వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా

౧. ఇదాని

‘‘తేనాతిఆదిపాఠస్స, అత్థం నానప్పకారతో;

దస్సయన్తో కరిస్సామి, వినయస్సత్థవణ్ణన’’న్తి.

వుత్తత్తా తేన సమయేన బుద్ధో భగవాతిఆదీనం అత్థవణ్ణనం కరిస్సామి. సేయ్యథిదం – తేనాతి అనియమనిద్దేసవచనం. తస్స సరూపేన అవుత్తేనపి అపరభాగే అత్థతో సిద్ధేన యేనాతి ఇమినా వచనేన పటినిద్దేసో కాతబ్బో. అపరభాగే హి వినయపఞ్ఞత్తియాచనహేతుభూతో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పరివితక్కో సిద్ధో. తస్మా యేన సమయేన సో పరివితక్కో ఉదపాది, తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేరఞ్జాయం విహరతీతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. అయఞ్హి సబ్బస్మిమ్పి వినయే యుత్తి, యదిదం యత్థ యత్థ ‘‘తేనా’’తి వుచ్చతి తత్థ తత్థ పుబ్బే వా పచ్ఛా వా అత్థతో సిద్ధేన ‘‘యేనా’’తి ఇమినా వచనేన పటినిద్దేసో కాతబ్బోతి.

తత్రిదం ముఖమత్తనిదస్సనం – ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూనం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సామి, యేన సుదిన్నో మేథునం ధమ్మం పటిసేవి; యస్మా పటిసేవి, తస్మా పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి వుత్తం హోతి. ఏవం తావ పుబ్బే అత్థతో సిద్ధేన యేనాతి ఇమినా వచనేన పటినిద్దేసో యుజ్జతి. తేన సమయేన బుద్ధో భగవా రాజగహే విహరతి, యేన సమయేన ధనియో కుమ్భకారపుత్తో రఞ్ఞో దారూని అదిన్నం ఆదియీతి ఏవం పచ్ఛా అత్థతో సిద్ధేన యేనాతి ఇమినా వచనేన పటినిద్దేసో యుజ్జతీతి వుత్తో తేనాతి వచనస్స అత్థో. సమయేనాతి ఏత్థ పన సమయసద్దో తావ –

సమవాయే ఖణే కాలే, సమూహే హేతు-దిట్ఠిసు;

పటిలాభే పహానే చ, పటివేధే చ దిస్సతి.

తథా హిస్స – ‘‘అప్పేవ నామ స్వేపి ఉపసఙ్కమేయ్యామ కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయా’’తి (దీ. ని. ౧.౪౪౭) ఏవమాదీసు సమవాయో అత్థో. ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తి (అ. ని. ౮.౨౯) ఏవమాదీసు ఖణో. ‘‘ఉణ్హసమయో పరిళాహసమయో’’తి (పాచి. ౩౫౮) ఏవమాదీసు కాలో. ‘‘మహాసమయో పవనస్మి’’న్తి ఏవమాదీసు సమూహో. ‘‘సమయోపి ఖో తే, భద్దాలి, అప్పటివిద్ధో అహోసి – ‘భగవా ఖో సావత్థియం విహరతి, భగవాపి మం జానిస్సతి – భద్దాలి నామ భిక్ఖు సత్థుసాసనే సిక్ఖాయ అపరిపూరకారీ’తి అయమ్పి ఖో తే, భద్దాలి, సమయో అప్పటివిద్ధో అహోసీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౩౫) ఏవమాదీసు హేతు. ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఉగ్గహమానో పరిబ్బాజకో సమణముణ్డికాపుత్తో సమయప్పవాదకే తిన్దుకాచీరే ఏకసాలకే మల్లికాయ ఆరామే పటివసతీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౬౦) ఏవమాదీసు దిట్ఠి.

‘‘దిట్ఠే ధమ్మే చ యో అత్థో, యో చత్థో సమ్పరాయికో;

అత్థాభిసమయా ధీరో, పణ్డితోతి పవుచ్చతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౨౯);

ఏవమాదీసు పటిలాభో. ‘‘సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సా’’తి (మ. ని. ౧.౨౮) ఏవమాదీసు పహానం. ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో అభిసమయట్ఠో’’తి (పటి. మ. ౨.౮) ఏవమాదీసు పటివేధో అత్థో. ఇధ పనస్స కాలో అత్థో. తస్మా యేన కాలేన ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స వినయపఞ్ఞత్తియాచనహేతుభూతో పరివితక్కో ఉదపాది, తేన కాలేనాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

ఏత్థాహ – ‘‘అథ కస్మా యథా సుత్తన్తే ‘ఏకం సమయ’న్తి ఉపయోగవచనేన నిద్దేసో కతో, అభిధమ్మే చ ‘యస్మిం సమయే కామావచర’న్తి భుమ్మవచనేన, తథా అకత్వా ఇధ ‘తేన సమయేనా’తి కరణవచనేన నిద్దేసో కతో’’తి? తత్థ తథా, ఇధ చ అఞ్ఞథా అత్థసమ్భవతో. కథం? సుత్తన్తే తావ అచ్చన్తసంయోగత్థో సమ్భవతి. యఞ్హి సమయం భగవా బ్రహ్మజాలాదీని సుత్తన్తాని దేసేసి, అచ్చన్తమేవ తం సమయం కరుణావిహారేన విహాసి; తస్మా తదత్థజోతనత్థం తత్థ ఉపయోగనిద్దేసో కతో. అభిధమ్మే చ అధికరణత్థో భావేనభావలక్ఖణత్థో చ సమ్భవతి. అధికరణఞ్హి కాలత్థో సమూహత్థో చ సమయో, తత్థ వుత్తానం ఫస్సాదిధమ్మానం ఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతస్స చ సమయస్స భావేన తేసం భావో లక్ఖియతి. తస్మా తదత్థజోతనత్థం తత్థ భుమ్మవచనేన నిద్దేసో కతో. ఇధ పన హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతి. యో హి సో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిసమయో సారిపుత్తాదీహిపి దుబ్బిఞ్ఞేయ్యో, తేన సమయేన హేతుభూతేన కరణభూతేన చ సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో భగవా తత్థ తత్థ విహాసి; తస్మా తదత్థజోతనత్థం ఇధ కరణవచనేన నిద్దేసో కతోతి వేదితబ్బో. హోతి చేత్థ –

‘‘ఉపయోగేన భుమ్మేన, తం తం అత్థమపేక్ఖియ;

అఞ్ఞత్ర సమయో వుత్తో, కరణేనేవ సో ఇధా’’తి.

పోరాణా పన వణ్ణయన్తి – ‘ఏకం సమయ’న్తి వా ‘యస్మిం సమయే’తి వా ‘తేన సమయేనా’తి వా అభిలాపమత్తభేదో ఏస, సబ్బత్థ భుమ్మమేవ అత్థో’’తి. తస్మా తేసం లద్ధియా ‘‘తేన సమయేనా’’తి వుత్తేపి ‘‘తస్మిం సమయే’’తి అత్థో వేదితబ్బో.

బుద్ధో భగవాతి ఇమేసం పదానం పరతో అత్థం వణ్ణయిస్సామ. వేరఞ్జాయం విహరతీతి ఏత్థ పన వేరఞ్జాతి అఞ్ఞతరస్స నగరస్సేతం అధివచనం, తస్సం వేరఞ్జాయం; సమీపత్థే భుమ్మవచనం. విహరతీతి అవిసేసేన ఇరియాపథదిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేసు అఞ్ఞతరవిహారసమఙ్గీపరిదీపనమేతం, ఇధ పన ఠానగమననిసజ్జాసయనప్పభేదేసు ఇరియాపథేసు అఞ్ఞతరఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం, తేన ఠితోపి గచ్ఛన్తోపి నిసిన్నోపి సయానోపి భగవా విహరతిచ్చేవ వేదితబ్బో. సో హి ఏకం ఇరియాపథబాధనం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపరిపతన్తం అత్తభావం హరతి పవత్తేతి, తస్మా ‘‘విహరతీ’’తి వుచ్చతి.

నళేరుపుచిమన్దమూలేతి ఏత్థ నళేరు నామ యక్ఖో, పుచిమన్దోతి నిమ్బరుక్ఖో, మూలన్తి సమీపం. అయఞ్హి మూలసద్దో ‘‘మూలాని ఉద్ధరేయ్య అన్తమసో ఉసీరనాళిమత్తానిపీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౯౫) -ఆదీసు మూలమూలే దిస్సతి. ‘‘లోభో అకుసలమూల’’న్తి (దీ. ని. ౩.౩౦౫) -ఆదీసు అసాధారణహేతుమ్హి. ‘‘యావ మజ్ఝన్హికే కాలే ఛాయా ఫరతి, నివాతే పణ్ణాని పతన్తి, ఏత్తావతా రుక్ఖమూల’’న్తిఆదీసు సమీపే. ఇధ పన సమీపే అధిప్పేతో, తస్మా నళేరుయక్ఖేన అధిగ్గహితస్స పుచిమన్దస్స సమీపేతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సో కిర పుచిమన్దో రమణీయో పాసాదికో అనేకేసం రుక్ఖానం ఆధిపచ్చం వియ కురుమానో తస్స నగరస్స అవిదూరే గమనాగమనసమ్పన్నే ఠానే అహోసి. అథ భగవా వేరఞ్జం గన్త్వా పతిరూపే ఠానే విహరన్తో తస్స రుక్ఖస్స సమీపే హేట్ఠాభాగే విహాసి. తేన వుత్తం – ‘‘వేరఞ్జాయం విహరతి నళేరుపుచిమన్దమూలే’’తి.

తత్థ సియా యది తావ భగవా వేరఞ్జాయం విహరతి, ‘‘నళేరుపుచిమన్దమూలే’’తి న వత్తబ్బం, అథ తత్థ విహరతి, ‘‘వేరఞ్జాయ’’న్తి న వత్తబ్బం, న హి సక్కా ఉభయత్థ తేనేవ సమయేన అపుబ్బం అచరిమం విహరితున్తి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం, నను అవోచుమ్హ ‘‘సమీపత్థే భుమ్మవచన’’న్తి. తస్మా యథా గఙ్గాయమునాదీనం సమీపే గోయూథాని చరన్తాని ‘‘గఙ్గాయ చరన్తి, యమునాయ చరన్తీ’’తి వుచ్చన్తి; ఏవమిధాపి యదిదం వేరఞ్జాయ సమీపే నళేరుపుచిమన్దమూలం తత్థ విహరన్తో వుచ్చతి ‘‘వేరఞ్జాయం విహరతి నళేరుపుచిమన్దమూలే’’తి. గోచరగామనిదస్సనత్థం హిస్స వేరఞ్జావచనం. పబ్బజితానురూపనివాసనట్ఠాననిదస్సనత్థం నళేరుపుచిమన్దమూలవచనం.

తత్థ వేరఞ్జాకిత్తనేన ఆయస్మా ఉపాలిత్థేరో భగవతో గహట్ఠానుగ్గహకరణం దస్సేతి, నళేరుపుచిమన్దమూలకిత్తనేన పబ్బజితానుగ్గహకరణం, తథా పురిమేన పచ్చయగ్గహణతో అత్తకిలమథానుయోగవివజ్జనం, పచ్ఛిమేన వత్థుకామప్పహానతో కామసుఖల్లికానుయోగవివజ్జనుపాయదస్సనం; పురిమేన చ ధమ్మదేసనాభియోగం, పచ్ఛిమేన వివేకాధిముత్తిం; పురిమేన కరుణాయ ఉపగమనం, పచ్ఛిమేన పఞ్ఞాయ అపగమనం; పురిమేన సత్తానం హితసుఖనిప్ఫాదనాధిముత్తతం, పచ్ఛిమేన పరహితసుఖకరణే నిరుపలేపనం; పురిమేన ధమ్మికసుఖాపరిచ్చాగనిమిత్తం ఫాసువిహారం, పచ్ఛిమేన ఉత్తరిమనుస్సధమ్మానుయోగనిమిత్తం; పురిమేన మనుస్సానం ఉపకారబహులతం, పచ్ఛిమేన దేవతానం; పురిమేన లోకే జాతస్స లోకే సంవడ్ఢభావం, పచ్ఛిమేన లోకేన అనుపలిత్తతం; పురిమేన ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం. కతమో ఏకపుగ్గలో? తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౦) వచనతో యదత్థం భగవా ఉప్పన్నో తదత్థపరినిప్ఫాదనం, పచ్ఛిమేన యత్థ ఉప్పన్నో తదనురూపవిహారం. భగవా హి పఠమం లుమ్బినీవనే, దుతియం బోధిమణ్డేతి లోకియలోకుత్తరాయ ఉప్పత్తియా వనేయేవ ఉప్పన్నో, తేనస్స వనేయేవ విహారం దస్సేతీతి ఏవమాదినా నయేనేత్థ అత్థయోజనా వేదితబ్బా.

మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిన్తి ఏత్థ మహతాతి గుణమహత్తేనపి మహతా; సఙ్ఖ్యామహత్తేనపి, సో హి భిక్ఖుసఙ్ఘో గుణేహిపి మహా అహోసి, యస్మా యో తత్థ పచ్ఛిమకో సో సోతాపన్నో; సఙ్ఖ్యాయపి మహా పఞ్చసతసఙ్ఖ్యత్తా. భిక్ఖూనం సఙ్ఘేన భిక్ఖుసఙ్ఘేన; దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఖాతసఙ్ఘాతేన సమణగణేనాతి అత్థో. సద్ధిన్తి ఏకతో. పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహీతి పఞ్చ మత్తా ఏతేసన్తి పఞ్చమత్తాని. మత్తాతి పమాణం వుచ్చతి. తస్మా యథా ‘‘భోజనే మత్తఞ్ఞూ’’తి వుత్తే భోజనే మత్తం జానాతి, పమాణం జానాతీతి అత్థో హోతి; ఏవమిధాపి తేసం భిక్ఖుసతానం పఞ్చ మత్తా పఞ్చప్పమాణన్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. భిక్ఖూనం సతాని భిక్ఖుసతాని, తేహి పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి. ఏతేన యం వుత్తం – ‘‘మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధి’’న్తి, ఏత్థ తస్స మహతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సఙ్ఖ్యామహత్తం దస్సితం హోతి. పరతో పనస్స ‘‘నిరబ్బుదో హి, సారిపుత్త భిక్ఖుసఙ్ఘో నిరాదీనవో అపగతకాళకో సుద్ధో సారే పతిట్ఠితో. ఇమేసఞ్హి, సారిపుత్త, పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం యో పచ్ఛిమకో సో సోతాపన్నో’’తి వచనేన గుణమహత్తం ఆవిభవిస్సతి.

అస్సోసి ఖో వేరఞ్జో బ్రాహ్మణోతి అస్సోసీతి సుణి ఉపలభి, సోతద్వారసమ్పత్తవచననిగ్ఘోసానుసారేన అఞ్ఞాసి. ఖోతి పదపూరణమత్తే అవధారణత్థే వా నిపాతో. తత్థ అవధారణత్థేన అస్సోసి ఏవ, నాస్స కోచి సవనన్తరాయో అహోసీతి అయమత్థో వేదితబ్బో. పదపూరణేన పన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతామత్తమేవ. వేరఞ్జాయం జాతో, వేరఞ్జాయం భవో, వేరఞ్జా వా అస్స నివాసోతి వేరఞ్జో. మాతాపితూహి కతనామవసేన పనాయం ‘‘ఉదయో’’తి వుచ్చతి. బ్రహ్మం అణతీతి బ్రాహ్మణో, మన్తే సజ్ఝాయతీతి అత్థో. ఇదమేవ హి జాతిబ్రాహ్మణానం నిరుత్తివచనం. అరియా పన బాహితపాపత్తా ‘‘బ్రాహ్మణా’’తి వుచ్చన్తి.

ఇదాని యమత్థం వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో అస్సోసి, తం పకాసేన్తో సమణో ఖలు భో గోతమోతిఆదిమాహ. తత్థ సమితపాపత్తా సమణోతి వేదితబ్బో. వుత్తం హేతం – ‘‘బాహితపాపోతి బ్రాహ్మణో (ధ. ప. ౩౮౮), సమితపాపత్తా సమణోతి వుచ్చతీ’’తి (ధ. ప. ౨౬౫). భగవా చ అనుత్తరేన అరియమగ్గేన సమితపాపో, తేనస్స యథాభుచ్చగుణాధిగతమేతం నామం యదిదం సమణోతి. ఖలూతి అనుస్సవనత్థే నిపాతో. భోతి బ్రాహ్మణజాతికానం జాతిసముదాగతం ఆలపనమత్తం. వుత్తమ్పి హేతం –

‘‘భోవాదీ నామసో హోతి, సచే హోతి సకిఞ్చనో’’తి. (ధ. ప. ౩౯౬; సు. ని. ౬౨౫). గోతమోతి భగవన్తం గోత్తవసేన పరికిత్తేతి, తస్మా ‘‘సమణో ఖలు భో గోతమో’’తి ఏత్థ సమణో కిర భో గోతమగోత్తోతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. సక్యపుత్తోతి ఇదం పన భగవతో ఉచ్చాకులపరిదీపనం. సక్యకులా పబ్బజితోతి సద్ధాపబ్బజితభావపరిదీపనం, కేనచి పారిజుఞ్ఞేన అనభిభూతో అపరిక్ఖీణంయేవ, తం కులం పహాయ సద్ధాయ పబ్బజితోతి వుత్తం హోతి. తతో పరం వుత్తత్థమేవ. తం ఖో పనాతి ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే ఉపయోగవచనం, తస్స ఖో పన భోతో గోతమస్సాతి అత్థో. కల్యాణోతి కల్యాణగుణసమన్నాగతో; సేట్ఠోతి వుత్తం హోతి. కిత్తిసద్దోతి కిత్తి ఏవ, థుతిఘోసో వా.

ఇతిపి సో భగవాతిఆదీసు పన అయం తావ యోజనా – సో భగవా ఇతిపి అరహం, ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… ఇతిపి భగవాతి ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతి.

ఇదాని వినయధరానం సుత్తన్తనయకోసల్లత్థం వినయసంవణ్ణనారమ్భే బుద్ధగుణపటిసంయుత్తాయ ధమ్మియా కథాయ చిత్తసమ్పహంసనత్థఞ్చ ఏతేసం పదానం విత్థారనయేన వణ్ణనం కరిస్సామి. తస్మా యం వుత్తం – ‘‘సో భగవా ఇతిపి అరహ’’న్తిఆది; తత్థ ఆరకత్తా, అరీనం అరానఞ్చ హతత్తా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావాతి ఇమేహి తావ కారణేహి సో భగవా అరహన్తి వేదితబ్బో. ఆరకా హి సో సబ్బకిలేసేహి సువిదూరవిదూరే ఠితో, మగ్గేన సవాసనానం కిలేసానం విద్ధంసితత్తాతి ఆరకత్తా అరహం; తే చానేన కిలేసారయో మగ్గేన హతాతి అరీనం హతత్తాపి అరహం. యఞ్చేతం అవిజ్జాభవతణ్హామయనాభిపుఞ్ఞాదిఅభిసఙ్ఖారారం జరామరణనేమి ఆసవసముదయమయేన అక్ఖేన విజ్ఝిత్వా తిభవరథే సమాయోజితం అనాదికాలప్పవత్తం సంసారచక్కం, తస్సానేన బోధిమణ్డే వీరియపాదేహి సీలపథవియం పతిట్ఠాయ సద్ధాహత్థేన కమ్మక్ఖయకరం ఞాణఫరసుం గహేత్వా సబ్బే అరా హతాతి అరానం హతత్తాపి అరహం.

అథ వా సంసారచక్కన్తి అనమతగ్గసంసారవట్టం వుచ్చతి, తస్స చ అవిజ్జా నాభి, మూలత్తా; జరామరణం నేమి, పరియోసానత్తా; సేసా దస ధమ్మా అరా, అవిజ్జామూలకత్తా జరామరణపరియన్తత్తా చ. తత్థ దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జా, కామభవే చ అవిజ్జా కామభవే సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతి. రూపభవే అవిజ్జా రూపభవే సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతి. అరూపభవే అవిజ్జా అరూపభవే సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతి. కామభవే సఙ్ఖారా కామభవే పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స పచ్చయా హోన్తి. ఏస నయో ఇతరేసు. కామభవే పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం కామభవే నామరూపస్స పచ్చయో హోతి, తథా రూపభవే. అరూపభవే నామస్సేవ పచ్చయో హోతి. కామభవే నామరూపం కామభవే సళాయతనస్స పచ్చయో హోతి. రూపభవే నామరూపం రూపభవే తిణ్ణం ఆయతనానం పచ్చయో హోతి. అరూపభవే నామం అరూపభవే ఏకస్సాయతనస్స పచ్చయో హోతి. కామభవే సళాయతనం కామభవే ఛబ్బిధస్స ఫస్సస్స పచ్చయో హోతి. రూపభవే తీణి ఆయతనాని రూపభవే తిణ్ణం ఫస్సానం; అరూపభవే ఏకమాయతనం అరూపభవే ఏకస్స ఫస్సస్స పచ్చయో హోతి. కామభవే ఛ ఫస్సా కామభవే ఛన్నం వేదనానం పచ్చయా హోన్తి. రూపభవే తయో తత్థేవ తిస్సన్నం; అరూపభవే ఏకో తత్థేవ ఏకిస్సా వేదనాయ పచ్చయో హోతి. కామభవే ఛ వేదనా కామభవే ఛన్నం తణ్హాకాయానం పచ్చయా హోన్తి. రూపభవే తిస్సో తత్థేవ తిణ్ణం; అరూపభవే ఏకా వేదనా అరూపభవే ఏకస్స తణ్హాకాయస్స పచ్చయో హోతి. తత్థ తత్థ సా సా తణ్హా తస్స తస్స ఉపాదానస్స పచ్చయో; ఉపాదానాదయో భవాదీనం.

కథం? ఇధేకచ్చో ‘‘కామే పరిభుఞ్జిస్సామీ’’తి కాముపాదానపచ్చయా కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ మనసా దుచ్చరితం చరతి; దుచ్చరితపారిపూరియా అపాయే ఉపపజ్జతి. తత్థస్స ఉపపత్తిహేతుభూతం కమ్మం కమ్మభవో, కమ్మనిబ్బత్తా ఖన్ధా ఉపపత్తిభవో, ఖన్ధానం నిబ్బత్తి జాతి, పరిపాకో జరా, భేదో మరణం.

అపరో ‘‘సగ్గసమ్పత్తిం అనుభవిస్సామీ’’తి తథేవ సుచరితం చరతి; సుచరితపారిపూరియా సగ్గే ఉపపజ్జతి. తత్థస్స ఉపపత్తిహేతుభూతం కమ్మం కమ్మభవోతి సో ఏవ నయో.

అపరో పన ‘‘బ్రహ్మలోకసమ్పత్తిం అనుభవిస్సామీ’’తి కాముపాదానపచ్చయా ఏవ మేత్తం భావేతి, కరుణం… ముదితం… ఉపేక్ఖం భావేతి, భావనాపారిపూరియా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతి. తత్థస్స నిబ్బత్తిహేతుభూతం కమ్మం కమ్మభవోతి సోయేవ నయో.

అపరో ‘‘అరూపవభసమ్పత్తిం అనుభవిస్సామీ’’తి తథేవ ఆకాసానఞ్చాయతనాదిసమాపత్తియో భావేతి, భావనాపారిపూరియా తత్థ నిబ్బత్తతి. తత్థస్స నిబ్బత్తిహేతుభూతం కమ్మం కమ్మభవో, కమ్మనిబ్బత్తా ఖన్ధా ఉపపత్తిభవో, ఖన్ధానం నిబ్బత్తి జాతి, పరిపాకో జరా, భేదో మరణన్తి. ఏస నయో సేసుపాదానమూలికాసుపి యోజనాసు.

ఏవం ‘‘అయం అవిజ్జా హేతు, సఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నా, ఉభోపేతే హేతుసముప్పన్నాతి పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణం; అతీతమ్పి అద్ధానం, అనాగతమ్పి అద్ధానం; అవిజ్జా హేతు, సఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నా, ఉభోపేతే హేతుసముప్పన్నాతి పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి ఏతేన నయేన సబ్బపదాని విత్థారేతబ్బాని. తత్థ అవిజ్జా సఙ్ఖారా ఏకో సఙ్ఖేపో, విఞ్ఞాణ-నామరూప-సళాయతన-ఫస్స-వేదనా ఏకో, తణ్హుపాదానభవా ఏకో, జాతి-జరా-మరణం ఏకో. పురిమసఙ్ఖేపో చేత్థ అతీతో అద్ధా, ద్వే మజ్ఝిమా పచ్చుప్పన్నో, జాతిజరామరణం అనాగతో. అవిజ్జాసఙ్ఖారగ్గహణేన చేత్థ తణ్హుపాదానభవా గహితావ హోన్తీతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా అతీతే కమ్మవట్టం; విఞ్ఞాణాదయో పఞ్చ ధమ్మా ఏతరహి విపాకవట్టం. తణ్హుపాదానభవగ్గహణేన అవిజ్జాసఙ్ఖారా గహితావ హోన్తీతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ఏతరహి కమ్మవట్టం; జాతిజరామరణాపదేసేన విఞ్ఞాణాదీనం నిద్దిట్ఠత్తా ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ఆయతిం విపాకవట్టం. తే ఆకారతో వీసతివిధా హోన్తి. సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణానఞ్చేత్థ అన్తరా ఏకో సన్ధి, వేదనాతణ్హానమన్తరా ఏకో, భవజాతీనమన్తరా ఏకో. ఇతి భగవా ఏవం చతుసఙ్ఖేపం, తియద్ధం, వీసతాకారం, తిసన్ధిం పటిచ్చసముప్పాదం సబ్బాకారతో జానాతి పస్సతి అఞ్ఞాతి పటివిజ్ఝతి. తం ఞాతట్ఠేన ఞాణం, పజాననట్ఠేన పఞ్ఞా. తేన వుచ్చతి – ‘‘పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి. ఇమినా ధమ్మట్ఠితిఞాణేన భగవా తే ధమ్మే యథాభూతం ఞత్వా తేసు నిబ్బిన్దన్తో విరజ్జన్తో విముచ్చన్తో వుత్తప్పకారస్స ఇమస్స సంసారచక్కస్స అరే హని విహని విద్ధంసేసి. ఏవమ్పి అరానం హతత్తా అరహం.

అగ్గదక్ఖిణేయ్యత్తా చ చీవరాదిపచ్చయే అరహతి పూజావిసేసఞ్చ; తేనేవ చ ఉప్పన్నే తథాగతే యే కేచి మహేసక్ఖా దేవమనుస్సా న తే అఞ్ఞత్థ పూజం కరోన్తి. తథా హి బ్రహ్మా సహమ్పతి సినేరుమత్తేన రతనదామేన తథాగతం పూజేసి, యథాబలఞ్చ అఞ్ఞేపి దేవా మనుస్సా చ బిమ్బిసారకోసలరాజాదయో. పరినిబ్బుతమ్పి చ భగవన్తం ఉద్దిస్స ఛన్నవుతికోటిధనం విసజ్జేత్వా అసోకమహారాజా సకలజమ్బుదీపే చతురాసీతివిహారసహస్సాని పతిట్ఠాపేసి. కో పన వాదో అఞ్ఞేసం పూజావిసేసానన్తి! ఏవం పచ్చయాదీనం అరహత్తాపి అరహం. యథా చ లోకే కేచి పణ్డితమానినో బాలా అసిలోకభయేన రహో పాపం కరోన్తి; ఏవమేస న కదాచి కరోతీతి పాపకరణే రహాభావతోపి అరహం. హోతి చేత్థ –

‘‘ఆరకత్తా హతత్తా చ, కిలేసారీన సో ముని;

హతసంసారచక్కారో, పచ్చయాదీన చారహో;

న రహో కరోతి పాపాని, అరహం తేన వుచ్చతీ’’తి.

సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా పన సమ్మాసమ్బుద్ధో. తథా హేస సబ్బధమ్మే సమ్మా సామఞ్చ బుద్ధో, అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే అభిఞ్ఞేయ్యతో బుద్ధో, పరిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే పరిఞ్ఞేయ్యతో, పహాతబ్బే ధమ్మే పహాతబ్బతో, సచ్ఛికాతబ్బే ధమ్మే సచ్ఛికాతబ్బతో, భావేతబ్బే ధమ్మే భావేతబ్బతో. తేనేవ చాహ –

‘‘అభిఞ్ఞేయ్యం అభిఞ్ఞాతం, భావేతబ్బఞ్చ భావితం;

పహాతబ్బం పహీనం మే, తస్మా బుద్ధోస్మి బ్రాహ్మణా’’తి. (మ. ని. ౨.౩౯౯; సు. ని. ౫౬౩);

అపిచ చక్ఖు దుక్ఖసచ్చం, తస్స మూలకారణభావేన తంసముట్ఠాపికా పురిమతణ్హా సముదయసచ్చం, ఉభిన్నమప్పవత్తి నిరోధసచ్చం, నిరోధప్పజాననా పటిపదా మగ్గసచ్చన్తి ఏవం ఏకేకపదుద్ధారేనాపి సబ్బధమ్మే సమ్మా సామఞ్చ బుద్ధో. ఏస నయో సోత-ఘాన-జివ్హా-కాయమనేసుపి. ఏతేనేవ నయేన రూపాదీని ఛ ఆయతనాని, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో ఛ విఞ్ఞాణకాయా, చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో ఛ ఫస్సా, చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదయో ఛ వేదనా, రూపసఞ్ఞాదయో ఛ సఞ్ఞా, రూపసఞ్చేతనాదయో ఛ చేతనా, రూపతణ్హాదయో ఛ తణ్హాకాయా, రూపవితక్కాదయో ఛ వితక్కా, రూపవిచారాదయో ఛ విచారా, రూపక్ఖన్ధాదయో పఞ్చక్ఖన్ధా, దస కసిణాని, దస అనుస్సతియో, ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞాదివసేన దస సఞ్ఞా, కేసాదయో ద్వత్తింసాకారా, ద్వాదసాయతనాని, అట్ఠారస ధాతుయో, కామభవాదయో నవ భవా, పఠమాదీని చత్తారి ఝానాని, మేత్తాభావనాదయో చతస్సో అప్పమఞ్ఞా, చతస్సో అరూపసమాపత్తియో, పటిలోమతో జరామరణాదీని, అనులోమతో అవిజ్జాదీని పటిచ్చసముప్పాదఙ్గాని చ యోజేతబ్బాని.

తత్రాయం ఏకపదయోజనా – ‘‘జరామరణం దుక్ఖసచ్చం, జాతి సముదయసచ్చం, ఉభిన్నమ్పి నిస్సరణం నిరోధసచ్చం, నిరోధప్పజాననా పటిపదా మగ్గసచ్చ’’న్తి. ఏవం ఏకేకపదుద్ధారేన సబ్బధమ్మే సమ్మా సామఞ్చ బుద్ధో అనుబుద్ధో పటివిద్ధో. తేన వుత్తం – సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా పన సమ్మాసమ్బుద్ధోతి.

విజ్జాహి పన చరణేన చ సమ్పన్నత్తా విజ్జాచరణసమ్పన్నో; తత్థ విజ్జాతి తిస్సోపి విజ్జా, అట్ఠపి విజ్జా. తిస్సో విజ్జా భయభేరవసుత్తే (మ. ని. ౧.౩౪ ఆదయో) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా, అట్ఠ విజ్జా అమ్బట్ఠసుత్తే (దీ. ని. ౧.౨౭౮ ఆదయో). తత్ర హి విపస్సనాఞాణేన మనోమయిద్ధియా చ సహ ఛ అభిఞ్ఞా పరిగ్గహేత్వా అట్ఠ విజ్జా వుత్తా. చరణన్తి సీలసంవరో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, జాగరియానుయోగో, సత్త సద్ధమ్మా, చత్తారి రూపావచరజ్ఝానానీతి ఇమే పన్నరస ధమ్మా వేదితబ్బా. ఇమేయేవ హి పన్నరస ధమ్మా, యస్మా ఏతేహి చరతి అరియసావకో గచ్ఛతి అమతం దిసం తస్మా, చరణన్తి వుత్తా. యథాహ – ‘‘ఇధ, మహానామ, అరియసావకో సీలవా హోతీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౪) విత్థారో. భగవా ఇమాహి విజ్జాహి ఇమినా చ చరణేన సమన్నాగతో, తేన వుచ్చతి విజ్జాచరణసమ్పన్నోతి. తత్థ విజ్జాసమ్పదా భగవతో సబ్బఞ్ఞుతం పూరేత్వా ఠితా, చరణసమ్పదా మహాకారుణికతం. సో సబ్బఞ్ఞుతాయ సబ్బసత్తానం అత్థానత్థం ఞత్వా మహాకారుణికతాయ అనత్థం పరివజ్జేత్వా అత్థే నియోజేతి, యథా తం విజ్జాచరణసమ్పన్నో. తేనస్స సావకా సుప్పటిపన్నా హోన్తి నో దుప్పటిపన్నా, విజ్జాచరణవిపన్నానఞ్హి సావకా అత్తన్తపాదయో వియ.

సోభనగమనత్తా, సున్దరం ఠానం గతత్తా, సమ్మాగతత్తా, సమ్మా చ గదత్తా సుగతో. గమనమ్పి హి గతన్తి వుచ్చతి, తఞ్చ భగవతో సోభనం పరిసుద్ధమనవజ్జం. కిం పన తన్తి? అరియమగ్గో. తేన హేస గమనేన ఖేమం దిసం అసజ్జమానో గతోతి సోభనగమనత్తా సుగతో. సున్దరం చేస ఠానం గతో అమతం నిబ్బానన్తి సున్దరం ఠానం గతత్తాపి సుగతో. సమ్మా చ గతో తేన తేన మగ్గేన పహీనే కిలేసే పున అపచ్చాగచ్ఛన్తో. వుత్తఞ్చేతం – ‘‘సోతాపత్తిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతీతి సుగతో…పే… అరహత్తమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతీతి సుగతో’’తి (మహాని. ౩౮). సమ్మా వా ఆగతో దీపఙ్కరపాదమూలతో పభుతి యావ బోధిమణ్డో తావ సమతింసపారమిపూరితాయ సమ్మాపటిపత్తియా సబ్బలోకస్స హితసుఖమేవ కరోన్తో సస్సతం ఉచ్ఛేదం కామసుఖం అత్తకిలమథన్తి ఇమే చ అన్తే అనుపగచ్ఛన్తో ఆగతోతి సమ్మాగతత్తాపి సుగతో. సమ్మా చేస గదతి, యుత్తట్ఠానే యుత్తమేవ వాచం భాసతీతి సమ్మా గదత్తాపి సుగతో.

తత్రిదం సాధకసుత్తం – ‘‘యం తథాగతో వాచం జానాతి అభూతం అతచ్ఛం అనత్థసంహితం, సా చ పరేసం అప్పియా అమనాపా, న తం తథాగతో వాచం భాసతి. యమ్పి తథాగతో వాచం జానాతి భూతం తచ్ఛం అనత్థసంహితం, సా చ పరేసం అప్పియా అమనాపా, తమ్పి తథాగతో వాచం న భాసతి. యఞ్చ ఖో తథాగతో వాచం జానాతి భూతం తచ్ఛం అత్థసంహితం, సా చ పరేసం అప్పియా అమనాపా, తత్ర కాలఞ్ఞూ తథాగతో హోతి తస్సా వాచాయ వేయ్యాకరణాయ. యం తథాగతో వాచం జానాతి అభూతం అతచ్ఛం అనత్థసంహితం, సా చ పరేసం పియా మనాపా, న తం తథాగతో వాచం భాసతి. యమ్పి తథాగతో వాచం జానాతి భూతం తచ్ఛం అనత్థసంహితం, సా చ పరేసం పియా మనాపా, తమ్పి తథాగతో వాచం న భాసతి. యఞ్చ ఖో తథాగతో వాచం జానాతి భూతం తచ్ఛం అత్థసంహితం, సా చ పరేసం పియా మనాపా, తత్ర కాలఞ్ఞూ తథాగతో హోతి తస్సా వాచాయ వేయ్యాకరణాయా’’తి (మ. ని. ౨.౮౬). ఏవం సమ్మా గదత్తాపి సుగతోతి వేదితబ్బో.

సబ్బథా విదితలోకత్తా పన లోకవిదూ. సో హి భగవా సభావతో సముదయతో నిరోధతో నిరోధూపాయతోతి సబ్బథా లోకం అవేది అఞ్ఞాసి పటివిజ్ఝి. యథాహ – ‘‘యత్థ ఖో, ఆవుసో, న జాయతి న జీయతి న మీయతి న చవతి న ఉపపజ్జతి, నాహం తం గమనేన లోకస్స అన్తం ఞాతేయ్యం దట్ఠేయ్యం పత్తేయ్యన్తి వదామి; న చాహం, ఆవుసో, అప్పత్వావ లోకస్స అన్తం దుక్ఖస్స అన్తకిరియం వదామి. అపి చాహం, ఆవుసో, ఇమస్మింయేవ బ్యామమత్తే కళేవరే ససఞ్ఞిమ్హి సమనకే లోకఞ్చ పఞ్ఞపేమి లోకసముదయఞ్చ లోకనిరోధఞ్చ లోకనిరోధగామినిఞ్చ పటిపదం.

‘‘గమనేన న పత్తబ్బో, లోకస్సన్తో కుదాచనం;

న చ అప్పత్వా లోకన్తం, దుక్ఖా అత్థి పమోచనం.

‘‘తస్మా హవే లోకవిదూ సుమేధో;

లోకన్తగూ వుసితబ్రహ్మచరియో;

లోకస్స అన్తం సమితావి ఞత్వా;

నాసీసతీ లోకమిమం పరఞ్చా’’తి. (అ. ని. ౪.౪౫; సం. ని. ౧.౧౦౭);

అపిచ తయో లోకా – సఙ్ఖారలోకో, సత్తలోకో, ఓకాసలోకోతి; తత్థ ‘‘ఏకో లోకో – సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౧౨) ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖారలోకో వేదితబ్బో. ‘‘సస్సతో లోకోతి వా అసస్సతో లోకోతి వా’’తి (దీ. ని. ౧.౪౨౧) ఆగతట్ఠానే సత్తలోకో.

‘‘యావతా చన్దిమసూరియా, పరిహరన్తి దిసా భన్తి విరోచనా;

తావ సహస్సధా లోకో, ఏత్థ తే వత్తతీ వసో’’తి. (మ. ని. ౧.౫౦౩) –

ఆగతట్ఠానే ఓకాసలోకో, తమ్పి భగవా సబ్బథా అవేది. తథా హిస్స – ‘‘ఏకో లోకో – సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా. ద్వే లోకా – నామఞ్చ రూపఞ్చ. తయో లోకా – తిస్సో వేదనా. చత్తారో లోకా – చత్తారో ఆహారా. పఞ్చ లోకా – పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. ఛ లోకా – ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని. సత్త లోకా సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో. అట్ఠ లోకా – అట్ఠ లోకధమ్మా. నవ లోకా – నవ సత్తావాసా. దస లోకా – దసాయతనాని. ద్వాదస లోకా – ద్వాదసాయతనాని. అట్ఠారస లోకా – అట్ఠారస ధాతుయో’’తి (పటి. మ. ౧.౧౧౨). అయం సఙ్ఖారలోకోపి సబ్బథా విదితో.

యస్మా పనేస సబ్బేసమ్పి సత్తానం ఆసయం జానాతి, అనుసయం జానాతి, చరితం జానాతి, అధిముత్తిం జానాతి, అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే స్వాకారే ద్వాకారే సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే భబ్బే అభబ్బే సత్తే జానాతి, తస్మాస్స సత్తలోకోపి సబ్బథా విదితో. యథా చ సత్తలోకో ఏవం ఓకాసలోకోపి. తథా హేస ఏకం చక్కవాళం ఆయామతో చ విత్థారతో చ యోజనానం ద్వాదస సతసహస్సాని తీణి సహస్సాని చత్తారి సతాని పఞ్ఞాసఞ్చ యోజనాని. పరిక్ఖేపతో –

సబ్బం సతసహస్సాని, ఛత్తింస పరిమణ్డలం;

దసఞ్చేవ సహస్సాని, అడ్ఢుడ్ఢాని సతాని చ.

తత్థ –

దువే సతసహస్సాని, చత్తారి నహుతాని చ;

ఏత్తకం బహలత్తేన, సఙ్ఖాతాయం వసున్ధరా.

తస్సా ఏవ సన్ధారకం –

చత్తారి సతసహస్సాని, అట్ఠేవ నహుతాని చ;

ఏత్తకం బహలత్తేన, జలం వాతే పతిట్ఠితం.

తస్సాపి సన్ధారకో –

నవసతసహస్సాని, మాలుతో నభముగ్గతో;

సట్ఠి చేవ సహస్సాని, ఏసా లోకస్స సణ్ఠితి.

ఏవం సణ్ఠితే చేత్థ యోజనానం –

చతురాసీతి సహస్సాని, అజ్ఝోగాళ్హో మహణ్ణవే;

అచ్చుగ్గతో తావదేవ, సినేరుపబ్బతుత్తమో.

తతో ఉపడ్ఢుపడ్ఢేన, పమాణేన యథాక్కమం;

అజ్ఝోగాళ్హుగ్గతా దిబ్బా, నానారతనచిత్తితా.

యుగన్ధరో ఈసధరో, కరవీకో సుదస్సనో;

నేమిన్ధరో వినతకో, అస్సకణ్ణో గిరీ బ్రహా.

ఏతే సత్త మహాసేలా, సినేరుస్స సమన్తతో;

మహారాజానమావాసా, దేవయక్ఖనిసేవితా.

యోజనానం సతానుచ్చో, హిమవా పఞ్చ పబ్బతో;

యోజనానం సహస్సాని, తీణి ఆయతవిత్థతో;

చతురాసీతిసహస్సేహి, కూటేహి పటిమణ్డితో.

తిపఞ్చయోజనక్ఖన్ధ, పరిక్ఖేపా నగవ్హయా;

పఞ్ఞాస యోజనక్ఖన్ధ, సాఖాయామా సమన్తతో.

సతయోజనవిత్థిణ్ణా, తావదేవ చ ఉగ్గతా;

జమ్బూ యస్సానుభావేన, జమ్బుదీపో పకాసితో.

ద్వే అసీతి సహస్సాని, అజ్ఝోగాళ్హో మహణ్ణవే;

అచ్చుగ్గతో తావదేవ, చక్కవాళసిలుచ్చయో;

పరిక్ఖిపిత్వా తం సబ్బం, లోకధాతుమయం ఠితో.

తత్థ చన్దమణ్డలం ఏకూనపఞ్ఞాసయోజనం, సూరియమణ్డలం పఞ్ఞాసయోజనం, తావతింసభవనం దససహస్సయోజనం; తథా అసురభవనం, అవీచిమహానిరయో, జమ్బుదీపో చ. అపరగోయానం సత్తసహస్సయోజనం; తథా పుబ్బవిదేహో. ఉత్తరకురు అట్ఠసహస్సయోజనో, ఏకమేకో చేత్థ మహాదీపో పఞ్చసతపఞ్చసతపరిత్తదీపపరివారో; తం సబ్బమ్పి ఏకం చక్కవాళం, ఏకా లోకధాతు, తదన్తరేసు లోకన్తరికనిరయా. ఏవం అనన్తాని చక్కవాళాని అనన్తా లోకధాతుయో భగవా అనన్తేన బుద్ధఞాణేన అవేది, అఞ్ఞాసి, పటివిజ్ఝి. ఏవమస్స ఓకాసలోకోపి సబ్బథా విదితో. ఏవమ్పి సబ్బథా విదితలోకత్తా లోకవిదూ.

అత్తనో పన గుణేహి విసిట్ఠతరస్స కస్సచి అభావా నత్థి ఏతస్స ఉత్తరోతి అనుత్తరో. తథా హేస సీలగుణేనాపి సబ్బం లోకమభిభవతి, సమాధి…పే… పఞ్ఞా… విముత్తి… విముత్తిఞాణదస్సనగుణేనాపి, సీలగుణేనాపి అసమో అసమసమో అప్పటిమో అప్పటిభాగో అప్పటిపుగ్గలో…పే… విముత్తిఞాణదస్సనగుణేనాపి. యథాహ – ‘‘న ఖో పనాహం, భిక్ఖవే, సమనుపస్సామి సదేవకే లోకే సమారకే…పే… సదేవమనుస్సాయ అత్తనా సీలసమ్పన్నతర’’న్తి విత్థారో.

ఏవం అగ్గప్పసాదసుత్తాదీని (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) ‘‘న మే ఆచరియో అత్థీ’’తిఆదికా గాథాయో (మ. ని. ౧.౨౮౫; మహావ. ౧౧) చ విత్థారేతబ్బా.

పురిసదమ్మే సారేతీతి పురిసదమ్మసారథి, దమేతి వినేతీతి వుత్తం హోతి. తత్థ పురిసదమ్మాతి అదన్తా దమేతుం యుత్తా తిరచ్ఛానపురిసాపి మనుస్సపురిసాపి అమనుస్సపురిసాపి. తథా హి భగవతా తిరచ్ఛానపురిసాపి అపలాళో నాగరాజా, చూళోదరో, మహోదరో, అగ్గిసిఖో, ధూమసిఖో, ధనపాలకో హత్థీతి ఏవమాదయో దమితా, నిబ్బిసా కతా, సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠాపితా. మనుస్సపురిసాపి సచ్చకనిగణ్ఠపుత్త-అమ్బట్ఠమాణవ-పోక్ఖరసాతి-సోణదణ్డకూటదన్తాదయో. అమనుస్సపురిసాపి ఆళవక-సూచిలోమ-ఖరలోమ-యక్ఖ-సక్కదేవరాజాదయో దమితా వినీతా విచిత్రేహి వినయనూపాయేహి. ‘‘అహం ఖో, కేసి, పురిసదమ్మం సణ్హేనపి వినేమి, ఫరుసేనపి వినేమి, సణ్హఫరుసేనపి వినేమీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౧౧) ఇదఞ్చేత్థ సుత్తం విత్థారేతబ్బం. అథ వా విసుద్ధసీలాదీనం పఠమజ్ఝానాదీని సోతాపన్నాదీనఞ్చ ఉత్తరిమగ్గపటిపదం ఆచిక్ఖన్తో దన్తేపి దమేతియేవ.

అథ వా అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథీతి ఏకమేవిదం అత్థపదం. భగవా హి తథా పురిసదమ్మే సారేతి, యథా ఏకపల్లఙ్కేనేవ నిసిన్నా అట్ఠ దిసా అసజ్జమానా ధావన్తి. తస్మా ‘‘అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథీ’’తి వుచ్చతి. ‘‘హత్థిదమకేన, భిక్ఖవే, హత్థిదమ్మో సారితో ఏకంయేవ దిసం ధావతీ’’తి ఇదఞ్చేత్థ సుత్తం (మ. ని. ౩.౩౧౨) విత్థారేతబ్బం.

దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం అనుసాసతీతి సత్థా. అపిచ సత్థా వియాతి సత్థా, భగవా సత్థవాహో. ‘‘యథా సత్థవాహో సత్థే కన్తారం తారేతి, చోరకన్తారం తారేతి, వాళకన్తారం తారేతి, దుబ్భిక్ఖకన్తారం తారేతి, నిరుదకకన్తారం తారేతి, ఉత్తారేతి నిత్తారేతి పతారేతి ఖేమన్తభూమిం సమ్పాపేతి; ఏవమేవ భగవా సత్థా సత్థవాహో సత్తే కన్తారం తారేతి జాతికన్తారం తారేతీ’’తిఆదినా (మహాని. ౧౯౦) నిద్దేసనయేనపేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

దేవమనుస్సానన్తి దఏవానఞ్చ మనుస్సానఞ్చ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేనేతం వుత్తం, భబ్బపుగ్గలపరిచ్ఛేదవసేన చ. భగవా పన తిరచ్ఛానగతానమ్పి అనుసాసనిప్పదానేన సత్థాయేవ. తేపి హి భగవతో ధమ్మసవనేన ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం పత్వా తాయ ఏవ ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా దుతియే తతియే వా అత్తభావే మగ్గఫలభాగినో హోన్తి. మణ్డూకదేవపుత్తాదయో చేత్థ నిదస్సనం. భగవతి కిర గగ్గరాయ పోక్ఖరణియా తీరే చమ్పానగరవాసీనం ధమ్మం దేసయమానే ఏకో మణ్డూకో భగవతో సరే నిమిత్తం అగ్గహేసి. తం ఏకో వచ్ఛపాలకో దణ్డమోలుబ్భ తిట్ఠన్తో తస్స సీసే సన్నిరుమ్భిత్వా అట్ఠాసి. సో తావదేవ కాలం కత్వా తావతింసభవనే ద్వాదసయోజనికే కనకవిమానే నిబ్బత్తి. సుత్తప్పబుద్ధో వియ చ తత్థ అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతం అత్తానం దిస్వా ‘‘అరే, అహమ్పి నామ ఇధ నిబ్బత్తోస్మి! కిం ను ఖో కమ్మం అకాసి’’న్తి ఆవజ్జేన్తో నాఞ్ఞం కిఞ్చి అద్దస, అఞ్ఞత్ర భగవతో సరే నిమిత్తగ్గాహా. సో తఆవదేవ సహ విమానేన ఆగన్త్వా భగవతో పాదే సిరసా వన్ది. భగవా జానన్తోవ పుచ్ఛి –

‘‘కో మే వన్దతి పాదాని, ఇద్ధియా యససా జలం;

అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, సబ్బా ఓభాసయం దిసా’’తి.

‘‘మణ్డూకోహం పురే ఆసిం, ఉదకే వారిగోచరో;

తవ ధమ్మం సుణన్తస్స, అవధి వచ్ఛపాలకో’’తి. (వి. వ. ౮౫౭-౮౫౮);

భగవా తస్స ధమ్మం దేసేసి. దేసనావసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. దేవపుత్తోపి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ సితం కత్వా పక్కామీతి.

యం పన కిఞ్చి అత్థి ఞేయ్యం నామ, తస్స సబ్బస్స బుద్ధత్తా విమోక్ఖన్తికఞాణవసేన బుద్ధో. యస్మా వా చత్తారి సచ్చాని అత్తనాపి బుజ్ఝి, అఞ్ఞేపి సత్తే బోధేసి; తస్మా ఏవమాదీహిపి కారణేహి బుద్ధో. ఇమస్స చత్థస్స విఞ్ఞాపనత్థం ‘‘బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో, బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో’’తి ఏవం పవత్తో సబ్బోపి నిద్దేసనయో (మహాని. ౧౯౨) పటిసమ్భిదానయో (పటి. మ. ౧.౧౬౨) వా విత్థారేతబ్బో.

భగవాతి ఇదం పనస్స గుణవిసిట్ఠసత్తుత్తమగరుగారవాధివచనం. తేనాహు పోరాణా –

‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠం, భగవాతి వచనముత్తమం;

గరు గారవయుత్తో సో, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి.

చతుబ్బిధఞ్హి నామం – ఆవత్థికం, లిఙ్గికం, నేమిత్తికం, అధిచ్చసముప్పన్నన్తి. అధిచ్చసముప్పన్నం నామ లోకియవోహారేన ‘‘యదిచ్ఛక’’న్తి వుత్తం హోతి. తత్థ ‘‘వచ్ఛో దమ్మో బలిబద్దో’’తి ఏవమాది ఆవత్థికం. ‘‘దణ్డీ ఛత్తీ సిఖీ కరీ’’తి ఏవమాది లిఙ్గికం. ‘‘తేవిజ్జో ఛళభిఞ్ఞో’’తి ఏవమాది నేమిత్తికం. ‘‘సిరివడ్ఢకో ధనవడ్ఢకో’’తి ఏవమాది వచనత్థమనపేక్ఖిత్వా పవత్తం అధిచ్చసముప్పన్నం. ఇదం పన భగవాతి నామం నేమిత్తికం, న మహామాయాయ న సుద్ధోదనమహారాజేన న అసీతియా ఞాతిసహస్సేహి కతం, న సక్కసన్తుసితాదీహి దేవతావిసేసేహి. వుత్తఞ్హేతం ధమ్మసేనాపతినా – ‘‘భగవాతి నేతం నామం మాతరా కతం…పే… విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పటిలాభా సచ్ఛికాపఞ్ఞత్తి, యదిదం భగవా’’తి (మహాని. ౮౪).

యంగుణనేమిత్తికఞ్చేతం నామం, తేసం గుణానం పకాసనత్థం ఇమం గాథం వదన్తి –

‘‘భగీ భజీ భాగీ విభత్తవా ఇతి;

అకాసి భగ్గన్తి గరూతి భాగ్యవా;

బహూహి ఞాయేహి సుభావితత్తనో;

భవన్తగో సో భగవాతి వుచ్చతీ’’తి.

నిద్దేసే వుత్తనయేనేవ చేత్థ తేసం తేసం పదానమత్థో దట్ఠబ్బో.

అయం పన అపరో నయో –

‘‘భాగ్యవా భగ్గవా యుత్తో, భగేహి చ విభత్తవా;

భత్తవా వన్తగమనో, భవేసు భగవా తతో’’తి.

తత్థ వణ్ణాగమో వణ్ణవిపరియయోతి ఏతం నిరుత్తిలక్ఖణం గహేత్వా సద్దనయేన వా పిసోదరాదిపక్ఖేపలక్ఖణం గహేత్వా యస్మా లోకియలోకుత్తరసుఖాభినిబ్బత్తకం దానసీలాదిపారప్పత్తం భాగ్యమస్స అత్థి, తస్మా ‘‘భాగ్యవా’’తి వత్తబ్బే ‘‘భగవా’’తి వుచ్చతీతి ఞాతబ్బం. యస్మా పన లోభ-దోస-మోహ-విపరీతమనసికార-అహిరికానోత్తప్ప-కోధూపనాహ-మక్ఖ-పళాసఇస్సా-మచ్ఛరియ-మాయాసాఠేయ్య-థమ్భ-సారమ్భ-మానాతిమాన-మద-పమాద-తణ్హావిజ్జా తివిధాకుసలమూల-దుచ్చరిత-సంకిలేస-మల-విసమసఞ్ఞా-వితక్క-పపఞ్చ-చతుబ్బిధవిపరియేసఆసవ-గన్థ-ఓఘ-యోగాగతి-తణ్హుప్పాదుపాదాన-పఞ్చచేతోఖీల-వినిబన్ధ-నీవరణాభినన్దనఛవివాదమూల-తణ్హాకాయ-సత్తానుసయ-అట్ఠమిచ్ఛత్త-నవతణ్హామూలక-దసాకుసలకమ దిట్ఠిగత-అట్ఠసతతణ్హావిచరితప్పభేద-సబ్బదరథ-పరిళాహ-కిలేససతసహస్సాని, సఙ్ఖేపతో వా పఞ్చ కిలేస-అభిసఙ్ఖారఖన్ధమచ్చు-దేవపుత్త-మారే అభఞ్జి, తస్మా భగ్గత్తా ఏతేసం పరిస్సయానం భగ్గవాతి వత్తబ్బే భగవాతి వుచ్చతి. ఆహ చేత్థ –

‘‘భగ్గరాగో భగ్గదోసో, భగ్గమోహో అనాసవో;

భగ్గాస్స పాపకా ధమ్మా, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి.

భాగ్యవన్తతాయ చస్స సతపుఞ్ఞజలక్ఖణధరస్స రూపకాయసమ్పత్తిదీపితా హోతి, భగ్గదోసతాయ ధమ్మకాయసమ్పత్తి. తథా లోకియపరిక్ఖకానం బహుమతభావో, గహట్ఠపబ్బజితేహి అభిగమనీయతా, అభిగతానఞ్చ నేసం కాయచిత్తదుక్ఖాపనయనే పటిబలభావో, ఆమిసదానధమ్మదానేహి ఉపకారితా, లోకియలోకుత్తరసుఖేహి చ సమ్పయోజనసమత్థతా దీపితా హోతి.

యస్మా చ లోకే ఇస్సరియ-ధమ్మ-యస-సిరీ-కామ-పయత్తేసు ఛసు ధమ్మేసు భగసద్దో వత్తతి, పరమఞ్చస్స సకచిత్తే ఇస్సరియం, అణిమా లఘిమాదికం వా లోకియసమ్మతం సబ్బాకారపరిపూరం అత్థి తథా లోకుత్తరో ధమ్మో లోకత్తయబ్యాపకో యథాభుచ్చగుణాధిగతో అతివియ పరిసుద్ధో యసో, రూపకాయదస్సనబ్యావటజననయనప్పసాదజననసమత్థా సబ్బాకారపరిపూరా సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గసిరీ, యం యం ఏతేన ఇచ్ఛితం పత్థితం అత్తహితం పరహితం వా, తస్స తస్స తథేవ అభినిప్ఫన్నత్తా ఇచ్ఛితిచ్ఛి, తత్థ నిప్ఫత్తిసఞ్ఞితో కామో, సబ్బలోకగరుభావప్పత్తిహేతుభూతో సమ్మావాయామసఙ్ఖాతో పయత్తో చ అత్థి; తస్మా ఇమేహి భగేహి యుత్తత్తాపి భగా అస్స సన్తీతి ఇమినా అత్థేన భగవాతి వుచ్చతి.

యస్మా పన కుసలాదీహి భేదేహి సబ్బధమ్మే, ఖన్ధాయతన-ధాతుసచ్చ-ఇన్ద్రియపటిచ్చసముప్పాదాదీహి వా కుసలాదిధమ్మే, పీళన-సఙ్ఖత-సన్తాపవిపరిణామట్ఠేన వా దుక్ఖమరియసచ్చం, ఆయూహన-నిదాన-సంయోగ-పలిబోధట్ఠేన సముదయం, నిస్సరణవివేకాసఙ్ఖత-అమతట్ఠేన నిరోధం, నియ్యాన-హేతు-దస్సనాధిపతేయ్యట్ఠేన మగ్గం విభత్తవా, విభజిత్వా వివరిత్వా దేసితవాతి వుత్తం హోతి. తస్మా విభత్తవాతి వత్తబ్బే భగవాతి వుచ్చతి.

యస్మా చ ఏస దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారే కాయచిత్తఉపధివివేకే సుఞ్ఞతప్పణిహితానిమిత్తవిమోక్ఖే అఞ్ఞే చ లోకియలోకుత్తరే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే భజి సేవి బహులమకాసి, తస్మా భత్తవాతి వత్తబ్బే భగవాతి వుచ్చతి.

యస్మా పన తీసు భవేసు తణ్హాసఙ్ఖాతం గమనమనేన వన్తం, తస్మా భవేసు వన్తగమనోతి వత్తబ్బే భవసద్దతో భకారం, గమనసద్దతో గకారం, వన్తసద్దతో వకారఞ్చ దీఘం కత్వా ఆదాయ భగవాతి వుచ్చతి. యథా లోకే ‘‘మేహనస్స ఖస్స మాలా’’తి వత్తబ్బే ‘‘మేఖలా’’తి వుచ్చతి.

సో ఇమం లోకన్తి సో భగవా ఇమం లోకం. ఇదాని వత్తబ్బం నిదస్సేతి. సదేవకన్తి సహ దేవేహి సదేవకం; ఏవం సహ మారేన సమారకం; సహ బ్రహ్మునా సబ్రహ్మకం; సహ సమణబ్రాహ్మణేహి సస్సమణబ్రాహ్మణిం; పజాతత్తా పజా, తం పజం; సహ దేవమనుస్సేహి సదేవమనుస్సం. తత్థ సదేవకవచనేన పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం వేదితబ్బం, సమారకవచనేన ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం, సబ్రహ్మకవచనేన బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణం, సస్సమణబ్రాహ్మణీవచనేన సాసనస్స పచ్చత్థికపచ్చామిత్తసమణబ్రాహ్మణగ్గహణం, సమితపాప-బాహితపాప-సమణబ్రాహ్మణగ్గహణఞ్చ, పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణం, సదేవమనుస్సవచనేన సమ్ముతిదేవఅవసేసమనుస్సగ్గహణం. ఏవమేత్థ తీహి పదేహి ఓకాసలోకో, ద్వీహి పజావసేన సత్తలోకో గహితోతి వేదితబ్బో.

అపరో నయో – సదేవకగ్గహణేన అరూపావచరదేవలోకో గహితో, సమారకగ్గహణేన ఛకామావచరదేవలోకా, సబ్రహ్మకగ్గహణేన రూపీబ్రహ్మలోకో, సస్సమణబ్రాహ్మణాదిగ్గహణేన చతుపరిసవసేన సమ్ముతిదేవేహి వా సహ మనుస్సలోకో, అవసేససబ్బసత్తలోకో వా.

అపిచేత్థ సదేవకవచనేన ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతో సబ్బస్సాపి లోకస్స సచ్ఛికతభావం సాధేన్తో తస్స భగవతో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో. తతో యేసం సియా – ‘‘మారో మహానుభావో ఛకామావచరిస్సరో వసవత్తీ; కిం సోపి ఏతేన సచ్ఛికతో’’తి? తేసం విమతిం విధమన్తో సమారకన్తి అబ్భుగ్గతో. యేసం పన సియా – ‘‘బ్రహ్మా మహానుభావో ఏకఙ్గులియా ఏకస్మిం చక్కవాళసహస్సే ఆలోకం ఫరతి, ద్వీహి…పే… దసహి అఙ్గులీహి దససు చక్కవాళసహస్సేసు ఆలోకం ఫరతి, అనుత్తరఞ్చ ఝానసమాపత్తిసుఖం పటిసంవేదేతి, కిం సోపి సచ్ఛికతో’’తి? తేసం విమతిం విధమన్తో సబ్రహ్మకన్తి అబ్భుగ్గతో. తతో యేసం సియా – ‘‘పుథూసమణబ్రాహ్మణా సాసనపచ్చత్థికా, కిం తేపి సచ్ఛికతా’’తి? తేసం విమతిం విధమన్తో సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజన్తి అబ్భుగ్గతో. ఏవం ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠానం సచ్ఛికతభావం పకాసేత్వా అథ సమ్ముతిదేవే అవసేసమనుస్సే చ ఉపాదాయ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన సేససత్తలోకస్స సచ్ఛికతభావం పకాసేన్తో సదేవమనుస్సన్తి అబ్భుగ్గతో. అయమేత్థానుసన్ధిక్కమో.

సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతీతి ఏత్థ పన సయన్తి సామం, అపరనేయ్యో హుత్వా; అభిఞ్ఞాతి అభిఞ్ఞాయ, అధికేన ఞాణేన ఞత్వాతి అత్థో. సచ్ఛికత్వాతి పచ్చక్ఖం కత్వా, ఏతేన అనుమానాదిపటిక్ఖేపో కతో హోతి. పవేదేతీతి బోధేతి ఞాపేతి పకాసేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… పరియోసానకల్యాణన్తి సో భగవా సత్తేసు కారుఞ్ఞతం పటిచ్చ హిత్వాపి అనుత్తరం వివేకసుఖం ధమ్మం దేసేతి. తఞ్చ ఖో అప్పం వా బహుం వా దేసేన్తో ఆదికల్యాణాదిప్పకారమేవ దేసేతి.

కథం? ఏకగాథాపి హి సమన్తభద్రకత్తా ధమ్మస్స పఠమపాదేన ఆదికల్యాణా, దుతియతతియపాదేహి మజ్ఝేకల్యాణా, పచ్ఛిమపాదేన పరియోసానకల్యాణా. ఏకానుసన్ధికం సుత్తం నిదానేన ఆదికల్యాణం, నిగమనేన పరియోసానకల్యాణం, సేసేన మజ్ఝేకల్యాణం. నానానుసన్ధికం సుత్తం పఠమానుసన్ధినా ఆదికల్యాణం, పచ్ఛిమేన పరియోసానకల్యాణం, సేసేహి మజ్ఝేకల్యాణం. సకలోపి సాసనధమ్మో అత్తనో అత్థభూతేన సీలేన ఆదికల్యాణో, సమథవిపస్సనామగ్గఫలేహి మజ్ఝేకల్యాణో, నిబ్బానేన పరియోసానకల్యాణో. సీలసమాధీహి వా ఆదికల్యాణో, విపస్సనామగ్గేహి మజ్ఝేకల్యాణో, ఫలనిబ్బానేహి పరియోసానకల్యాణో. బుద్ధసుబోధితాయ వా ఆదికల్యాణో, ధమ్మసుధమ్మతాయ మజ్ఝేకల్యాణో, సఙ్ఘసుప్పటిపత్తియా పరియోసానకల్యాణో. తం సుత్వా తథత్తాయ పటిపన్నేన అధిగన్తబ్బాయ అభిసమ్బోధియా వా ఆదికల్యాణో, పచ్చేకబోధియా మజ్ఝేకల్యాణో, సావకబోధియా పరియోసానకల్యాణో. సుయ్యమానో చేస నీవరణవిక్ఖమ్భనతో సవనేనపి కల్యాణమేవ ఆవహతీతి ఆదికల్యాణో, పటిపజ్జియమానో సమథవిపస్సనాసుఖావహనతో పటిపత్తియాపి కల్యాణమేవ ఆవహతీతి మజ్ఝేకల్యాణో, తథా పటిపన్నో చ పటిపత్తిఫలే నిట్ఠితే తాదిభావావహనతో పటిపత్తిఫలేనపి కల్యాణమేవ ఆవహతీతి పరియోసానకల్యాణో. నాథప్పభవత్తా చ పభవసుద్ధియా ఆదికల్యాణో, అత్థసుద్ధియా మజ్ఝేకల్యాణో, కిచ్చసుద్ధియా పరియోసానకల్యాణో. తస్మా ఏసో భగవా అప్పం వా బహుం వా దేసేన్తో ఆదికల్యాణాదిప్పకారమేవ దేసేతీతి వేదితబ్బో.

సాత్థం సబ్యఞ్జనన్తి ఏవమాదీసు పన యస్మా ఇమం ధమ్మం దేసేన్తో సాసనబ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ పకాసేతి, నానానయేహి దీపేతి; తఞ్చ యథానురూపం అత్థసమ్పత్తియా సాత్థం, బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. సఙ్కాసనపకాసన-వివరణ-విభజన-ఉత్తానీకరణ-పఞ్ఞత్తి-అత్థపదసమాయోగతో సాత్థం, అక్ఖరపద-బ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేససమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. అత్థగమ్భీరతా-పటివేధగమ్భీరతాహి సాత్థం, ధమ్మగమ్భీరతాదేసనాగమ్భీరతాహి సబ్యఞ్జనం. అత్థపటిభానపటిసమ్భిదావిసయతో సాత్థం, ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదావిసయతో సబ్యఞ్జనం. పణ్డితవేదనీయతో పరిక్ఖకజనప్పసాదకన్తి సాత్థం, సద్ధేయ్యతో లోకియజనప్పసాదకన్తి సబ్యఞ్జనం. గమ్భీరాధిప్పాయతో సాత్థం, ఉత్తానపదతో సబ్యఞ్జనం. ఉపనేతబ్బస్స అభావతో సకలపరిపుణ్ణభావేన కేవలపరిపుణ్ణం; అపనేతబ్బస్స అభావతో నిద్దోసభావేన పరిసుద్ధం; సిక్ఖత్తయపరిగ్గహితత్తా బ్రహ్మభూతేహి సేట్ఠేహి చరితబ్బతో తేసఞ్చ చరియభావతో బ్రహ్మచరియం. తస్మా ‘‘సాత్థం సబ్యఞ్జనం…పే… బ్రహ్మచరియం పకాసేతీ’’తి వుచ్చతి.

అపిచ యస్మా సనిదానం సఉప్పత్తికఞ్చ దేసేన్తో ఆదికల్యాణం దేసేతి, వేనేయ్యానం అనురూపతో అత్థస్స అవిపరీతతాయ చ హేతుదాహరణయుత్తతో చ మజ్ఝేకల్యాణం, సోతూనం సద్ధాపటిలాభేన నిగమనేన చ పరియోసానకల్యాణం దేసేతి. ఏవం దేసేన్తో చ బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. తఞ్చ పటిపత్తియా అధిగమబ్యత్తితో సాత్థం, పరియత్తియా ఆగమబ్యత్తితో సబ్యఞ్జనం, సీలాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధయుత్తతో కేవలపరిపుణ్ణం, నిరుపక్కిలేసతో నిత్థరణత్థాయ పవత్తితో లోకామిసనిరపేక్ఖతో చ పరిసుద్ధం, సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మభూతానం బుద్ధ-పచ్చేకబుద్ధ-బుద్ధసావకానం చరియతో ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుచ్చతి. తస్మాపి ‘‘సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… బ్రహ్మచరియం పకాసేతీ’’తి వుచ్చతి.

సాధు ఖో పనాతి సున్దరం ఖో పన అత్థావహం సుఖావహన్తి వుత్తం హోతి. తథారూపానం అరహతన్తి యథారూపో సో భవ గోతమో, ఏవరూపానం యథాభుచ్చగుణాధిగమేన లోకే అరహన్తోతి లద్ధసద్దానం అరహతం. దస్సనం హోతీతి పసాదసోమ్మాని అక్ఖీని ఉమ్మీలిత్వా ‘‘దస్సనమత్తమ్పి సాధు హోతీ’’తి ఏవం అజ్ఝాసయం కత్వా అథ ఖో వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి.

౨. యేనాతి భుమ్మత్థే కరణవచనం. తస్మా యత్థ భగవా తత్థ ఉపసఙ్కమీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యేన వా కారణేన భగవా దేవమనుస్సేహి ఉపసఙ్కమితబ్బో, తేన కారణేన ఉపసఙ్కమీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. కేన చ కారణేన భగవా ఉపసఙ్కమితబ్బో? నానప్పకారగుణవిసేసాధిగమాధిప్పాయేన, సాదుఫలూపభోగాధిప్పాయేన దిజగణేహి నిచ్చఫలితమహారుక్ఖో వియ. ఉపసఙ్కమీతి చ గతోతి వుత్తం హోతి. ఉపసఙ్కమిత్వాతి ఉపసఙ్కమనపరియోసానదీపనం. అథ వా ఏవం గతో తతో ఆసన్నతరం ఠానం భగవతో సమీపసఙ్ఖాతం గన్త్వాతిపి వుత్తం హోతి.

భగవతా సద్ధిం సమ్మోదీతి యథా ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తో భగవా తేన, ఏవం సోపి భగవతా సద్ధిం సమప్పవత్తమోదో అహోసి, సీతోదకం వియ ఉణ్హోదకేన సమ్మోదితం ఏకీభావం అగమాసి. యాయ చ ‘‘కచ్చి, భో, గోతమ, ఖమనీయం; కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి భోతో గోతమస్స, చ సావకానఞ్చ అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారో’’తిఆదికాయ కథాయ సమ్మోది, తం పీతిపామోజ్జసఙ్ఖాతం సమ్మోదం జననతో సమ్మోదితుం యుత్తభావతో చ సమ్మోదనీయం. అత్థబ్యఞ్జనమధురతాయ సుచిరమ్పి కాలం సారేతుం నిరన్తరం పవత్తేతుం అరహరూపతో సరితబ్బభావతో చ సారణీయం, సుయ్యమానసుఖతో వా సమ్మోదనీయం, అనుస్సరియమానసుఖతో సారణీయం. తథా బ్యఞ్జనపరిసుద్ధతాయ సమ్మోదనీయం, అత్థపరిసుద్ధతాయ సారణీయన్తి. ఏవం అనేకేహి పరియాయేహి సమ్మోదనీయం సారణీయం కథం వీతిసారేత్వా పరియోసాపేత్వా నిట్ఠాపేత్వా యేనత్థేన ఆగతో తం పుచ్ఛితుకామో ఏకమన్తం నిసీది.

ఏకమన్తన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౭౦) వియ. తస్మా యథా నిసిన్నో ఏకమన్తం నిసిన్నో హోతి తథా నిసీదీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. భుమ్మత్థే వా ఏతం ఉపయోగవచనం. నిసీదీతి ఉపావిసి. పణ్డితా హి పురిసా గరుట్ఠానియం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆసనకుసలతాయ ఏకమన్తం నిసీదన్తి. అయఞ్చ తేసం అఞ్ఞతరో, తస్మా ఏకమన్తం నిసీది.

కథం నిసిన్నో పన ఏకమన్తం నిసిన్నో హోతీతి? ఛ నిసజ్జదోసే వజ్జేత్వా. సేయ్యథిదం – అతిదూరం, అచ్చాసన్నం, ఉపరివాతం, ఉన్నతప్పదేసం, అతిసమ్ముఖం, అతిపచ్ఛాతి. అతిదూరే నిసిన్నో హి సచే కథేతుకామో హోతి ఉచ్చాసద్దేన కథేతబ్బం హోతి. అచ్చాసన్నే నిసిన్నో సఙ్ఘట్టనం కరోతి. ఉపరివాతే నిసిన్నో సరీరగన్ధేన బాధతి. ఉన్నతప్పదేసే నిసిన్నో అగారవం పకాసేతి. అతిసమ్ముఖా నిసిన్నో సచే దట్ఠుకామో హోతి, చక్ఖునా చక్ఖుం ఆహచ్చ దట్ఠబ్బం హోతి. అతిపచ్ఛా నిసిన్నో సచే దట్ఠుకామో హోతి గీవం పసారేత్వా దట్ఠబ్బం హోతి. తస్మా అయమ్పి ఏతే ఛ నిసజ్జదోసే వజ్జేత్వా నిసీది. తేన వుత్తం – ‘‘ఏకమన్తం నిసీదీ’’తి.

ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచాతి ఏతన్తి ఇదాని వత్తబ్బమత్థం దస్సేతి. దకారో పదసన్ధికరో. అవోచాతి అభాసి. సుతం మేతన్తి సుతం మే ఏతం, ఏతం మయా సుతన్తి ఇదాని వత్తబ్బమత్థం దస్సేతి. భో గోతమాతి భగవన్తం గోత్తేన ఆలపతి.

ఇదాని యం తేన సుతం – తం దస్సేన్తో న సమణో గోతమోతి ఏవమాదిమాహ. తత్రాయం అనుత్తానపదవణ్ణనా – బ్రాహ్మణేతి జాతిబ్రాహ్మణే. జిణ్ణేతి జజ్జరీభూతే జరాయ ఖణ్డిచ్చాదిభావం ఆపాదితే. వుడ్ఢేతి అఙ్గపచ్చఙ్గానం వుడ్ఢిమరియాదప్పత్తే. మహల్లకేతి జాతిమహల్లకతాయ సమన్నాగతే, చిరకాలప్పసుతేతి వుత్తం హోతి. అద్ధగతేతి అద్ధానం గతే, ద్వే తయో రాజపరివట్టే అతీతేతి అధిప్పాయో. వయో అనుప్పత్తేతి పచ్ఛిమవయం సమ్పత్తే, పచ్ఛిమవయో నామ వస్ససతస్స పచ్ఛిమో తతియభాగో.

అపిచ – జిణ్ణేతి పోరాణే, చిరకాలప్పవత్తకులన్వయేతి వుత్తం హోతి. వుడ్ఢేతి సీలాచారాదిగుణవుడ్ఢియుత్తే. మహల్లకేతి విభవమహత్తతాయ సమన్నాగతే మహద్ధనే మహాభోగే. అద్ధగతేతి మగ్గప్పటిపన్నే, బ్రాహ్మణానం వతచరియాదిమరియాదం అవీతిక్కమ్మ చరమానే. వయోఅనుప్పత్తేతి జాతివుడ్ఢభావం అన్తిమవయం అనుప్పత్తేతి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా.

ఇదాని అభివాదేతీతి ఏవమాదీని ‘‘న సమణో గోతమో’’తి ఏత్థ వుత్తనకారేన యోజేత్వా ఏవమత్థతో వేదితబ్బాని – ‘‘న వన్దతి వా, నాసనా వుట్ఠహతి వా, నాపి ‘ఇధ భోన్తో నిసీదన్తూ’తి ఏవం ఆసనేన వా ఉపనిమన్తేతీ’’తి. ఏత్థ హి వా సద్దో విభావనే నామ అత్థే, ‘‘రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తిఆదీసు వియ. ఏవం వత్వా అథ అత్తనో అభివాదనాదీని అకరోన్తం భగవన్తం దిస్వా ఆహ – ‘‘తయిదం భో గోతమ తథేవా’’తి. యం తం మయా సుతం – తం తథేవ, తం సవనఞ్చ మే దస్సనఞ్చ సంసన్దతి సమేతి, అత్థతో ఏకీభావం గచ్ఛతి. ‘‘న హి భవం గోతమో…పే… ఆసనేన వా నిమన్తేతీ’’తి ఏవం అత్తనా సుతం దిట్ఠేన నిగమేత్వా నిన్దన్తో ఆహ – ‘‘తయిదం భో గోతమ న సమ్పన్నమేవా’’తి తం అభివాదనాదీనం అకరణం న యుత్తమేవ.

అథస్స భగవా అత్తుక్కంసనపరవమ్భనదోసం అనుపగమ్మ కరుణాసీతలహదయేన తం అఞ్ఞాణం విధమిత్వా యుత్తభావం దస్సేతుకామో ఆహ – ‘‘నాహం తం బ్రాహ్మణ …పే… ముద్ధాపి తస్స విపతేయ్యా’’తి. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – ‘‘అహం, బ్రాహ్మణ, అప్పటిహతేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణచక్ఖునా ఓలోకేన్తోపి తం పుగ్గలం ఏతస్మిం సదేవకాదిభేదే లోకే న పస్సామి, యమహం అభివాదేయ్యం వా పచ్చుట్ఠేయ్యం వా ఆసనేన వా నిమన్తేయ్యం. అనచ్ఛరియం వా ఏతం, య్వాహం అజ్జ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో ఏవరూపం నిపచ్చకారారహం పుగ్గలం న పస్సామి. అపిచ ఖో యదాపాహం సమ్పతిజాతోవ ఉత్తరాభిముఖో సత్తపదవీతిహారేన గన్త్వా సకలం దససహస్సిలోకధాతుం ఓలోకేసిం; తదాపి ఏతస్మిం సదేవకాదిభేదే లోకే తం పుగ్గలం న పస్సామి, యమహం అభివాదేయ్యం వా పచ్చుట్ఠేయ్యం వా ఆసనేన వా నిమన్తేయ్యం. అథ ఖో మం సోళసకప్పసహస్సాయుకో ఖీణాసవమహాబ్రహ్మాపి అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘త్వం లోకే మహాపురిసో, త్వం సదేవకస్స లోకస్స అగ్గో చ జేట్ఠో చ సేట్ఠో చ, నత్థి తయా ఉత్తరితరో’’తి సఞ్జాతసోమనస్సో పతినామేసి; తదాపి చాహం అత్తనా ఉత్తరితరం అపస్సన్తో ఆసభిం వాచం నిచ్ఛారేసిం – ‘‘అగ్గోహమస్మి లోకస్స, జేట్ఠోహమస్మి లోకస్స, సేట్ఠోహమస్మి లోకస్సా’’తి. ఏవం సమ్పతిజాతస్సపి మయ్హం అభివాదనాదిరహో పుగ్గలో నత్థి, స్వాహం ఇదాని సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో కం అభివాదేయ్యం వా…పే… ఆసనేన వా నిమన్తేయ్యం. తస్మా త్వం, బ్రాహ్మణ, మా తథాగతే ఏవరూపం నిపచ్చకారం పత్థయిత్థ. యఞ్హి, బ్రాహ్మణ, తథాగతో అభివాదేయ్య వా…పే… ఆసనేన వా నిమన్తేయ్య, ముద్ధాపి తస్స పుగ్గలస్స రత్తిపరియోసానే పరిపాకసిథిలబన్ధనం వణ్టా పవుత్తతాలఫలమివ గీవతో పచ్ఛిజ్జిత్వా సహసావ భూమియం విపతేయ్యాతి.

౩. ఏవం వుత్తేపి బ్రాహ్మణో దుప్పఞ్ఞతాయ తథాగతస్స లోకే జేట్ఠభావం అసల్లక్ఖేన్తో కేవలం తం వచనం అసహమానో ఆహ – ‘‘అరసరూపో భవం గోతమో’’తి. అయం కిరస్స అధిప్పాయో – యం లోకే అభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మసామీచికమ్మం ‘‘సామగ్గిరసో’’తి వుచ్చతి, తం భోతో గోతమస్స నత్థి, తస్మా అరసరూపో భవం గోతమో, అరసజాతికో అరససభావోతి. అథస్స భగవా చిత్తముదుభావజననత్థం ఉజువిపచ్చనీకభావం పరిహరన్తో అఞ్ఞథా తస్స వచనస్సత్థం అత్తని సన్దస్సేన్తో ‘‘అత్థి ఖ్వేస బ్రాహ్మణ పరియాయో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ పరియాయోతి కారణం; అయఞ్హి పరియాయసద్దో దేసనా-వార-కారణేసు వత్తతి. ‘‘మధుపిణ్డికపరియాయోత్వేవ నం ధారేహీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౦౫) హి ఏస దేసనాయం వత్తతి. ‘‘కస్స ను ఖో, ఆనన్ద, అజ్జ పరియాయో భిక్ఖునియో ఓవదితు’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౩౯౮) వారే. ‘‘సాధు, భన్తే, భగవా అఞ్ఞం పరియాయం ఆచిక్ఖతు, యథాయం భిక్ఖుసఙ్ఘో అఞ్ఞాయ సణ్ఠహేయ్యా’’తిఆదీసు (పారా. ౧౬౪) కారణే. స్వాయమిధ కారణే వత్తతి. తస్మా ఏత్థ ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో – అత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏతం కారణం; యేన కారణేన మం ‘‘అరసరూపో భవం గోతమో’’తి వదమానో పుగ్గలో సమ్మా వదేయ్య, అవితథవాదీతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛేయ్య. కతమో పన సోతి? యే తే బ్రాహ్మణ రూపరసా…పే… ఫోట్ఠబ్బరసా తే తథాగతస్స పహీనాతి. కిం వుత్తం హోతి? యే తే జాతివసేన వా ఉపపత్తివసేన వా సేట్ఠసమ్మతానమ్పి పుథుజ్జనానం రూపారమ్మణాదీని అస్సాదేన్తానం అభినన్దన్తానం రజ్జన్తానం ఉప్పజ్జన్తి కామసుఖస్సాదసఙ్ఖాతా రూపరససద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బరసా, యే ఇమం లోకం గీవాయ బన్ధిత్వా వియ ఆవిఞ్ఛన్తి, వత్థారమ్మణాదిసామగ్గియఞ్చ ఉప్పన్నత్తా సామగ్గిరసాతి వుచ్చన్తి, తే సబ్బేపి తథాగతస్స పహీనాతి. మయ్హం పహీనాతి వత్తబ్బేపి మమాకారేన అత్తానం అనుక్ఖిపన్తో ధమ్మం దేసేతి. దేసనావిలాసో వా ఏస భగవతో.

తత్థ పహీనాతి చిత్తసన్తానతో విగతా జహితా వా. ఏతస్మిం పనత్థే కరణే సామివచనం దట్ఠబ్బం. అరియమగ్గసత్థేన ఉచ్ఛిన్నం తణ్హావిజ్జామయం మూలమేతేసన్తి ఉచ్ఛిన్నమూలా. తాలవత్థు వియ నేసం వత్థు కతన్తి తాలావత్థుకతా. యథా హి తాలరుక్ఖం సమూలం ఉద్ధరిత్వా తస్స వత్థుమత్తే తస్మిం పదేసే కతే న పున తస్స తాలస్స ఉప్పత్తి పఞ్ఞాయతి; ఏవం అరియమగ్గసత్థేన సమూలే రూపాదిరసే ఉద్ధరిత్వా తేసం పుబ్బే ఉప్పన్నపుబ్బభావేన వత్థుమత్తే చిత్తసన్తానే కతే సబ్బేపి తే ‘‘తాలావత్థుకతా’’తి వుచ్చన్తి. అవిరూళ్హిధమ్మత్తా వా మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియ కతాతి తాలావత్థుకతా. యస్మా పన ఏవం తాలావత్థుకతా అనభావంకతా హోన్తి, యథా నేసం పచ్ఛాభావో న హోతి, తథా కతా హోన్తి; తస్మా ఆహ – ‘‘అనభావంకతా’’తి. అయఞ్హేత్థ పదచ్ఛేదో – అనుఅభావం కతా అనభావంకతాతి. ‘‘అనభావం గతా’’తిపి పాఠో, తస్స అనుఅభావం గతాతి అత్థో. తత్థ పదచ్ఛేదో అనుఅభావం గతా అనభావం గతాతి, యథా అనుఅచ్ఛరియా అనచ్ఛరియాతి. ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మాతి అనాగతే అనుప్పజ్జనకసభావా. యే హి అభావం గతా, తే పున కథం ఉప్పజ్జిస్సన్తి? తేనాహ – ‘‘అనభావం గతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా’’తి.

అయం ఖో బ్రాహ్మణ పరియాయోతి ఇదం ఖో, బ్రాహ్మణ, కారణం యేన మం సమ్మా వదమానో వదేయ్య ‘‘అరసరూపో సమణో గోతమో’’తి. నో చ ఖో యం త్వం సన్ధాయ వదేసీతి యఞ్చ ఖో త్వం సన్ధాయ వదేసి, సో పరియాయో న హోతి. కస్మా పన భగవా ఏవమాహ? నను ఏవం వుత్తే యో బ్రాహ్మణేన వుత్తో సామగ్గిరసో తస్స అత్తని విజ్జమానతా అనుఞ్ఞాతా హోతీతి. వుచ్చతే, న హోతి. యో హి తం సామగ్గిరసం కాతుం భబ్బో హుత్వా న కరోతి, సో తదభావేన అరసరూపోతి వత్తబ్బో భవేయ్య. భగవా పన అభబ్బోవ ఏతం కాతుం, తేనస్స కరణే అభబ్బతం పకాసేన్తో ఆహ – ‘‘నో చ ఖో యం త్వం సన్ధాయ వదేసీ’’తి. యం పరియాయం సన్ధాయ త్వం మం ‘‘అరసరూపో’’తి వదేసి, సో అమ్హేసు నేవ వత్తబ్బోతి.

౪. ఏవం బ్రాహ్మణో అత్తనా అధిప్పేతం అరసరూపతం ఆరోపేతుం అసక్కోన్తో అథాపరం నిబ్భోగో భవం గోతమోతిఆదిమాహ. సబ్బపరియాయేసు చేత్థ వుత్తనయేనేవ యోజనక్కమం విదిత్వా సన్ధాయ భాసితమత్తం ఏవం వేదితబ్బం. బ్రాహ్మణో తమేవ వయోవుడ్ఢానం అభివాదనకమ్మాదిం లోకే సామగ్గిపరిభోగోతి మఞ్ఞమానో తదభావేన భగవన్తం నిబ్భోగోతి ఆహ. భగవా పన య్వాయం రూపాదీసు సత్తానం ఛన్దరాగపరిభోగో తదభావం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరమ్పి పరియాయం అనుజానాతి.

౫. పున బ్రాహ్మణో యం లోకే వయోవుడ్ఢానం అభివాదనాదికులసముదాచారకమ్మం లోకియా కరోన్తి తస్స అకిరియం సమ్పస్సమానో భగవన్తం అకిరియవాదోతి ఆహ. భగవా పన, యస్మా కాయదుచ్చరితాదీనం అకిరియం వదతి తస్మా, తం అకిరియవాదం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరమ్పి పరియాయం అనుజానాతి. తత్థ చ కాయదుచ్చరితన్తి పాణాతిపాత-అదిన్నాదాన-మిచ్ఛాచారచేతనా వేదితబ్బా. వచీదుచ్చరితన్తి ముసావాద-పిసుణవాచా-ఫరుసవాచా-సమ్ఫప్పలాపచేతనా వేదితబ్బా. మనోదుచ్చరితన్తి అభిజ్ఝాబ్యాపాదమిచ్ఛాదిట్ఠియో వేదితబ్బా. ఠపేత్వా తే ధమ్మే, అవసేసా అకుసలా ధమ్మా ‘‘అనేకవిహితా పాపకా అకుసలా ధమ్మా’’తి వేదితబ్బా.

౬. పున బ్రాహ్మణో తమేవ అభివాదనాదికమ్మం భగవతి అపస్సన్తో ఇమం ‘‘ఆగమ్మ అయం లోకతన్తి లోకపవేణీ ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి మఞ్ఞమానో భగవన్తం ఉచ్ఛేదవాదోతి ఆహ. భగవా పన యస్మా అట్ఠసు లోభసహగతచిత్తేసు పఞ్చకామగుణికరాగస్స ద్వీసు అకుసలచిత్తేసు ఉప్పజ్జమానకదోసస్స చ అనాగామిమగ్గేన ఉచ్ఛేదం వదతి. సబ్బాకుసలసమ్భవస్స పన నిరవసేసస్స మోహస్స అరహత్తమగ్గేన ఉచ్ఛేదం వదతి. ఠపేత్వా తే తయో, అవసేసానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం యథానురూపం చతూహి మగ్గేహి ఉచ్ఛేదం వదతి; తస్మా తం ఉచ్ఛేదవాదం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరమ్పి పరియాయం అనుజానాతి.

౭. పున బ్రాహ్మణో ‘‘జిగుచ్ఛతి మఞ్ఞే సమణో గోతమో ఇదం వయోవుడ్ఢానం అభివాదనాదికులసముదాచారకమ్మం, తేన తం న కరోతీ’’తి మఞ్ఞమానో భగవన్తం జేగుచ్ఛీతి ఆహ. భగవా పన యస్మా జిగుచ్ఛతి కాయదుచ్చరితాదీహి; కిం వుత్తం హోతి? యఞ్చ తివిధం కాయదుచ్చరితం, యఞ్చ చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం, యఞ్చ తివిధం మనోదుచ్చరితం, యా చ ఠపేత్వా తాని దుచ్చరితాని అవసేసానం లామకట్ఠేన పాపకానం అకోసల్లసమ్భూతట్ఠేన అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తి సమాపజ్జనా సమఙ్గిభావో, తం సబ్బమ్పి గూథం వియ మణ్డనకజాతియో పురిసో జిగుచ్ఛతి హిరీయతి, తస్మా తం జేగుచ్ఛితం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరమ్పి పరియాయం అనుజానాతి. తత్థ ‘‘కాయదుచ్చరితేనా’’తి ఉపయోగత్థే కరణవచనం దట్ఠబ్బం.

౮. పున బ్రాహ్మణో తమేవ అభివాదనాదికమ్మం భగవతి అపస్సన్తో ‘‘అయం ఇమం లోకజేట్ఠకకమ్మం వినేతి వినాసేతి, అథ వా యస్మా ఏతం సామీచికమ్మం న కరోతి తస్మా అయం వినేతబ్బో నిగ్గణ్హితబ్బో’’తి మఞ్ఞమానో భగవన్తం వేనయికోతి ఆహ. తత్రాయం పదత్థో – వినయతీతి వినయో, వినాసేతీతి వుత్తం హోతి. వినయో ఏవ వేనయికో, వినయం వా అరహతీతి వేనయికో, నిగ్గహం అరహతీతి వుత్తం హోతి. భగవా పన, యస్మా రాగాదీనం వినయాయ వూపసమాయ ధమ్మం దేసేతి, తస్మా వేనయికో హోతి. అయమేవ చేత్థ పదత్థో – వినయాయ ధమ్మం దేసేతీతి వేనయికో. విచిత్రా హి తద్ధితవుత్తి! స్వాయం తం వేనయికభావం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరమ్పి పరియాయం అనుజానాతి.

౯. పున బ్రాహ్మణో యస్మా అభివాదనాదీని సామీచికమ్మాని కరోన్తా వయోవుడ్ఢే తోసేన్తి హాసేన్తి, అకరోన్తా పన తాపేన్తి విహేసేన్తి దోమనస్సం నేసం ఉప్పాదేన్తి, భగవా చ తాని న కరోతి; తస్మా ‘‘అయం వయోవుడ్ఢే తపతీ’’తి మఞ్ఞమానో సప్పురిసాచారవిరహితత్తా వా ‘‘కపణపురిసో అయ’’న్తి మఞ్ఞమానో భగవన్తం తపస్సీతి ఆహ. తత్రాయం పదత్థో – తపతీతి తపో, రోసేతి విహేసేతీతి వుత్తం హోతి, సామీచికమ్మాకరణస్సేతం నామం. తపో అస్స అత్థీతి తపస్సీ. దుతియే అత్థవికప్పే బ్యఞ్జనాని అవిచారేత్వా లోకే కపణపురిసో ‘‘తపస్సీ’’తి వుచ్చతి. భగవా పన యే అకుసలా ధమ్మా లోకం తపనతో తపనీయాతి వుచ్చన్తి, తేసం పహీనత్తా యస్మా తపస్సీతి సఙ్ఖ్యం గతో, తస్మా తం తపస్సితం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరమ్పి పరియాయం అనుజానాతి. తత్రాయం పదత్థో – తపన్తీతి తపా, అకుసలధమ్మానమేతం అధివచనం. వుత్తమ్పి హేతం – ‘‘ఇధ తప్పతి పేచ్చ తప్పతీ’’తి. తథా తే తపే అస్సి నిరస్సి పహాసి విద్ధంసేసీతి తపస్సీ.

౧౦. పున బ్రాహ్మణో తం అభివాదనాదికమ్మం దేవలోకగబ్భసమ్పత్తియా దేవలోకపటిసన్ధిపటిలాభాయ సంవత్తతీతి మఞ్ఞమానో భగవతి చస్స అభావం దిస్వా భగవన్తం అపగబ్భోతి ఆహ. కోధవసేన వా భగవతో మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిగ్గహణే దోసం దస్సేన్తోపి ఏవమాహ. తత్రాయం పదత్థో – గబ్భతో అపగతోతి అపగబ్భో, అభబ్బో దేవలోకూపపత్తిం పాపుణితున్తి అధిప్పాయో. హీనో వా గబ్భో అస్సాతి అపగబ్భో, దేవలోకగబ్భపరిబాహిరత్తా ఆయతిం హీనగబ్భపటిలాభభాగీతి, హీనో వాస్స మాతుకుచ్ఛిమ్హి గబ్భవాసో అహోసీతి అధిప్పాయో. భగవతో పన యస్మా ఆయతిం గబ్భసేయ్యా అపగతా, తస్మా సో తం అపగబ్భతం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరమ్పి పరియాయం అనుజానాతి. తత్ర చ యస్స ఖో బ్రాహ్మణ ఆయతిం గబ్భసేయ్యా పునబ్భవాభినిబ్బత్తి పహీనాతి ఏతేసం పదానం ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో – బ్రాహ్మణ, యస్స పుగ్గలస్స అనాగతే గబ్భసేయ్యా, పునబ్భవే చ అభినిబ్బత్తి అనుత్తరేన మగ్గేన విహతకారణత్తా పహీనాతి. గబ్భసేయ్యగ్గహణేన చేత్థ జలాబుజయోని గహితా. పునబ్భవాభినిబ్బత్తిగ్గహణేన ఇతరా తిస్సోపి.

అపిచ గబ్భస్స సేయ్యా గబ్భసేయ్యా, పునబ్భవో ఏవ అభినిబ్బత్తి పునబ్భవాభినిబ్బత్తీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యథా చ విఞ్ఞాణట్ఠితీతి వుత్తేపి న విఞ్ఞాణతో అఞ్ఞా ఠితి అత్థి, ఏవమిధాపి న గబ్భతో అఞ్ఞా సేయ్యాతి వేదితబ్బా. అభినిబ్బత్తి చ నామ యస్మా పునబ్భవభూతాపి అపునబ్భవభూతాపి అత్థి, ఇధ చ పునబ్భవభూతా అధిప్పేతా. తస్మా వుత్తం – ‘‘పునబ్భవో ఏవ అభినిబ్బత్తి పునబ్భవాభినిబ్బత్తీ’’తి.

౧౧. ఏవం ఆగతకాలతో పట్ఠాయ అరసరూపతాదీహి అట్ఠహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసన్తమ్పి బ్రాహ్మణం భగవా ధమ్మిస్సరో ధమ్మరాజా ధమ్మస్సామీ తథాగతో అనుకమ్పాయ సీతలేనేవ చక్ఖునా ఓలోకేన్తో యం ధమ్మధాతుం పటివిజ్ఝిత్వా దేసనావిలాసప్పత్తో హోతి, తస్సా ధమ్మధాతుయా సుప్పటివిద్ధత్తా విగతవలాహకే అన్తలిక్ఖే సమబ్భుగ్గతో పుణ్ణచన్దో వియ సరదకాలే సూరియో వియ చ బ్రాహ్మణస్స హదయన్ధకారం విధమన్తో తానియేవ అక్కోసవత్థూని తేన తేన పరియాయేన అఞ్ఞథా దస్సేత్వా, పునపి అత్తనో కరుణావిప్ఫారం అట్ఠహి లోకధమ్మేహి అకమ్పియభావేన పటిలద్ధం, తాదిగుణలక్ఖణం పథవీసమచిత్తతం అకుప్పధమ్మతఞ్చ పకాసేన్తో ‘‘అయం బ్రాహ్మణో కేవలం పలితసిరఖణ్డదన్తవలిత్తచతాదీహి అత్తనో వుడ్ఢభావం సఞ్జానాతి, నో చ ఖో జానాతి అత్తానం జాతియా అనుగతం జరాయ అనుసటం బ్యాధినా అభిభూతం మరణేన అబ్భాహతం వట్టఖాణుభూతం అజ్జ మరిత్వా పున స్వేవ ఉత్తానసయనదారకభావగమనీయం. మహన్తేన ఖో పన ఉస్సాహేన మమ సన్తికం ఆగతో, తదస్స ఆగమనం సాత్థకం హోతూ’’తి చిన్తేత్వా ఇమస్మిం లోకే అత్తనో అప్పటిసమం పురేజాతభావం దస్సేన్తో సేయ్యథాపి బ్రాహ్మణాతిఆదినా నయేన బ్రాహ్మణస్స ధమ్మదేసనం వడ్ఢేసి.