోధాదీహి అభిభూతో కారణాకారణం న జానాతి, వినిచ్ఛితుం న సక్కోతి, తస్మా వుత్తాని. పసారేతా హోతి నో సారేతాతి మోహేతా హోతి, న సతిఉప్పాదేతా; చోదకచుదితకానం కథం మోహేతి పిదహతి న సారేతీతి అత్థో. సేసమేత్థ ఉబ్బాహికవగ్గే ఉత్తానమేవాతి.

ఉబ్బాహికవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అధికరణవూపసమవగ్గవణ్ణనా

౪౫౭. అధికరణవూపసమవగ్గే – పుగ్గలగరు హోతీతి ‘‘అయం మే ఉపజ్ఝాయో, అయం మే ఆచరియో’’తిఆదీని చిన్తేత్వా తస్స జయం ఆకఙ్ఖమానో ‘‘అధమ్మం ధమ్మో’’తి దీపేతి. సఙ్ఘగరు హోతీతి ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ అముఞ్చిత్వా వినిచ్ఛినన్తో సఙ్ఘగరుకో నామ హోతి. చీవరాదీని గహేత్వా వినిచ్ఛినన్తో ఆమిసగరుకో నామ హోతి, తాని అగ్గహేత్వా యథాధమ్మం వినిచ్ఛినన్తో సద్ధమ్మగరుకో నామ హోతి.

౪౫౮. పఞ్చహుపాలి ఆకారేహీతి పఞ్చహి కారణేహి సఙ్ఘో భిజ్జతి – కమ్మేన, ఉద్దేసేన, వోహరన్తో, అనుస్సావనేన, సలాకగ్గాహేనాతి. ఏత్థ కమ్మేనాతి అపలోకనాదీసు చతూసు కమ్మేసు అఞ్ఞతరేన కమ్మేన. ఉద్దేసేనాతి పఞ్చసు పాతిమోక్ఖుద్దేసేసు అఞ్ఞతరేన ఉద్దేసేన. వోహరన్తోతి కథయన్తో; తాహి తాహి ఉపపత్తీహి ‘‘అధమ్మం ధమ్మో’’తిఆదీని అట్ఠారస భేదకరవత్థూని దీపేన్తో. అనుస్సావనేనాతి ‘‘నను తుమ్హే జానాథ మయ్హం ఉచ్చాకులా పబ్బజితభావం బహుస్సుతభావఞ్చ, మాదిసో నామ ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సత్థు సాసనం గాహేయ్యాతి చిత్తమ్పి ఉప్పాదేతుం తుమ్హాకం యుత్తం, కిం మయ్హం అవీచి నీలుప్పలవనమివ సీతలో, కిమహం అపాయతో న భాయామీ’’తిఆదినా నయేన కణ్ణమూలే వచీభేదం కత్వా అనుస్సావనేన. సలాకగ్గాహేనాతి ఏవం అనుస్సావేత్వా తేసం చిత్తం ఉపత్థమ్భేత్వా అనివత్తిధమ్మే కత్వా ‘‘గణ్హథ ఇమం సలాక’’న్తి సలాకగ్గాహేన.

ఏత్థ చ కమ్మమేవ ఉద్దేసో వా పమాణం, వోహారానుస్సావనసలాకగ్గాహా పన పుబ్బభాగా. అట్ఠారసవత్థుదీపనవసేన హి వోహరన్తే తత్థ రుచిజననత్థం అనుస్సావేత్వా సలాకాయ గాహితాయపి అభిన్నోవ హోతి సఙ్ఘో. యదా పన ఏవం చత్తారో వా అతిరేకే వా సలాకం గాహేత్వా ఆవేణికం కమ్మం వా ఉద్దేసం వా కరోతి, తదా సఙ్ఘో భిన్నో నామ హోతి. ఇతి యం సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకవణ్ణనాయం అవోచుమ్హా ‘‘ఏవం అట్ఠారససు వత్థూసు యంకిఞ్చి ఏకమ్పి వత్థుం దీపేత్వా తేన తేన కారణేన ‘ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి సఞ్ఞాపేత్వా సలాకం గాహేత్వా విసుం సఙ్ఘకమ్మే కతే సఙ్ఘో భిన్నో హోతి. పరివారే పన ‘పఞ్చహి, ఉపాలి, ఆకారేహి సఙ్ఘో భిజ్జతీ’తిఆది వుత్తం. తస్స ఇమినా ఇధ వుత్తేన సఙ్ఘభేదలక్ఖణేన అత్థతో నానాకరణం నత్థి. తం పనస్స నానాకరణాభావం తత్థేవ పకాసయిస్సామా’’తి, స్వాయం పకాసితో హోతి.

పఞ్ఞత్తేతన్తి పఞ్ఞత్తం ఏతం. క్వ పఞ్ఞత్తం? వత్తక్ఖన్ధకే. తత్ర హి చుద్దస ఖన్ధకవత్తాని పఞ్ఞత్తాని. తేనాహ – ‘‘పఞ్ఞత్తేతం, ఉపాలి, మయా ఆగన్తుకానం భిక్ఖూనం ఆగన్తుకవత్త’’న్తిఆది. ఏవమ్పి ఖో ఉపాలి సఙ్ఘరాజి హోతి, నో చ సఙ్ఘభేదోతి ఏత్తావతా హి సఙ్ఘరాజిమత్తమేవ హోతి, న తావ సఙ్ఘభేదో; అనుపుబ్బేన పన అయం సఙ్ఘరాజి వడ్ఢమానా సఙ్ఘభేదాయ సంవత్తతీతి అత్థో. యథారత్తన్తి రత్తిపరిమాణానురూపం; యథాథేరన్తి అత్థో. ఆవేనిభావం కరిత్వాతి విసుం వవత్థానం కరిత్వా. కమ్మాకమ్మాని కరోన్తీతి అపరాపరం సఙ్ఘకమ్మం ఉపాదాయ ఖుద్దకాని చేవ మహన్తాని చ కమ్మాని కరోన్తి. సేసమేత్థాపి అధికరణవూపసమవగ్గే ఉత్తానమేవ.

సఙ్ఘభేదకవగ్గద్వయవణ్ణనా

౪౫౯. సఙ్ఘభేదవగ్గద్వయే – వినిధాయ దిట్ఠిం కమ్మేనాతి తేసు అధమ్మాదీసు అధమ్మాదయో ఏతేతి ఏవందిట్ఠికోవ హుత్వా తం దిట్ఠిం వినిధాయ తే ధమ్మాదివసేన దీపేత్వా విసుం కమ్మం కరోతి. ఇతి యం వినిధాయ దిట్ఠిం కమ్మం కరోతి, తేన ఏవం కతేన వినిధాయ దిట్ఠిం కమ్మేన సద్ధిం పఞ్చఙ్గాని హోన్తి, ‘‘ఇమేహి ఖో ఉపాలి పఞ్చహఙ్గేహీ’’తి అయమేకస్మిం పఞ్చకే అత్థయోజనా. ఏతేన నయేన సబ్బపఞ్చకాని వేదితబ్బాని. ఏత్థాపి చ వోహారాది అఙ్గత్తయం పుబ్బభాగవసేనేవ వుత్తం. కమ్ముద్దేసవసేన పన అతేకిచ్ఛతా వేదితబ్బా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. న హేత్థ కిఞ్చి అత్థి యం పుబ్బే అవుత్తనయం.

ఆవాసికవగ్గవణ్ణనా

౪౬౧. ఆవాసికవగ్గే – యథాభతం నిక్ఖిత్తోతి యథా ఆహరిత్వా ఠపితో.

౪౬౨. వినయబ్యాకరణాతి వినయపఞ్హే విస్సజ్జనా. పరిణామేతీతి నియామేతి దీపేతి కథేతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

కథినత్థారవగ్గవణ్ణనా

౪౬౭. కథినత్థారవగ్గే – ఓతమసికోతి అన్ధకారగతో; తఞ్హి వన్దన్తస్స మఞ్చపాదాదీసుపి నలాటం పటిహఞ్ఞేయ్య. అసమన్నాహరన్తోతి కిచ్చయపసుతత్తా వన్దనం అసమన్నాహరన్తో. సుత్తోతి నిద్దం ఓక్కన్తో. ఏకావత్తోతి ఏకతో ఆవత్తో సపత్తపక్ఖే ఠితో వేరీ విసభాగపుగ్గలో వుచ్చతి; అయం అవన్దియో. అయఞ్హి వన్దియమానో పాదేనపి పహరేయ్య. అఞ్ఞవిహితోతి అఞ్ఞం చిన్తయమానో.

ఖాదన్తోతి పిట్ఠఖజ్జకాదీని ఖాదన్తో. ఉచ్చారఞ్చ పస్సావఞ్చ కరోన్తో అనోకాసగతత్తా అవన్దియో. ఉక్ఖిత్తకోతి తివిధేనపి ఉక్ఖేపనీయకమ్మేన ఉక్ఖిత్తకో అవన్దియో. తజ్జనీయాదికమ్మకతా పన చత్తారో వన్దితబ్బా. ఉపోసథపవారణాపి తేహి సద్ధిం లబ్భన్తి. ఆదితో పట్ఠాయ చ వుత్తేసు అవన్దియేసు నగ్గఞ్చ ఉక్ఖిత్తకఞ్చ వన్దన్తస్సేవ ఆపత్తి. ఇతరేసం పన అసారుప్పట్ఠేన చ అన్తరా వుత్తకారణేన చ వన్దనా పటిక్ఖిత్తా. ఇతో పరం పచ్ఛాఉపసమ్పన్నాదయో దసపి ఆపత్తివత్థుభావేనేవ అవన్దియా. తే వన్దన్తస్స హి నియమేనేవ ఆపత్తి. ఇతి ఇమేసు పఞ్చసు పఞ్చకేసు తేరస జనే వన్దన్తస్స అనాపత్తి, ద్వాదసన్నం వన్దనాయ ఆపత్తి.

౪౬౮. ఆచరియో వన్దియోతి పబ్బజ్జాచరియో ఉపసమ్పదాచరియో నిస్సయాచరియో ఉద్దేసాచరియో ఓవాదాచరియోతి అయం పఞ్చవిధోపి ఆచరియో వన్దియో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

కథినత్థారవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా చ ఉపాలిపఞ్చకవణ్ణనా.