౨. ఉపోసథక్ఖన్ధకం

సన్నిపాతానుజాననాదికథా

౧౩౨. ఉపోసథక్ఖన్ధకే – అఞ్ఞతిత్థియాతి ఏత్థ తిత్థం వుచ్చతి లద్ధి; అఞ్ఞం తిత్థం అఞ్ఞతిత్థం; అఞ్ఞతిత్థం ఏతేసం అత్థీతి అఞ్ఞతిత్థియా; ఇతో అఞ్ఞలద్ధికాతి వుత్తం హోతి. ధమ్మం భాసన్తీతి యం తేసం కత్తబ్బాకత్తబ్బం, తం కథేన్తి. తే లభన్తీతి తే మనుస్సా లభన్తి. మూగసూకరాతి థూలసరీరసూకరా.

౧౩౫. అనజ్ఝాపన్నో వా హోతి ఆపజ్జిత్వా వా వుట్ఠితోతి ఏత్థ యం ఆపత్తిం భిక్ఖు అనజ్ఝాపన్నో వా హోతి, ఆపజ్జిత్వా వా వుట్ఠితో, అయం అసన్తీ నామ ఆపత్తీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. సమ్పజానముసావాదే కిం హోతీతి య్వాయం సమ్పజానముసావాదో అస్స హోతీతి వుత్తో, సో ఆపత్తితో కిం హోతి, కతరా ఆపత్తి హోతీతి అత్థో. దుక్కటం హోతీతి దుక్కటాపత్తి హోతి; సా చ ఖో న ముసావాదలక్ఖణేన; భగవతో పన వచనేన వచీద్వారే అకిరియసముట్ఠానా ఆపత్తి హోతీతి వేదితబ్బా. వక్ఖతి హి –

‘‘అనాలపన్తో మనుజేన కేనచి,

వాచాగిరం నో చ పరే భణేయ్య;

ఆపజ్జేయ్య వాచసికం న కాయికం,

పఞ్హా మేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౭౯);

అన్తరాయికోతి అన్తరాయకరో. కిస్స ఫాసు హోతీతి కిమత్థాయ ఫాసు హోతి. పఠమస్స ఝానస్స అధిగమాయాతి పఠమస్స ఝానస్స అధిగమనత్థాయ తస్స భిక్ఖునో ఫాసు హోతి సుఖం హోతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఇతి భగవా ఉద్దేసతో చ నిద్దేసతో చ పఠమం పాతిమోక్ఖుద్దేసం దస్సేసి.

౧౩౬. దేవసికన్తి దివసే దివసే. చాతుద్దసే వా పన్నరసే వాతి ఏకస్స ఉతునో తతియే చ సత్తమే చ పక్ఖే ద్విక్ఖత్తుం చాతుద్దసే అవసేసే ఛక్ఖత్తుం పన్నరసే; అయం తావ ఏకో అత్థో. అయం పన పకతిచారిత్తవసేన వుత్తో ‘‘సకిం పక్ఖస్స చాతుద్దసే వా పన్నరసే వా’’తి వచనతో పన తథారూపే పచ్చయే సతి యస్మిం తస్మిం చాతుద్దసే వా పన్నరసే వా ఉద్దిసితుం వట్టతి, ఆవాసికానం భిక్ఖూనం చాతుద్దసో హోతి, ఆగన్తుకానం పన్నరసో. సచే ఆవాసికా బహుతరా హోన్తి, ఆగన్తుకేహి ఆవాసికానం అనువత్తితబ్బ’’న్తి వచనతోపి చేతం వేదితబ్బం.

సీమానుజాననకథా

౧౩౮. పఠమం నిమిత్తా కిత్తేతబ్బాతి వినయధరేన పుచ్ఛితబ్బం ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ కిం నిమిత్త’’న్తి? పబ్బతో భన్తేతి. పున వినయధరేన ‘‘ఏసో పబ్బతో నిమిత్త’’న్తి ఏవం నిమిత్తం కిత్తేతబ్బం. ‘‘ఏతం పబ్బతం నిమిత్తం కరోమ, కరిస్సామ, నిమిత్తం కతో, నిమిత్తం హోతు, హోతి భవిస్సతీ’’తి ఏవం పన కిత్తేతుం న వట్టతి. పాసాణాదీసుపి ఏసేవ నయో. పురత్థిమాయ అనుదిసాయ, దక్ఖిణాయ దిసాయ, దక్ఖిణాయ అనుదిసాయ, పచ్ఛిమాయ దిసాయ, పచ్ఛిమాయ అనుదిసాయ, ఉత్తరాయ దిసాయ, ఉత్తరాయ అనుదిసాయ, కిం నిమిత్తం? ఉదకం భన్తే. ఏతం ఉదకం నిమిత్తన్తి ఏత్థ పన అట్ఠత్వా పున పురత్థిమాయ దిసాయ కిం నిమిత్తం. పబ్బతో భన్తే. ఏసో పబ్బతో నిమిత్తన్తి ఏవం పఠమం కిత్తితనిమిత్తం కిత్తేత్వావ ఠపేతబ్బం. ఏవఞ్హి నిమిత్తేన నిమిత్తం ఘటితం హోతి. ఏవం నిమిత్తాని కిత్తేత్వా అథానన్తరం వుత్తాయ కమ్మవాచాయ సీమా సమ్మన్నితబ్బా. కమ్మవాచాపరియోసానే నిమిత్తానం అన్తో సీమా హోతి, నిమిత్తాని సీమతో బహి హోన్తి. తత్థ నిమిత్తాని సకిం కిత్తితానిపి కిత్తితానేవ హోన్తి. అన్ధకట్ఠకథాయం పన తిక్ఖత్తుం సీమమణ్డలం సమ్బన్ధన్తేన నిమిత్తం కిత్తేతబ్బన్తి వుత్తం. ‘‘పబ్బతో భన్తేతి…పే… ఉదకం భన్తే’’తి ఏవం పన ఉపసమ్పన్నో వా ఆచిక్ఖతు అనుపసమ్పన్నో వా వట్టతియేవ.

ఇదాని పబ్బతనిమిత్తాదీసు ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో – తివిధో పబ్బతో, సుద్ధపంసుపబ్బతో, సుద్ధపాసాణపబ్బతో, ఉభయమిస్సకోతి. సో తివిధోపి వట్టతి. వాలికరాసి పన న వట్టతి. ఇతరోపి హత్థిప్పమాణతో ఓమకతరో న వట్టతి. హత్థిప్పమాణతో పన పట్ఠాయ సినేరుప్పమాణోపి వట్టతి. సచే చతూసు దిసాసు చత్తారో తీసు వా తయో పబ్బతా హోన్తి, చతూహి వా తీహి వా పబ్బతనిమిత్తేహి ఏవ సమ్మన్నితుం వట్టతి. ద్వీహి పన నిమిత్తేహి ఏకేన వా సమ్మన్నితుం న వట్టతి. ఇతో పరేసు పాసాణనిమిత్తాదీసుపి ఏసేవ నయో. తస్మా పబ్బతనిమిత్తం కరోన్తేన పుచ్ఛితబ్బం ‘‘ఏకాబద్ధో న ఏకాబద్ధో’’తి. సచే ఏకాబద్ధో హోతి, న కాతబ్బో. తఞ్హి చతూసు వా అట్ఠసు వా దిసాసు కిత్తేన్తేనాపి ఏకమేవ నిమిత్తం కిత్తితం హోతి, తస్మా యో ఏవం చక్కసణ్ఠానేన విహారం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితో పబ్బతో, తం ఏకదిసాయ కిత్తేత్వా అఞ్ఞాసు దిసాసు తం బహిద్ధా కత్వా అన్తో అఞ్ఞాని నిమిత్తాని కిత్తేతబ్బాని.

సచే పబ్బతస్స తతియభాగం వా ఉపడ్ఢం వా అన్తోసీమాయ కత్తుకామా హోన్తి, పబ్బతం అకిత్తేత్వా యత్తకం పదేసం అన్తో కత్తుకామా, తస్స పరతో తస్మింయేవ పబ్బతే జాతరుక్ఖవమ్మికాదీసు అఞ్ఞతరం నిమిత్తం కిత్తేతబ్బం. సచే ఏకయోజనద్వియోజనప్పమాణం సబ్బం పబ్బతం అన్తో కత్తుకామా హోన్తి, పబ్బతస్స పరతో భూమియం జాతరుక్ఖవమ్మికాదీని నిమిత్తాని కిత్తేతబ్బాని.

పాసాణనిమిత్తే – అయగుళోపి పాసాణసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి, తస్మా యో కోచి పాసాణో వట్టతి. పమాణతో పన హత్థిప్పమాణో పబ్బతసఙ్ఖ్యం గతో, తస్మా సో న వట్టతి. మహాగోణమహామహింసప్పమాణో పన వట్టతి. హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన ద్వత్తింసపలగుళపిణ్డపరిమాణో వట్టతి. తతో ఖుద్దకతరో ఇట్ఠకా వా మహన్తీపి న వట్టతి. అనిమిత్తుపగపాసాణరాసిపి న వట్టతి, పగేవ పంసువాలికరాసి. భూమిసమో ఖలమణ్డలసదిసో పిట్ఠిపాసాణో వా భూమితో ఖాణుకో వియ ఉట్ఠితపాసాణో వా హోతి, సోపి పమాణుపగో చే వట్టతి. పిట్ఠిపాసాణో అతిమహన్తోపి పాసాణసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి, తస్మా సచే మహతో పిట్ఠిపాసాణస్స ఏకప్పదేసం అన్తోసీమాయ కత్తుకామా హోన్తి, తం అకిత్తేత్వా తస్సుపరి అఞ్ఞో పాసాణో కిత్తేతబ్బో. సచే పిట్ఠిపాసాణుపరి విహారం కరోన్తి, విహారమజ్ఝేన వా పిట్ఠిపాసాణో వినివిజ్ఝిత్వా గచ్ఛతి, ఏవరూపో పిట్ఠిపాసాణో న వట్టతి. సచే హి తం కిత్తేన్తి, నిమిత్తస్స ఉపరి విహారో హోతి, నిమిత్తఞ్చ నామ బహిసీమాయ హోతి, విహారోపి బహిసీమాయం ఆపజ్జతి. విహారం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితపిట్ఠిపాసాణో ఏకత్థ కిత్తేత్వా అఞ్ఞత్థ న కిత్తేతబ్బో.

వననిమిత్తే – తిణవనం వా తచసారతాలనాళికేరాదిరుక్ఖవనం వా న వట్టతి. అన్తోసారానం పన సాకసాలాదీనం అన్తోసారమిస్సకానం వా రుక్ఖానం వనం వట్టతి, తఞ్చ ఖో హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన చతుపఞ్చరుక్ఖమత్తమ్పి తతో ఓరం న వట్టతి, పరం యోజనసతికమ్పి వట్టతి. సచే పన వనమజ్ఝే విహారం కరోన్తి, వనం న కిత్తేతబ్బం. ఏకదేసం అన్తోసీమాయ కత్తుకామేహిపి వనం అకిత్తేత్వా తత్థ రుక్ఖపాసాణాదయో కిత్తేతబ్బా. విహారం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితవనం ఏకత్థ కిత్తేత్వా అఞ్ఞత్థ న కిత్తేతబ్బం.

రుక్ఖనిమిత్తే – తచసారో తాలనాళికేరాదిరుక్ఖో న వట్టతి, అన్తోసారో జీవమానకో అన్తమసో ఉబ్బేధతో అట్ఠఙ్గులో పరిణాహతో సూచిదణ్డకప్పమాణోపి వట్టతి, తతో ఓరం న వట్టతి, పరం ద్వాదసయోజనో సుప్పతిట్ఠితనిగ్రోధోపి వట్టతి. వంసనళకసరావాదీసు బీజం రోపేత్వా వడ్ఢాపితో పమాణుపగోపి న వట్టతి. తతో అపనేత్వా పన తఙ్ఖణమ్పి భూమియం రోపేత్వా కోట్ఠకం కత్వా ఉదకం ఆసిఞ్చిత్వా కిత్తేతుం వట్టతి. నవమూలసాఖానిగ్గమనం అకారణం. ఖన్ధం ఛిన్దిత్వా రోపితే పన ఏతం యుజ్జతి. కిత్తేన్తేన చ ‘‘రుక్ఖో’’తిపి వత్తుం వట్టతి, ‘‘సాకరుక్ఖోతిపి సాలరుక్ఖో’’తిపి. ఏకాబద్ధం పన సుప్పతిట్ఠితనిగ్రోధసదిసం ఏకత్థ కిత్తేత్వా అఞ్ఞత్థ కిత్తేతుం న వట్టతి.

మగ్గనిమిత్తే – అరఞ్ఞఖేత్తనదీతళాకమగ్గాదయో న వట్టన్తి, జఙ్ఘమగ్గో వా సకటమగ్గో వా వట్టతి, యో నిబ్బిజ్ఝిత్వా ద్వే తీణి గామన్తరాని గచ్ఛతి. యో పన జఙ్ఘమగ్గో సకటమగ్గతో ఓక్కమిత్వా పున సకటమగ్గమేవ ఓతరతి, యే వా జఙ్ఘమగ్గసకటమగ్గా అవళఞ్జా, తే న వట్టన్తి. జఙ్ఘసత్థసకటసత్థేహి వళఞ్జియమానాయేవ వట్టన్తి. సచే ద్వే మగ్గా నిక్ఖమిత్వా పచ్ఛా సకటధురమివ ఏకీభవన్తి, ద్విధా భిన్నట్ఠానే వా సమ్బన్ధట్ఠానే వా సకిం కిత్తేత్వా పున న కిత్తేతబ్బా, ఏకాబద్ధనిమిత్తఞ్హేతం హోతి.

సచే విహారం పరిక్ఖిపిత్వా చత్తారో మగ్గా చతూసు దిసాసు గచ్ఛన్తి, మజ్ఝే ఏకం కిత్తేత్వా అపరం కిత్తేతుం న వట్టతి. ఏకాబద్ధనిమిత్తఞ్హేతం హోతి. కోణం నిబ్బిజ్ఝిత్వా గతమగ్గం పన పరభాగే కిత్తేతుం వట్టతి. విహారమజ్ఝేన నిబ్బిజ్ఝిత్వా గతమగ్గో పన న కిత్తేతబ్బో. కిత్తితే నిమిత్తస్స ఉపరి విహారో హోతి. సచే సకటమగ్గస్స అన్తిమచక్కమగ్గం నిమిత్తం కరోన్తి, మగ్గో బహిసీమాయ హోతి. సచే బాహిరచక్కమగ్గం నిమిత్తం కరోన్తి, బాహిరచక్కమగ్గోవ బహిసీమాయ హోతి, సేసం అన్తోసీమం భజతి. మగ్గం కిత్తేన్తేన ‘‘మగ్గో పన్థో పథో పజ్జో’’తి దససు యేన కేనచి నామేన కిత్తేతుం వట్టతి. పరిఖాసణ్ఠానేన విహారం పరిక్ఖిపిత్వా గతమగ్గో ఏకత్థ కిత్తేత్వా అఞ్ఞత్థ కిత్తేతుం న వట్టతి.

వమ్మికనిమిత్తే – హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన తం దివసం జాతో అట్ఠఙ్గులుబ్బేధో గోవిసాణప్పమాణోపి వమ్మికో వట్టతి, తతో ఓరం న వట్టతి, పరం హిమవన్తపబ్బతసదిసోపి వట్టతి. విహారం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితం పన ఏకాబద్ధం ఏకత్థ కిత్తేత్వా అఞ్ఞత్థ కిత్తేతుం న వట్టతి.

నదీనిమిత్తే – యస్సా ధమ్మికానం రాజూనం కాలే అన్వద్ధమాసం అనుదసాహం అనుపఞ్చాహన్తి ఏవం అనతిక్కమిత్వా దేవే వస్సన్తే వలాహకేసు విగతమత్తేసు సోతం పచ్ఛిజ్జతి, అయం నదీసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి. యస్సా పన ఈదిసే సువుట్ఠికాలే వస్సానస్స చాతుమాసే సోతం న పచ్ఛిజ్జతి, తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేత్వా యత్థ కత్థచి ఉత్తరన్తియా భిక్ఖునియా అన్తరవాసకో తేమియతి, అయం నదీసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, సీమం బన్ధన్తానం నిమిత్తం హోతి. భిక్ఖునియా నదీపారగమనేపి ఉపోసథాదిసఙ్ఘకమ్మకరణేపి నదీపారసీమసమ్మన్ననేపి అయమేవ నదీ.

యా పన మగ్గో వియ సకటధురసణ్ఠానేన వా పరిఖాసణ్ఠానేన వా విహారం పరిక్ఖిపిత్వా గతా, తం ఏకత్థ కిత్తేత్వా అఞ్ఞత్థ కిత్తేతుం న వట్టతి. విహారస్స చతూసు దిసాసు అఞ్ఞమఞ్ఞం వినిబ్బిజ్ఝిత్వా గతే నదిచతుక్కేపి ఏసేవ నయో. అసమ్మిస్సనదియో పన చతస్సోపి కిత్తేతుం వట్టతి. సచే వతిం కరోన్తో వియ రుక్ఖపాదే నిఖణిత్వా వల్లిపలాలాదీహి నదిసోతం రుమ్భన్తి, ఉదకఞ్చ అజ్ఝోత్థరిత్వా ఆవరణం పవత్తతియేవ, నిమిత్తం కాతుం వట్టతి. యథా పన ఉదకం నప్పవత్తతి, ఏవం సేతుమ్హి కతే అప్పవత్తమానా నదీ నిమిత్తం కాతుం న వట్టతి. పవత్తనట్ఠానే నదినిమిత్తం, అప్పవత్తనట్ఠానే ఉదకనిమిత్తం కాతుం వట్టతి.

యా పన దుబ్బుట్ఠికాలే వా గిమ్హే వా నిరుదకభావేన నప్పవత్తతి, సా వట్టతి. మహానదితో ఉదకమాతికం నీహరన్తి, సా కున్నదిసదిసా హుత్వా తీణి సస్సాని సమ్పాదేన్తీ నిచ్చం పవత్తతి, కిఞ్చాపి పవత్తతి, నిమిత్తం కాతుం న వట్టతి. యా పన మూలే మహానదితో నిగ్గతాపి కాలన్తరేన తేనేవ నిగ్గతమగ్గేన నదిం భిన్దిత్వా సయఞ్చ గచ్ఛతి, గచ్ఛన్తీ పరతో సుసుమారాదిసమాకిణ్ణా నావాదీహి సఞ్చరితబ్బా నదీ హోతి, తం నిమిత్తం కాతుం వట్టతి.

ఉదకనిమిత్తే – నిరుదకే ఠానే నావాయ వా చాటిఆదీసు వా ఉదకం పూరేత్వా ఉదకనిమిత్తం కిత్తేతుం న వట్టతి, భూమిగతమేవ వట్టతి. తఞ్చ ఖో అప్పవత్తనఉదకం ఆవాటపోక్ఖరణితళాకజాతస్సరలోణిసముద్దాదీసు ఠితం, అట్ఠితం పన ఓఘనదిఉదకవాహకమాతికాదీసు ఉదకం న వట్టతి. అన్ధకట్ఠకథాయం పన ‘‘గమ్భీరేసు ఆవాటాదీసు ఉక్ఖేపిమం ఉదకం నిమిత్తం న కాతబ్బ’’న్తి వుత్తం, తం దువుత్తం అత్తనోమతిమత్తమేవ. ఠితం పన అన్తమసో సూకరఖతాయపి గామదారకానం కీళనవాపియమ్పి తఙ్ఖణఞ్ఞేవ పథవియం ఆవాటకం కత్వా కుటేహి ఆహరిత్వా పూరితఉదకమ్పి సచే యావ కమ్మవాచాపరియోసానా తిట్ఠతి, అప్పం వా హోతు బహు వా, వట్టతి. తస్మిం పన ఠానే నిమిత్తసఞ్ఞాకరణత్థం పాసాణవాలికాపంసుఆదిరాసి వా పాసాణత్థమ్భో వా దారుత్థమ్భో వా కాతబ్బో. తం కాతుఞ్చ కారేతుఞ్చ భిక్ఖుస్స వట్టతి. లాభసీమాయం పన న వట్టతి. సమానసంవాసకసీమా కస్సచి పీళనం న కరోతి, కేవలం భిక్ఖూనం వినయకమ్మమేవ సాధేతి, తస్మా ఏత్థ వట్టతి.

ఇమేహి చ అట్ఠహి నిమిత్తేహి అసమ్మిస్సేహిపి అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్మిస్సేహిపి సీమం సమ్మన్నితుం వట్టతియేవ. సా ఏవం సమ్మన్నిత్వా బజ్ఝమానా ఏకేన ద్వీహి వా నిమిత్తేహి అబద్ధా హోతి, తీణి పన ఆదిం కత్వా వుత్తప్పకారానం నిమిత్తానం సతేనాపి బద్ధా హోతి. సా తీహి సిఙ్ఘాటకసణ్ఠానా హోతి, చతూహి చతురస్సా వా సిఙ్ఘాటకఅడ్ఢచన్దముదిఙ్గాదిసణ్ఠానా వా, తతో అధికేహి నానాసణ్ఠానా. తం బన్ధితుకామేహి సామన్తవిహారేసు భిక్ఖూ తస్స తస్స విహారస్స సీమాపరిచ్ఛేదం పుచ్ఛిత్వా, బద్ధసీమవిహారానం సీమాయ సీమన్తరికం, అబద్ధసీమవిహారానం సీమాయ ఉపచారం ఠపేత్వా దిసాచారికభిక్ఖూనం నిస్సఞ్చారసమయే సచే ఏకస్మిం గామఖేత్తే సీమం బన్ధితుకామా, యే తత్థ బద్ధసీమవిహారా, తేసు భిక్ఖూనం ‘‘మయం అజ్జ సీమం బన్ధిస్సామ, తుమ్హే సకసీమాపరిచ్ఛేదతో మా నిక్ఖమిత్థా’’తి పేసేతబ్బం. యే అబద్ధసీమవిహారా, తేసు భిక్ఖూ ఏకజ్ఝం సన్నిపాతేతబ్బా, ఛన్దారహానం ఛన్దో ఆహరాపేతబ్బో. సచే అఞ్ఞానిపి గామక్ఖేత్తాని అన్తోకాతుకామా, తేసు గామేసు యే భిక్ఖూ వసన్తి, తేహిపి ఆగన్తబ్బం. అనాగచ్ఛన్తానం ఛన్దో ఆహరితబ్బోతి మహాసుమత్థేరో ఆహ. మహాపదుమత్థేరో పన ‘‘నానాగామఖేత్తాని నామ పాటేక్కం బద్ధసీమాసదిసాని, న తతో ఛన్దపారిసుద్ధి ఆగచ్ఛతి. అన్తోనిమిత్తగతేహి పన భిక్ఖూహి ఆగన్తబ్బ’’న్తి వత్వా పున ఆహ – ‘‘సమానసంవాసకసీమాసమ్మన్ననకాలే ఆగమనమ్పి అనాగమనమ్పి వట్టతి. అవిప్పవాససీమాసమ్మన్ననకాలే పన అన్తోనిమిత్తగతేహి ఆగన్తబ్బం, అనాగచ్ఛన్తానం ఛన్దో ఆహరితబ్బో’’తి.

ఏవం సన్నిపతితేసు పన భిక్ఖూసు ఛన్దారహానం ఛన్దే ఆహటే తేసు తేసు మగ్గేసు నదీతిత్థగామద్వారాదీసు చ ఆగన్తుకభిక్ఖూనం సీఘం సీఘం హత్థపాసానయనత్థఞ్చ బహిసీమాకరణత్థఞ్చ ఆరామికే చేవ సమణుద్దేసే చ ఠపేత్వా భేరిసఞ్ఞం వా సఙ్ఖసఞ్ఞం వా కత్వా నిమిత్తకిత్తనానన్తరం వుత్తాయ ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో’’తిఆదికాయ కమ్మవాచాయ సీమా బన్ధితబ్బా. కమ్మవాచాపరియోసానేయేవ నిమిత్తాని బహి కత్వా హేట్ఠా పథవిసన్ధారకం ఉదకం పరియన్తం కత్వా సీమా గతా హోతి.

ఇమం పన సమానసంవాసకసీమం సమ్మన్నన్తేహి పబ్బజ్జుపసమ్పదాదీనం సఙ్ఘకమ్మానం సుఖకరణత్థం పఠమం ఖణ్డసీమా బన్ధితబ్బా. తం పన బన్ధన్తేహి వత్తం జానితబ్బం. సచే హి బోధిచేతియభత్తసాలాదీని సబ్బవత్థూని పతిట్ఠాపేత్వా కతవిహారే బన్ధన్తి, విహారమజ్ఝే బహూనం సమోసరణట్ఠానే అబన్ధిత్వా విహారపచ్చన్తే వివిత్తోకాసే బన్ధితబ్బా. అకతవిహారే బన్ధన్తేహి బోధిచేతియాదీనం సబ్బవత్థూనం ఠానం సల్లక్ఖేత్వా యథా పతిట్ఠితేసు వత్థూసు విహారపచ్చన్తే వివిత్తోకాసే హోతి, ఏవం బన్ధితబ్బా. సా హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన సచే ఏకవీసతి భిక్ఖూ గణ్హాతి, వట్టతి. తతో ఓరం న వట్టతి, పరం భిక్ఖుసహస్సం గణ్హన్తీపి వట్టతి. తం బన్ధన్తేహి సీమామాళకస్స సమన్తా నిమిత్తుపగా పాసాణా ఠపేతబ్బా, న ఖణ్డసీమాయ ఠితేహి మహాసీమా బన్ధితబ్బా, న మహాసీమాయ ఠితేహి ఖణ్డసీమా, ఖణ్డసీమాయమేవ పన ఠత్వా ఖణ్డసీమా బన్ధితబ్బా, మహాసీమాయమేవ ఠత్వా మహాసీమా.

తత్రాయం బన్ధనవిధి – సమన్తా ‘‘ఏసో పాసాణో నిమిత్త’’న్తి ఏవం నిమిత్తాని కిత్తేత్వా కమ్మవాచాయ సీమా సమ్మన్నితబ్బా. అథ తస్సా ఏవ దళ్హీకమ్మత్థం అవిప్పవాసకమ్మవాచా కాతబ్బా. ఏవఞ్హి సీమం సమూహనిస్సామాతి ఆగతా సమూహనితుం న సక్ఖిస్సన్తి. సీమం సమ్మన్నిత్వా బహిసీమన్తరికపాసాణా ఠపేతబ్బా. సీమన్తరికా పచ్ఛిమకోటియా ఏకరతనప్పమాణా వట్టతి. విదత్థిప్పమాణాపి వట్టతీతి కురున్దియం, చతురఙ్గులప్పమాణాపి వట్టతీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం. సచే పన విహారో మహా హోతి, ద్వేపి తిస్సోపి తతుత్తరిపి ఖణ్డసీమాయో బన్ధితబ్బా.

ఏవం ఖణ్డసీమం సమ్మన్నిత్వా మహాసీమాసమ్ముతికాలే ఖణ్డసీమతో నిక్ఖమిత్వా మహాసీమాయ ఠత్వా సమన్తా అనుపరియాయన్తేహి సీమన్తరికపాసాణా కిత్తేతబ్బా. తతో అవసేసనిమిత్తాని కిత్తేత్వా హత్థపాసం అవిజహన్తేహి కమ్మవాచాయ సమానసంవాసకసీమం సమ్మన్నిత్వా తస్సా దళ్హీకమ్మత్థం అవిప్పవాసకమ్మవాచాపి కాతబ్బా. ఏవఞ్హి ‘‘సీమం సమూహనిస్సామా’’తి ఆగతా సమూహనితుం న సక్ఖిస్సన్తి. సచే పన ఖణ్డసీమాయ నిమిత్తాని కిత్తేత్వా తతో సీమన్తరికాయ నిమిత్తాని కిత్తేత్వా మహాసీమాయ నిమిత్తాని కిత్తేన్తి, ఏవం తీసు ఠానేసు నిమిత్తాని కిత్తేత్వా యం సీమం ఇచ్ఛన్తి, తం పఠమం బన్ధితుం వట్టతి. ఏవం సన్తేపి యథావుత్తేనయేన ఖణ్డసీమతోవ పట్ఠాయ బన్ధితబ్బా. ఏవం బద్ధాసు పన సీమాసు ఖణ్డసీమాయ ఠితా భిక్ఖూ మహాసీమాయ కమ్మం కరోన్తానం న కోపేన్తి, మహాసీమాయ వా ఠితా ఖణ్డసీమాయ కమ్మం కరోన్తానం సీమన్తరికాయ పన ఠితా ఉభిన్నమ్పి న కోపేన్తి. గామఖేత్తే ఠత్వా కమ్మం కరోన్తానం పన సీమన్తరికాయ ఠితా కోపేన్తి. సీమన్తరికా హి గామఖేత్తం భజతి.

సీమా చ నామేసా న కేవలం పథవితలేయేవ బద్ధా బద్ధా నామ హోతి. అథ ఖో పిట్ఠిపాసాణేపి కుటిగేహేపి లేణేపి పాసాదేపి పబ్బతమత్థకేపి బద్ధా బద్ధాయేవ హోతి. తత్థ పిట్ఠిపాసాణే బన్ధన్తేహి పాసాణపిట్ఠియం రాజిం వా కోట్టేత్వా ఉదుక్ఖలం వా ఖణిత్వా నిమిత్తం న కాతబ్బం, నిమిత్తుపగపాసాణే ఠపేత్వా నిమిత్తాని కిత్తేతబ్బాని. కమ్మవాచాపరియోసానే సీమా పథవిసన్ధారకం ఉదకం పరియన్తం కత్వా ఓతరతి. నిమిత్తపాసాణా యథాఠానే న తిట్ఠన్తి, తస్మా సమన్తతో రాజి వా ఉట్ఠాపేతబ్బా, చతూసు వా కోణేసు పాసాణా విజ్ఝితబ్బా, ‘‘అయం సీమాపరిచ్ఛేదో’’తి వత్వా అక్ఖరాని వా ఛిన్దితబ్బాని. కేచి ఉసూయకా సీమం ఝాపేస్సామాతి అగ్గిం దేన్తి, పాసాణావ ఝాయన్తి, న సీమా.

కుటిగేహేపి బన్ధన్తేహి భిత్తిం అకిత్తేత్వా ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసట్ఠానం అన్తో కరిత్వా పాసాణనిమిత్తాని ఠపేత్వా సీమా సమ్మన్నితబ్బా, అన్తోకుట్టమేవ సీమా హోతి. సచే అన్తోకుట్టే ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసో నత్థి, పముఖే నిమిత్తపాసాణే ఠపేత్వా సమ్మన్నితబ్బా. సచే ఏవమ్పి నప్పహోతి, బహినిబ్బోదకపతనట్ఠానేపి నిమిత్తాని ఠపేత్వా సమ్మన్నితబ్బా. ఏవం సమ్మతాయ పన సబ్బం కుటిగేహం సీమట్ఠమేవ హోతి.

చతుభిత్తియలేణేపి బన్ధన్తేహి కుట్టం అకిత్తేత్వా పాసాణావ కిత్తేతబ్బా. సచే అన్తో ఓకాసో నత్థి, పముఖేపి నిమిత్తాని ఠపేతబ్బాని. సచే నప్పహోతి, బహి నిబ్బోదకపతనట్ఠానేపి నిమిత్తపాసాణే ఠపేత్వా నిమిత్తాని కిత్తేత్వా సీమా సమ్మన్నితబ్బా. ఏవం లేణస్స అన్తో చ బహి చ సీమా హోతి.

ఉపరిపాసాదేపి భిత్తిం అకిత్తేత్వా అన్తో పాసాణే ఠపేత్వా సీమా సమ్మన్నితబ్బా. సచే నప్పహోతి, పముఖేపి పాసాణే ఠపేత్వా సమ్మన్నితబ్బా. ఏవం సమ్మతా ఉపరిపాసాదేయేవ హోతి, హేట్ఠా న ఓతరతి. సచే పన బహూసు థమ్భేసు తులానం ఉపరి కతపాసాదస్స హేట్ఠిమతలే కుట్టో యథా నిమిత్తానం అన్తో హోతి, ఏవం ఉట్ఠహిత్వా తులారుక్ఖేహి ఏకసమ్బద్ధో ఠితో, హేట్ఠాపి ఓతరతి. ఏకథమ్భపాసాదస్స పన ఉపరిమతలే బద్ధా సీమా సచే థమ్భమత్థకే ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసో హోతి, హేట్ఠా ఓతరతి. సచే పాసాదభిత్తితో నిగ్గతేసు నియ్యూహకాదీసు పాసాణే ఠపేత్వా సీమం బన్ధన్తి, పాసాదభిత్తి అన్తోసీమాయం హోతి. హేట్ఠా పనస్సా ఓతరణానోతరణం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. హేట్ఠాపాసాదే కిత్తేన్తేహిపి భిత్తి చ రుక్ఖత్థమ్భా చ న కిత్తేతబ్బా. భిత్తిలగ్గే పన పాసాణత్థమ్భే కిత్తేతుం వట్టతి. ఏవం కిత్తితా సీమా హేట్ఠా పాసాదస్స పరియన్తథమ్భానం అన్తోయేవ హోతి. సచే పన హేట్ఠాపాసాదస్స కుడ్డో ఉపరిమతలేన సమ్బద్ధో హోతి, ఉపరిపాసాదమ్పి అభిరుహతి. సచే పాసాదస్స బహి నిబ్బోదకపతనట్ఠానే నిమిత్తాని కరోన్తి, సబ్బో పాసాదో సీమట్ఠో హోతి.

పబ్బతమత్థకే తలం హోతి ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసారహం, తత్థ పిట్ఠిపాసాణే వియ సీమం బన్ధన్తి. హేట్ఠాపబ్బతేపి తేనేవ పరిచ్ఛేదేన సీమా ఓతరతి. తాలమూలకపబ్బతేపి ఉపరి సీమా బద్ధా హేట్ఠా ఓతరతేవ. యో పన వితానసణ్ఠానో హోతి, ఉపరి ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసో అత్థి, హేట్ఠా నత్థి, తస్స ఉపరి బద్ధా సీమా హేట్ఠా న ఓతరతి. ఏవం ముదిఙ్గసణ్ఠానో వా హోతు పణవసణ్ఠానో వా, యస్స హేట్ఠా వా మజ్ఝే వా సీమప్పమాణం నత్థి, తస్సుపరి బద్ధా సీమా హేట్ఠా నేవ ఓతరతి. యస్స పన ద్వే కూటాని ఆసన్నే ఠితాని, ఏకస్సపి ఉపరి సీమప్పమాణం నప్పహోతి, తస్స కూటన్తరం చినిత్వా వా పూరేత్వా వా ఏకాబద్ధం కత్వా ఉపరి సీమా సమ్మన్నితబ్బా.

ఏకో సప్పఫణసదిసో పబ్బతో, తస్సుపరి సీమప్పమాణస్స అత్థితాయ సీమం బన్ధన్తి, తస్స చే హేట్ఠా ఆకాసపబ్భారం హోతి, సీమా న ఓతరతి. సచే పనస్స వేమజ్ఝే సీమప్పమాణో సుసిరపాసాణో హోతి, ఓతరతి. సో చ పాసాణో సీమట్ఠోయేవ హోతి. అథాపిస్స హేట్ఠా లేణస్స కుట్టో అగ్గకోటిం ఆహచ్చ తిట్ఠతి, ఓతరతి, హేట్ఠా చ ఉపరి చ సీమాయేవ హోతి. సచే పన హేట్ఠా ఉపరిమస్స సీమాపరిచ్ఛేదస్స పారతో అన్తో-లేణం హోతి, బహి సీమా న ఓతరతి. అథాపి ఉపరిమస్స సీమాపరిచ్ఛేదస్స ఓరతో బహిలేణం హోతి, అన్తో సీమా న ఓతరతి. అథాపి ఉపరి సీమాయ పరిచ్ఛేదో ఖుద్దకో, హేట్ఠా లేణం మహన్తం సీమాపరిచ్ఛేదమతిక్కమిత్వా ఠితం, సీమా ఉపరియేవ హోతి, హేట్ఠా న ఓతరతి. యది పన లేణం ఖుద్దకం సబ్బపచ్ఛిమసీమాపరిమాణం, ఉపరి సీమా మహతీ తం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఠితా, సీమా ఓతరతి. అథ లేణం అతిఖుద్దకం సీమప్పమాణం న హోతి, సీమా ఉపరియేవ హోతి, హేట్ఠా న ఓతరతి. సచే తతో ఉపడ్ఢం భిజ్జిత్వా పతతి, సీమప్పమాణం చేపి హోతి, బహి పతితం అసీమా. అపతితం పన యది సీమప్పమాణం, సీమా హోతియేవ.

ఖణ్డసీమా నీచవత్థుకా హోతి, తం పూరేత్వా ఉచ్చవత్థుకం కరోన్తి, సీమాయేవ. సీమాయ గేహం కరోన్తి, సీమట్ఠకమేవ హోతి. సీమాయ పోక్ఖరణిం ఖణన్తి, సీమాయేవ. ఓఘో సీమామణ్డలం ఓత్థరిత్వా గచ్ఛతి, సీమామాళకే అట్టం బన్ధిత్వా కమ్మం కాతుం వట్టతి. సీమాయ హేట్ఠా ఉమఙ్గనదీ హోతి, ఇద్ధిమా భిక్ఖు తత్థ నిసీదతి, సచే సా నదీ పఠమం గతా, సీమా పచ్ఛా బద్ధా, కమ్మం న కోపేతి. అథ పఠమం సీమా బద్ధా, పచ్ఛా నదీ గతా, కమ్మం కోపేతి. హేట్ఠాపథవితలే ఠితో పన కోపేతియేవ.

సీమామాళకే వటరుక్ఖో హోతి, తస్స సాఖా వా తతో నిగ్గతపారోహో వా మహాసీమాయ పథవితలం వా తత్థజాతరుక్ఖాదీని వా ఆహచ్చ తిట్ఠతి, మహాసీమం సోధేత్వా వా కమ్మం కాతబ్బం, తే వా సాఖాపారోహా ఛిన్దిత్వా బహిట్ఠకా కాతబ్బా. అనాహచ్చ ఠితసాఖాదీసు ఆరుళ్హభిక్ఖు హత్థపాసం ఆనేతబ్బో. ఏవం మహాసీమాయ జాతరుక్ఖస్స సాఖా వా పారోహో వా వుత్తనయేనేవ సీమామాళకే పతిట్ఠాతి, వుత్తనయేనేవ సీమం సోధేత్వా వా కమ్మం కాతబ్బం, తే వా సాఖాపారోహా ఛిన్దిత్వా బహిట్ఠకా కాతబ్బా.

సచే సీమామాళకే కమ్మే కరియమానే కోచి భిక్ఖు సీమామాళకస్స అన్తో పవిసిత్వా వేహాసట్ఠితసాఖాయ నిసీదతి, పాదా వాస్స భూమిగతా హోన్తి, నివాసనపారుపనం వా భూమిం ఫుసతి, కమ్మం కాతుం న వట్టతి. పాదే పన నివాసనపారుపనఞ్చ ఉక్ఖిపాపేత్వా కాతుం వట్టతి. ఇదఞ్చ లక్ఖణం పురిమనయేపి వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – తత్ర ఉక్ఖిపాపేత్వా కాతుం న వట్టతి, హత్థపాసమేవ ఆనేతబ్బో. సచే అన్తోసీమతో పబ్బతో అబ్భుగచ్ఛతి, తత్రట్ఠో భిక్ఖు హత్థపాసం ఆనేతబ్బో. ఇద్ధియా అన్తోపబ్బతం పవిట్ఠేపి ఏసేవ నయో. బజ్ఝమానా ఏవ హి సీమా పమాణరహితం పదేసం న ఓతరతి. బద్ధసీమాయ జాతం యంకిఞ్చి యత్థ కత్థచి ఏకసమ్బద్ధేన గతం సీమాసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతీతి.

౧౪౦. తియోజనపరమన్తి ఏత్థ తియోజనం పరమం పమాణమేతిస్సాతి తియోజనపరమా; తం తియోజనపరమం. సమ్మన్నన్తేన పన మజ్ఝే ఠత్వా యథా చతూసుపి దిసాసు దియడ్ఢదియడ్ఢయోజనం హోతి, ఏవం సమ్మన్నితబ్బా. సచే పన మజ్ఝే ఠత్వా ఏకేకదిసతో తియోజనం కరోన్తి, ఛయోజనం హోతీతి న వట్టతి. చతురస్సం వా తికోణం వా సమ్మన్నన్తేన యథా కోణతో కోణం తియోజనం హోతి, ఏవం సమ్మన్నితబ్బా. సచే హి యేన కేనచి పరియన్తేన కేసగ్గమత్తమ్పి తియోజనం అతిక్కామేతి, ఆపత్తిఞ్చ ఆపజ్జతి సీమా చ అసీమా హోతి.

నదీపారన్తి ఏత్థ పారయతీతి పారా. కిం పారయతి? నదిం. నదియా పారా నదీపారా, తం నదీపారం; నదిం అజ్ఝోత్థరమానన్తి అత్థో. ఏత్థ చ నదియా లక్ఖణం నదీనిమిత్తే వుత్తనయమేవ. యత్థస్స ధువనావా వాతి యత్థ నదియా సీమాబన్ధనట్ఠానగతేసు తిత్థేసు నిచ్చసఞ్చరణనావా అస్స, యా సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన పాజనపురిసేన సద్ధిం తయో జనే వహతి. సచే పన సా నావా ఉద్ధం వా అధో వా కేనచిదేవ కరణీయేన పున ఆగమనత్థాయ నీతా, చోరేహి వా హటా, అవస్సం లబ్భనేయ్యా, యా పన వాతేన వా ఛిన్నబన్ధనా వీచీహి నదిమజ్ఝం నీతా అవస్సం ఆహరితబ్బా, పున ధువనావావ హోతి. ఉదకే ఓగతే థలం ఉస్సారితాపి సుధాకసటాదీహి పూరేత్వా ఠపితాపి ధువనావావ. సచే భిన్నా వా విసఙ్ఖతపదరా వా న వట్టతి. మహాపదుమత్థేరో పనాహ – ‘‘సచేపి తావకాలికం నావం ఆనేత్వా సీమాబన్ధనట్ఠానే ఠపేత్వా నిమిత్తాని కిత్తేన్తి, ధువనావావ హోతీ’’తి. తత్ర మహాసుమత్థేరో ఆహ – ‘‘నిమిత్తం వా సీమా వా కమ్మవాచాయ గచ్ఛతి న నావాయ. భగవతా చ ధువనావా అనుఞ్ఞాతా, తస్మా నిబద్ధనావాయేవ వట్టతీ’’తి.

ధువసేతు వాతి యత్థ రుక్ఖసఙ్ఘాటమయో వా పదరబద్ధో వా జఙ్ఘసత్థసేతు వా హత్థిస్సాదీనం సఞ్చరణయోగ్గో మహాసేతు వా అత్థి; అన్తమసో తఙ్ఖణఞ్ఞేవ రుక్ఖం ఛిన్దిత్వా మనుస్సానం సఞ్చరణయోగ్గో ఏకపదికసేతుపి ధువసేతుత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. సచే పన ఉపరి బద్ధాని వేత్తలతాదీని హత్థేన గహేత్వాపి న సక్కా హోతి తేన సఞ్చరితుం, న వట్టతి.

ఏవరూపం నదీపారసీమం సమ్మన్నితున్తి యత్థాయం వుత్తప్పకారా ధువనావా వా ధువసేతు వా అభిముఖతిత్థేయేవ అత్థి, ఏవరూపం నదీపారసీమం సమ్మన్నితుం అనుజానామీతి అత్థో. సచే ధువనావా వా ధువసేతు వా అభిముఖతిత్థే నత్థి, ఈసకం ఉద్ధం అభిరుహిత్వా అధో వా ఓరోహిత్వా అత్థి, ఏవమ్పి వట్టతి. కరవీకతిస్సత్థేరో పన ‘‘గావుతమత్తబ్భన్తరేపి వట్టతీ’’తి ఆహ.

ఇమఞ్చ పన నదీపారసీమం సమ్మన్నన్తేన ఏకస్మిం తీరే ఠత్వా ఉపరిసోతే నదీతీరే నిమిత్తం కిత్తేత్వా తతో పట్ఠాయ అత్తానం పరిక్ఖిపన్తేన యత్తకం పరిచ్ఛేదం ఇచ్ఛతి, తస్స పరియోసానే అధోసోతేపి నదీతీరే నిమిత్తం కిత్తేత్వా పరతీరే సమ్ముఖట్ఠానే నదీతీరే నిమిత్తం కిత్తేతబ్బం. తతో పట్ఠాయ యత్తకం పరిచ్ఛేదం ఇచ్ఛతి, తస్స వసేన యావ ఉపరిసోతే పఠమకిత్తితనిమిత్తస్స సమ్ముఖా నదీతీరే నిమిత్తం, తావ కిత్తేత్వా పచ్చాహరిత్వా పఠమకిత్తితనిమిత్తేన సద్ధిం ఘటేతబ్బం. అథ సబ్బనిమిత్తానం అన్తో ఠితే భిక్ఖూ హత్థపాసగతే కత్వా కమ్మవాచాయ సీమా సమ్మన్నితబ్బా. నదియం ఠితా అనాగతాపి కమ్మం న కోపేన్తి. సమ్ముతిపరియోసానే ఠపేత్వా నదిం నిమిత్తానం అన్తో పారతీరే చ ఓరిమతీరే చ ఏకసీమా హోతి. నదీ పన బద్ధసీమాసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి, విసుం నదిసీమా ఏవ హి సా.

సచే అన్తోనదియం దీపకో హోతి, తం అన్తోసీమాయ కాతుకామేన పురిమనయేనేవ అత్తనా ఠితతీరే నిమిత్తాని కిత్తేత్వా దీపకస్స ఓరిమన్తే చ పారిమన్తే చ నిమిత్తం కిత్తేతబ్బం. అథ పరతీరే నదియా ఓరిమతీరే నిమిత్తస్స సమ్ముఖట్ఠానే నిమిత్తం కిత్తేత్వా తతో పట్ఠాయ పురిమనయేనేవ యావ ఉపరిసోతే పఠమకిత్తితనిమిత్తస్స సమ్ముఖా నిమిత్తం, తావ కిత్తేతబ్బం. అథ దీపకస్స పారిమన్తే చ ఓరిమన్తే చ నిమిత్తం కిత్తేత్వా పచ్చాహరిత్వా పఠమకిత్తితనిమిత్తేన సద్ధిం ఘటేతబ్బం. అథ ద్వీసు తీరేసు దీపకే చ భిక్ఖూ సబ్బేవ హత్థపాసగతే కత్వా కమ్మవాచాయ సీమా సమ్మన్నితబ్బా. నదియం ఠితా అనాగచ్ఛన్తాపి కమ్మం న కోపేన్తి. సమ్ముతిపరియోసానే ఠపేత్వా నదిం నిమిత్తానం అన్తో తీరద్వయఞ్చ దీపకో చ ఏకసీమా హోతి, నదీ పన నదిసీమాయేవ.

సచే పన దీపకో విహారసీమాపరిచ్ఛేదతో ఉద్ధం వా అధో వా అధికతరో హోతి, అథ విహారసీమాపరిచ్ఛేదనిమిత్తస్స ఉజుకమేవ సమ్ముఖిభూతే దీపకస్స సోరిమన్తే నిమిత్తం కిత్తేత్వా తతో పట్ఠాయ దీపకసిఖరం పరిక్ఖిపన్తోన పున దీపకస్స సోరిమన్తే నిమిత్తసమ్ముఖే పారిమన్తే నిమిత్తం కిత్తేతబ్బం. తతో పరం పురిమనయేనేవ పారతీరే సమ్ముఖనిమీత్తమాదింకత్వా పారతీరనిమిత్తాని చ దీపకస్స పారిమన్తసోరిమన్తనిమిత్తాని చ కిత్తేత్వా పఠమకిత్తితనిమిత్తేన సద్ధిం ఘటనా కాతబ్బా. ఏవం కిత్తేత్వా సమ్మతా సీమా పబ్బతసణ్డానా హోతి.

సచే పన దీపకో విహారసీమాపరిచ్ఛేదతో ఉద్ధమ్పి అధోపి అధికతరో హోతి. పురిమనయేనేవ దీపకస్స ఉభోపి సీఖరాని పరిక్ఖిపిత్వా నిమిత్తాని కిత్తేన్తేన నిమిత్తఘటనా కాతబ్బా. ఏవం కిత్తేత్వా సమ్మతా సీమా ముదిఙ్గసణ్ఠానా హోతి.

సచే దీపకో విహారసీమాపరిచ్ఛేదస్స అన్తో ఖుద్దకో హోతి, సబ్బపఠమనయేన దీపకే నిమిత్తాని కిత్తేతబ్బాని. ఏవం కిత్తేత్వా సమ్మతా సీమా పణవసణ్ఠానా హోతి.

సీమానుజాననకథా నిట్ఠితా.

ఉపోసథాగారాదికథా

౧౪౧. అనుపరివేణియన్తి ఏకసీమమహావిహారే తస్మిం తస్మిం పరివేణే. అసఙ్కేతేనాతి సఙ్కేతం అకత్వా. ఏకం సమూహనిత్వాతి కమ్మవాచాయ సమూహనిత్వా.

౧౪౨. యతో పాతిమోక్ఖం సుణాతీతి యత్థ కత్థచి భిక్ఖూనం హత్థపాసే నిసిన్నో యస్మా పాతిమోక్ఖం సుణాతి; కతోవస్స ఉపోసథోతి అత్థో. ఇదఞ్చ వత్థువసేన వుత్తం, హత్థపాసే నిసిన్నస్స పన అసుణన్తస్సాపి కతోవ హోతి ఉపోసథో. నిమిత్తా కిత్తేతబ్బాతి ఉపోసథపముఖస్స ఖుద్దకాని వా మహన్తాని వా పాసాణఇట్ఠకదారుఖణ్డదణ్డకాదీని యాని కానిచి నిమిత్తాని అబ్భోకాసే వా మాళకాదీసు వా యత్థ కత్థచి సఞ్ఞం కత్వా కిత్తేతుం వట్టతి. అథ వా నిమిత్తా కిత్తేతబ్బాతి నిమిత్తుపగా వా అనిమిత్తుపగా వా పరిచ్ఛేదజాననత్థం కిత్తేతబ్బా.

థేరేహి భిక్ఖూహి పఠమతరం సన్నిపతితున్తి ఏత్థ సచే మహాథేరో పఠమతరం న ఆగచ్ఛతి, దుక్కటం. సబ్బేహేవ ఏకజ్ఝం సన్నిపతిత్వా ఉపోసథో కాతబ్బోతి ఏత్థ సచే పోరాణకో ఆవాసో మజ్ఝే విహారస్స హోతి, పహోతి చేత్థ భిక్ఖూనం నిసజ్జట్ఠానం, తత్థ సన్నిపతిత్వా ఉపోసథో కాతబ్బో. సచే పోరాణకో పరిదుబ్బలో చేవ సమ్బాధో చ అఞ్ఞో పచ్ఛా ఉట్ఠితావాసో అసమ్బాధో, తత్థ ఉపోసథో కాతబ్బో.

యత్థ వా పన థేరో భిక్ఖు విహరతీతి ఏత్థాపి సచే థేరస్స విహారో సబ్బేసం పహోతి, ఫాసుకో హోతి, తత్థ ఉపోసథో కాతబ్బో. సచే పన సో పచ్చన్తే విసమప్పదేసే హోతి, థేరస్స వత్తబ్బం – ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం విహారో అఫాసుకదేసో, నత్థి ఏత్థ సబ్బేసం ఓకాసో, అసుకస్మిం నామ ఆవాసే ఓకాసో అత్థి, తత్థ గన్తుం వట్టతీ’’తి. సచే థేరో నాగచ్ఛతి, తస్స ఛన్దపారిసుద్ధిం ఆనేత్వా సబ్బేసం పహోనకే ఫాసుకట్ఠానే ఉపోసథో కాతబ్బో.

అవిప్పవాససీమానుజాననకథా

౧౪౩. అన్ధకవిన్దాతి రాజగహతో గావుతత్తయే అన్ధకవిన్దం నామ, తం ఉపనిస్సాయ థేరో వసతి; తతో రాజగహం ఉపోసథం ఆగచ్ఛన్తో. రాజగహఞ్హి పరిక్ఖిపిత్వా అట్ఠారస మహావిహారా సబ్బే ఏకసీమా, ధమ్మసేనాపతినా నేసం సీమా బద్ధా, తస్మా వేళువనే సఙ్ఘస్స సామగ్గీదానత్థం ఆగచ్ఛన్తోతి అత్థో. నదిం తరన్తోతి సిప్పినియం నామ నదిం అతిక్కమన్తో. మనం వుళ్హో అహోసీతి ఈసకం అప్పత్తవుళ్హభావో అహోసి. సా కిర నదీ గిజ్ఝకూటతో ఓతరిత్వా చణ్డేన సోతేన వహతి. తత్థ వేగేన ఆగచ్ఛన్తం ఉదకం అమనసికరోన్తో థేరో మనం వుళ్హో అహోసి, న పన వుళ్హో, ఉదకబ్భాహతానిస్స చీవరాని అల్లాని జాతాని.

౧౪౪. సమ్మతా సా సీమా సఙ్ఘేన తిచీవరేన అవిప్పవాసా ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చాతి ఇమిస్సా కమ్మవాచాయ ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ భిక్ఖూనం పురిమకమ్మవాచా న వట్టతి. అయమేవ హి థావరా హోతి. భిక్ఖునీనం పన అయం న వట్టతి, పురిమాయేవ వట్టతి. కస్మా? భిక్ఖునిసఙ్ఘో హి అన్తోగామే వసతి. యది ఏవం సియా, సో ఏతాయ కమ్మవాచాయ తిచీవరపరిహారం న లభేయ్య, అత్థి చస్స పరిహారో, తస్మా పురిమాయేవ వట్టతి. భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స హి ద్వేపి సీమాయో లబ్భన్తి. తత్థ భిక్ఖూనం సీమం అజ్ఝోత్థరిత్వాపి తస్సా అన్తోపి భిక్ఖునీనం సీమం సమ్మన్నితుం వట్టతి. భిక్ఖూనమ్పి భిక్ఖునిసీమాయ ఏసేవ నయో. న హి తే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స కమ్మే గణపూరకా హోన్తి, న కమ్మవాచం వగ్గం కరోన్తి. ఏత్థ చ నిగమనగరానమ్పి గామేనేవ సఙ్గహో వేదితబ్బో.

గామూపచారోతి పరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపో, అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపోకాసో. తేసు అధిట్ఠితతేచీవరికో భిక్ఖు పరిహారం న లభతి. ఇతి భిక్ఖూనం అవిప్పవాససీమా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ న ఓత్థరతి, సమానసంవాసకసీమావ ఓత్థరతి. సమానసంవాసకసీమా చేత్థ అత్తనో ధమ్మతాయ గచ్ఛతి. అవిప్పవాససీమా పన యత్థ సమానసంవాసకసీమా, తత్థేవ గచ్ఛతి. న హి తస్సా విసుం నిమిత్తకిత్తనం అత్థి, తత్థ సచే అవిప్పవాసాయ సమ్ముతికాలే గామో అత్థి, తం సా న ఓత్థరతి. సచే పన సమ్మతాయ సీమాయ పచ్ఛా గామో నివిసతి, సోపి సీమాసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. యథా చ పచ్ఛా నివిట్ఠో, ఏవం పఠమం నివిట్ఠస్స పచ్ఛా వడ్ఢితప్పదేసోపి సీమాసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. సచేపి సీమాసమ్ముతికాలే గేహాని కతాని, పవిసిస్సామాతి ఆలయోపి అత్థి, మనుస్సా పన అప్పవిట్ఠా, పోరాణకగామం వా సగేహమేవ ఛడ్డేత్వా అఞ్ఞత్థ గతా, అగామోయేవ ఏస, సీమా ఓత్థరతి. సచే పన ఏకమ్పి కులం పవిట్ఠం వా ఆగతం వా అత్థి, గామోయేవ సీమా న ఓత్థరతి.

ఏవఞ్చ పన భిక్ఖవే తిచీవరేన అవిప్పవాసో సమూహన్తబ్బోతి ఏత్థ సమూహనన్తేన భిక్ఖునా వత్తం జానితబ్బం. తత్రిదం వత్తం – ఖణ్డసీమాయ ఠత్వా అవిప్పవాససీమా న సమూహన్తబ్బా, తథా అవిప్పవాససీమాయ ఠత్వా ఖణ్డసీమాపి. ఖణ్డసీమాయం పన ఠితేన ఖణ్డసీమావ సమూహనితబ్బా, తథా ఇతరాయ ఠితేన ఇతరా. సీమం నామ ద్వీహి కారణేహి సమూహనన్తి పకతియా ఖుద్దకం పున ఆవాసవడ్ఢనత్థాయ మహతిం వా కాతుం; పకతియా మహతిం పున అఞ్ఞేసం విహారోకాసదానత్థాయ ఖుద్దకం వా కాతుం. తత్థ సచే ఖణ్డసీమఞ్చ అవిప్పవాససీమఞ్చ జానన్తి, సమూహనితుఞ్చేవ బన్ధితుఞ్చ సక్ఖిస్సన్తి. ఖణ్డసీమం పన జానన్తా అవిప్పవాసం అజానన్తాపి సమూహనితుఞ్చేవ బన్ధితుఞ్చ సక్ఖిస్సన్తి. ఖణ్డసీమం అజానన్తా అవిప్పవాసంయేవ జానన్తా చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణఉపోసథాగారాదీసు నిరాసఙ్కట్ఠానేసు ఠత్వా అప్పేవ నామ సమూహనితుం సక్ఖిస్సన్తి, పటిబన్ధితుం పన న సక్ఖిస్సన్తేవ. సచే బన్ధేయ్యుం, సీమాసమ్భేదం కత్వా విహారం అవిహారం కరేయ్యుం, తస్మా న సమూహనితబ్బా. యే పన ఉభోపి న జానన్తి, తేనేవ సమూహనితుం న బన్ధితుం సక్ఖిస్సన్తి. అయఞ్హి సీమా నామ కమ్మవాచాయ వా అసీమా హోతి సాసనన్తరధానేన వా, న చ సక్కా సీమం అజానన్తేహి కమ్మవాచా కాతుం, తస్మా న సమూహనితబ్బా. సాధుకం పన ఞత్వాయేవ సమూహనితబ్బా చ బన్ధితబ్బా చాతి.

గామసీమాదికథా

౧౪౭. ఏవం బద్ధసీమావసేన సమానసంవాసఞ్చ ఏకూపోసథభావఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని అబద్ధసీమేసుపి ఓకాసేసు తం దస్సేన్తో ‘‘అసమ్మతాయ, భిక్ఖవే, సీమాయ అట్ఠపితాయా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అట్ఠపితాయాతి అపరిచ్ఛిన్నాయ. గామగ్గహణేన చేత్థ నగరమ్పి గహితమేవ హోతి. తత్థ యత్తకే పదేసే తస్స గామస్స భోజకా బలిం లభన్తి, సో పదేసో అప్పో వా హోతు మహన్తో వా, గామసీమాత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. నగరనిగమసీమాసుపి ఏసేవ నయో. యమ్పి ఏకస్మింయేవ గామఖేత్తే ఏకం పదేసం ‘‘అయం విసుం గామో హోతూ’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా రాజా కస్సచి దేతి, సోపి విసుంగామసీమా హోతియేవ. తస్మా సా చ ఇతరా చ పకతిగామనగరనిగమసీమా బద్ధసీమాసదిసాయేవ హోన్తి, కేవలం పన తిచీవరవిప్పవాసపరిహారం న లభన్తి.

ఏవం గామన్తవాసీనం సీమాపరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా ఇదాని ఆరఞ్ఞకానం సీమాపరిచ్ఛేదం దస్సేన్తో ‘‘అగామకే చే’’తిఆదిమాహ. తత్థ అగామకే చేతి గామనిగమనగరసీమాహి అపరిచ్ఛిన్నే అటవిప్పదేసే. అథ వా అగామకే చేతి విజ్ఝాటవిసదిసే అరఞ్ఞే భిక్ఖు వసతి, అథస్స ఠితోకాసతో సమన్తా సత్తబ్భన్తరా సమానసంవాసకసీమాతి అత్థో. అయం సీమా తిచీవరవిప్పవాసపరిహారమ్పి లభతి. తత్థ ఏకం అబ్భన్తరం అట్ఠవీసతి హత్థప్పమాణం హోతి. మజ్ఝే ఠితస్స సమన్తా సత్తబ్భన్తరా వినిబ్బేధేన చుద్దస హోన్తి. సచే ద్వే సఙ్ఘా విసుం వినయకమ్మాని కరోన్తి, ద్విన్నం సత్తబ్భన్తరానం అన్తరే అఞ్ఞం ఏకం సత్తబ్భన్తరం ఉపచారత్థాయ ఠపేతబ్బం. సేసా సత్తబ్భన్తరసీమకథా మహావిభఙ్గే ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనాయం వుత్తనయేన గహేతబ్బా.

సబ్బా భిక్ఖవే నదీ అసీమాతి యా కాచి నదీలక్ఖణప్పత్తా నదీ నిమిత్తాని కిత్తేత్వా ‘‘ఏతం బద్ధసీమం కరోమా’’తి కతాపి అసీమావ హోతి, సా పన అత్తనో సభావేనేవ బద్ధసీమాసదిసా, సబ్బమేత్థ సఙ్ఘకమ్మం కాతుం వట్టతి. సముద్దజాతస్సరేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ జాతస్సరో నామ యేన కేనచి ఖణిత్వా అకతో సయంజాతసోబ్భో సమన్తతో ఆగతేన ఉదకేన పూరితో తిట్ఠతి.

ఏవం నదీసముద్దజాతస్సరానం బద్ధసీమాభావం పటిక్ఖిపిత్వా పున తత్థ అబద్ధసీమాపఅచ్ఛేదం దస్సేన్తో ‘‘నదియా వా భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ యం మజ్ఝిమస్స పురిసస్స సమన్తా ఉదకుక్ఖేపాతి యం ఠానం మజ్ఝిమస్స పురిసస్స సమన్తతో ఉదకుక్ఖేపేన పరిచ్ఛిన్నం. కథం పన ఉదకం ఉక్ఖిపితబ్బం? యథా అక్ఖధుత్తా దారుగుళం ఖిపన్తి, ఏవం ఉదకం వా వాలికం వా హత్థేన గహేత్వా థామమజ్ఝిమేన పురిసేన సబ్బథామేన ఖిపితబ్బం. యత్థ ఏవం ఖిత్తం ఉదకం వా వాలికా వా పతతి, అయమేకో ఉదకుక్ఖేపో. తస్స అన్తో హత్థపాసం విజహిత్వా ఠితో కమ్మం కోపేతి. యావ పరిసా వడ్ఢతి, తావ సీమాపి వడ్ఢతి. పరిసపరియన్తతో ఉదకుక్ఖేపోయేవ పమాణం. జాతస్సరసముద్దేసుపి ఏసేవ నయో.

ఏత్థ చ సచే నదీ నాతిదీఘా హోతి, పభవతో పట్ఠాయ యావ ముఖద్వారా సబ్బత్థ సఙ్ఘో నిసీదతి, ఉదకుక్ఖేపసీమాకమ్మం నత్థి, సకలాపి నదీ ఏతేసంయేవ భిక్ఖూనం పహోతి. యం పన మహాసుమత్థేరేన వుత్తం ‘‘యోజనం పవత్తమానాయేవ నదీ, తత్రాపి ఉపరి అద్ధయోజనం పహాయ హేట్ఠా అద్ధయోజనే కమ్మం కాతుం వట్టతీ’’తి, తం మహాపదుమత్థేరేనేవ పటిక్ఖిత్తం. భగవతా హి ‘‘తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేత్వా యత్థ కత్థచి ఉత్తరన్తియా భిక్ఖునియా అన్తరవాసకో తేమియతీ’’తి ఇదం నదియా పమాణం వుత్తం, న యోజనం వా అద్ధయోజనం వా. తస్మా యా ఇమస్స సుత్తస్స వసేన పుబ్బే వుత్తలక్ఖణా నదీ, తస్సా పభవతో పట్ఠాయ సఙ్ఘకమ్మం కాతుం వట్టతీతి. సచే పనేత్థ బహూ భిక్ఖూ విసుం విసుం కమ్మం కరోన్తి, సబ్బేహి అత్తనో చ అఞ్ఞేసఞ్చ ఉదకుక్ఖేపపరిచ్ఛేదస్స అన్తరా అఞ్ఞో ఉదకుక్ఖేపో సీమన్తరికత్థాయ ఠపేతబ్బో. తతో అధికం వట్టతియేవ, ఊనకం పన న వట్టతీతి వుత్తం. జాతస్సరసముద్దేసుపి ఏసేవ నయో.

నదియా పన కమ్మం కరిస్సామాతి గతేహి సచే నదీ పరిపుణ్ణా హోతి సమతిత్తికా, ఉదకసాటికం నివాసేత్వాపి అన్తోనదియంయేవ కమ్మం కాతబ్బం. సచే న సక్కోన్తి, నావాయపి ఠత్వా కాతబ్బం. గచ్ఛన్తియా పన నావాయ కాతుం న వట్టతి. కస్మా? ఉదకుక్ఖేపమత్తమేవ హి సీమా, తం నావా సీఘమేవ అతిక్కామేతి. ఏవం సతి అఞ్ఞిస్సా సీమాయ ఞత్తి అఞ్ఞిస్సా అనుసావనా హోతి, తస్మా నావం అరిత్తేన వా ఠపేత్వా పాసాణే వా లమ్బిత్వా అన్తోనదియం జాతరుక్ఖే వా బన్ధిత్వా కమ్మం కాతబ్బం. అన్తోనదియం బద్ధఅట్టకేపి అన్తోనదియం జాతరుక్ఖేపి ఠితేహి కాతుం వట్టతి.

సచే పన రుక్ఖస్స సాఖా వా తతో నిక్ఖన్తపారోహో వా బహినదీతీరే విహారసీమాయ వా గామసీమాయ వా పతిట్ఠితో, సీమం వా సోధేత్వా సాఖం వా ఛిన్దిత్వా కమ్మం కాతబ్బం. బహినదీతీరే జాతరుక్ఖస్స అన్తోనదియం పవిట్ఠసాఖాయ వా పారోహే వా నావం బన్ధిత్వా కమ్మం కాతుం న వట్టతి. కరోన్తేహి సీమా వా సోధేతబ్బా, ఛిన్దిత్వా వాస్స బహిపతిట్ఠితభావో నాసేతబ్బో. నదీతీరే పన ఖాణుకం కోట్టేత్వా తత్థ బద్ధనావాయ న వట్టతియేవ.

నదియం సేతుం కరోన్తి, సచే అన్తోనదియంయేవ సేతు వా సేతుపాదా వా, సేతుమ్హి ఠితేహి కమ్మం కాతుం వట్టతి. సచే పన సేతు వా సేతుపాదా వా బహితీరే పతిట్ఠితా, కమ్మం కాతుం న వట్టతి, సీమం సోధేత్వా కాతబ్బం. అథ సేతుపాదా అన్తో, సేతు పన ఉభిన్నమ్పి తీరానం ఉపరిఆకాసే ఠితో, వట్టతి. అన్తోనదియం పాసాణో వా దీపకో వా హోతి, తస్స యత్తకం పదేసం పుబ్బే వుత్తప్పకారే పకతివస్సకాలే వస్సానస్స చతూసు మాసేసు ఉదకం ఓత్థరతి, సో నదీసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. అతివుట్ఠికాలే పన ఓఘేన ఓత్థటోకాసో న గహేతబ్బో, సో హి గామసీమాసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి.

నదితో మాతికం నీహరన్తా నదియం ఆవరణం కరోన్తి, తఞ్చే ఓత్థరిత్వా వా వినిబ్బిజ్ఝిత్వా వా ఉదకం గచ్ఛతి, సబ్బత్థ పవత్తనట్ఠానే కమ్మం కాతుం వట్టతి. సచే పన ఆవరణేన వా కోట్టకబన్ధనేన వా సోతం పచ్ఛిజ్జతి, ఉదకం నప్పవత్తతి, అప్పవత్తనట్ఠానే కమ్మం కాతుం న వట్టతి. ఆవరణమత్థకేపి కాతుం న వట్టతి. సచే కోచి ఆవరణప్పదేసో పుబ్బే వుత్తపాసాణదీపకప్పదేసో వియ ఉదకేన అజ్ఝోత్థరియతి, తత్థ వట్టతి. సో హి నదీసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. నదిం వినాసేత్వా తళాకం కరోన్తి, హేట్ఠా పాళి బద్ధా, ఉదకం ఆగన్త్వా తళాకం పూరేత్వా తిట్ఠతి, ఏత్థ కమ్మం కాతుం న వట్టతి. ఉపరి పవత్తనట్ఠానే హేట్ఠా చ ఛడ్డితమోదకం నదిం ఓత్థరిత్వా సన్దనట్ఠానతో పట్ఠాయ వట్టతి. దేవే అవస్సన్తే హేమన్తగిమ్హేసు వా సుక్ఖనదియాపి వట్టతి. నదితో నీహటమాతికాయ న వట్టతి. సచే సా కాలన్తరేన భిజ్జిత్వా నదీ హోతి, వట్టతి. కాచి నదీ కాలన్తరేన ఉప్పతిత్వా గామనిగమసీమం ఓత్థరిత్వా పవత్తతి, నదీయేవ హోతి, కమ్మం కాతుం వట్టతి. సచే పన విహారసీమం ఓత్థరతి, విహారసీమాత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి.

సముద్దేపి కమ్మం కరోన్తేహి యం పదేసం ఉద్ధం వడ్ఢనఉదకం వా పకతివీచి వా వేగేన ఆగన్త్వా ఓత్థరతి, తత్థ కాతుం న వట్టతి. యస్మిం పన పదేసే పకతివీచియో ఓత్థరిత్వా సణ్ఠహన్తి, సో ఉదకన్తతో పట్ఠాయ అన్తోసముద్దో నామ, తత్థ ఠితేహి కమ్మం కాతబ్బం. సచే ఊమివేగో బాధతి, నావాయ వా అట్టకే వా ఠత్వా కాతబ్బం. తేసు వినిచ్ఛయో నదియం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. సముద్దే పిట్ఠిపాసాణో హోతి, తం కదాచి ఊమియో ఆగన్త్వా ఓత్థరన్తి, కదాచి న ఓత్థరన్తి, తత్థ కమ్మం కాతుం న వట్టతి, సో హి గామసీమాసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. సచే పన వీచీసు ఆగతాసుపి అనాగతాసుపి పకతిఉదకేనేవ ఓత్థరియతి, వట్టతి. దీపకో వా పబ్బతో వా హోతి, సో చే దూరే హోతి మచ్ఛబన్ధానం అగమనపథే, అరఞ్ఞసీమాసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. తేసం గమనపరియన్తస్స ఓరతో పన గామసీమాసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తత్థ గామసీమం అసోధేత్వా కమ్మం కాతుం న వట్టతి. సముద్దో గామసీమం వా నిగమసీమం వా ఓత్థరిత్వా తిట్ఠతి, సముద్దోవ హోతి, తత్థ కమ్మం కాతుం వట్టతి. సచే పన విహారసీమం ఓత్థరతి, విహారసీమాత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి.

జాతస్సరే కమ్మం కరోన్తేహిపి యత్థ పుబ్బే వుత్తప్పకారే వస్సకాలే వస్సే పచ్ఛిన్నమత్తే పివితుం వా హత్థపాదే వా ధోవితుం ఉదకం న హోతి, సుక్ఖతి, అయం న జాతస్సరో, గామఖేత్తసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి, తత్థ కమ్మం న కాతబ్బం. యత్థ పన వుత్తప్పకారే వస్సకాలే ఉదకం సన్తిట్ఠతి, అయమేవ జాతస్సరో. తస్స యత్తకే పదేసే వస్సానం చాతుమాసే ఉదకం తిట్ఠతి, తత్థ కమ్మం కాతుం వట్టతి. సచే గమ్భీరం ఉదకం, అట్టకం బన్ధిత్వా తత్థ ఠితేహిపి జాతస్సరస్స అన్తో జాతరుక్ఖమ్హి బద్ధఅట్టకేపి కాతుం వట్టతి. పిట్ఠిపాసాణదీపకేసు పనేత్థ నదియం వుత్తసదిసోవ వినిచ్ఛయో. సమవస్సదేవకాలే పహోనకజాతస్సరో పన సచేపి దుబ్బుట్ఠికాలే వా గిమ్హహేమన్తేసు వా సుక్ఖతి, నిరుదకో హోతి, తత్థ సఙ్ఘకమ్మం కాతుం వట్టతి. యం అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘సబ్బో జాతస్సరో సుక్ఖో అనోదకో, గామఖేత్తంయేవ భజతీ’’తి, తం న గహేతబ్బం. సచే పనేత్థ ఉదకత్థాయ ఆవాటం వా పోక్ఖరణీఆదీని వా ఖణన్తి, తం ఠానం అజాతస్సరో హోతి, గామసీమాసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. లాబుతిపుసకాదివప్పే కతేపి ఏసేవ నయో.

సచే పన తం పూరేత్వా థలం వా కరోన్తి, ఏకస్మిం దిసాభాగే పాళిం బన్ధిత్వా సబ్బమేవ తం మహాతళాకం వా కరోన్తి, సబ్బోపి అజాతస్సరో హోతి, గామసీమాసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. లోణీపి జాతస్సరసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. వస్సికే చత్తారో మాసే ఉదకట్ఠానోకాసే కమ్మం కాతుం వట్టతీతి.

౧౪౮. సీమాయ సీమం సమ్భిన్దన్తీతి అత్తనో సీమాయ పరేసం బద్ధసీమం సమ్భిన్దన్తి. సచే హి పోరాణకస్స విహారస్స పురత్థిమాయ దిసాయ అమ్బో చేవ జమ్బూ చాతి ద్వే రుక్ఖా అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసట్ఠవిటపా హోన్తి, తేసు అమ్బస్స పచ్ఛిమదిసాభాగే జమ్బూ. విహారసీమా చ జమ్బుం అన్తో కత్వా అమ్బం కిత్తేత్వా బద్ధా హోతి, అథ పచ్ఛా తస్స విహారస్స పురత్థిమాయ దిసాయ విహారం కత్వా సీమం బన్ధన్తా తం అమ్బం అన్తో కత్వా జమ్బుం కిత్తేత్వా బన్ధన్తి, సీమాయ సీమా సమ్భిన్నా హోతి. ఏవం ఛబ్బగ్గియా అకంసు, తేనాహ – ‘‘సీమాయ సీమం సమ్భిన్దన్తీ’’తి.

సీమాయ సీమం అజ్ఝోత్థరన్తీతి అత్తనో సీమాయ పరేసం బద్ధసీమం అజ్ఝోత్థరన్తి;

పరేసం బద్ధసీమం సకలం వా తస్సా పదేసం వా అన్తో కత్వా అత్తనో సీమం బన్ధన్తి. సీమన్తరికం ఠపేత్వా సీమం సమ్మన్నితున్తి ఏత్థ సచే పఠమతరం కతస్స విహారస్స సీమా అసమ్మతా హోతి, సీమాయ ఉపచారో ఠపేతబ్బో. సచే సమ్మతా హోతి, పచ్ఛిమకోటియా హత్థమత్తా సీమన్తరికా ఠపేతబ్బా. కురున్దియం విదత్థిమత్తమ్పి, మహాపచ్చరియం చతురఙ్గులమత్తమ్పి వట్టతీతి వుత్తం. ఏకరుక్ఖోపి చ ద్విన్నం సీమానం నిమిత్తం హోతి, సో పన వడ్ఢన్తో సీమాసఙ్కరం కరోతి, తస్మా న కాతబ్బో.

ఉపోసథభేదాదికథా

౧౪౯. చాతుద్దసికో చ పన్నరసికో చాతి ఏత్థ చాతుద్దసికస్స పుబ్బకిచ్చే ‘‘అజ్జుపోసథో చాతుద్దసో’’తి వత్తబ్బం.

అధమ్మేన వగ్గన్తిఆదీసు సచే ఏకస్మిం విహారే చతూసు భిక్ఖూసు వసన్తేసు ఏకస్స ఛన్దపారిసుద్ధిం ఆహరిత్వా తయో పారిసుద్ధిఉపోసథం కరోన్తి, తీసు వా వసన్తేసు ఏకస్స ఛన్దపారిసుద్ధిం ఆహరిత్వా ద్వే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తి, అధమ్మేన వగ్గం ఉపోసథకమ్మం హోతి. సచే పన చత్తారోపి సన్నిపతిత్వా పారిసుద్ధిఉపోసథం కరోన్తి, తయో వా ద్వే వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తి, అధమ్మేన సమగ్గం నామ హోతి. సచే చతూసు జనేసు ఏకస్స పారిసుద్ధిం ఆహరిత్వా తయో పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తి, తీసు వా జనేసు ఏకస్స పారిసుద్ధిం ఆహరిత్వా ద్వే పారిసుద్ధిఉపోసథం కరోన్తి, ధమ్మేన వగ్గం నామ హోతి. సచే పన చత్తారో ఏకత్థ వసన్తా సబ్బేవ సన్నిపతిత్వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తి, తయో పారిసుద్ధిఉపోసథం కరోన్తి, ద్వే అఞ్ఞమఞ్ఞం పారిసుద్ధిఉపోసథం కరోన్తి, ధమ్మేన సమగ్గం నామ హోతీతి.

పాతిమోక్ఖుద్దేసకథా

౧౫౦. నిదానం ఉద్దిసిత్వా అవసేసం సుతేన సావేతబ్బన్తి ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో…పే… ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతీ’’తి ఇమం నిదానం ఉద్దిసిత్వా ‘‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదానం, తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామి – కచ్చిత్థ పరిసుద్ధా, దుతియమ్పి పుచ్ఛామి…పే… ఏవమేతం ధారయామీతి. సుతా ఖో పనాయస్మన్తేహి చత్తారో పారాజికా ధమ్మా…పే… అవివదమానేహి సిక్ఖితబ్బ’’న్తి ఏవం అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం. ఏతేన నయేన సేసాపి చత్తారో పాతిమోక్ఖుద్దేసా వేదితబ్బా.

సవరభయన్తి అటవిమనుస్సభయం. రాజన్తరాయోతిఆదీసు సచే భిక్ఖూసు ‘‘ఉపోసథం కరిస్సామా’’తి నిసిన్నేసు రాజా ఆగచ్ఛతి, అయం రాజన్తరాయో. చోరా ఆగచ్ఛన్తి, అయం చోరన్తరాయో. దవదాహో వా ఆగచ్ఛతి, ఆవాసే వా అగ్గి ఉట్ఠహతి, అయం అగ్గన్తరాయో. మేఘో వా ఉట్ఠేతి, ఓఘో వా ఆగచ్ఛతి, అయం ఉదకన్తరాయో. బహూ మనుస్సా ఆగచ్ఛన్తి, అయం మనుస్సన్తరాయో. భిక్ఖుం యక్ఖో గణ్హాతి, అయం అమనుస్సన్తరాయో. బ్యగ్ఘాదయో చణ్డమిగా ఆగచ్ఛన్తి, అయం వాళన్తరాయో. భిక్ఖుం సప్పాదయో డంసన్తి, అయం సరీసపన్తరాయో. భిక్ఖు గిలానో వా హోతి, కాలం వా కరోతి, వేరినో వా తం మారేతుకామా గణ్హన్తి, అయం జీవితన్తరాయో. మనుస్సా ఏకం వా బహూ వా భిక్ఖూ బ్రహ్మచరియా చావేతుకామా గణ్హన్తి, అయం బ్రహ్మచరియన్తరాయో. ఏవరూపేసు అన్తరాయేసు సంఖిత్తేన పాతిమోక్ఖో ఉద్దిసితబ్బో, పఠమో వా ఉద్దేసో ఉద్దిసితబ్బో, ఆదిమ్హి ద్వే తయో చత్తారో వా. ఏత్థ చ దుతియాదీసు ఉద్దేసేసు యస్మిం అపరియోసితే అన్తరాయో హోతి, సోపి సుతేనేవ సావేతబ్బో.

అనజ్ఝిట్ఠాతి అనాణత్తా అయాచితా వా. అజ్ఝేసనా చేత్థ సఙ్ఘేన సమ్మతధమ్మజ్ఝేసకాయత్తా వా సఙ్ఘత్థేరాయత్తా వా, తస్మిం ధమ్మజ్ఝేసకే అసతి సఙ్ఘత్థేరం ఆపుచ్ఛిత్వా వా తేన యాచితో వా భాసితుం లభతి. సఙ్ఘత్థేరేనాపి సచే విహారే బహూ ధమ్మకథికా హోన్తి, వారపటిపాటియా వత్తబ్బా – ‘‘త్వం ధమ్మం భణ, ధమ్మం కథేహి, ధమ్మదానం దేహీ’’తి వా వుత్తేన తీహిపి విధీహి ధమ్మో భాసితబ్బో. ‘‘ఓసారేహీ’’తి వుత్తో పన ఓసారేతుమేవ లభతి, ‘‘కథేహీ’’తి వుత్తో కథేతుమేవ, ‘‘సరభఞ్ఞం భణాహీ’’తి వుత్తో సరభఞ్ఞమేవ. సఙ్ఘత్థేరోపి చ ఉచ్చతరే ఆసనే నిసిన్నో యాచితుం న లభతి. సచే ఉపజ్ఝాయో చేవ సద్ధివిహారికో చ హోన్తి, ఉపజ్ఝాయో చ నం ఉచ్చాసనే నిసిన్నో ‘‘భణాహీ’’తి వదతి, సజ్ఝాయం అధిట్ఠహిత్వా భణితబ్బం. సచే పనేత్థ దహరా భిక్ఖూ హోన్తి, తేసం ‘‘భణామీ’’తి భణితబ్బం.

సచే విహారే సఙ్ఘత్థేరో అత్తనోయేవ నిస్సితకే భణాపేతి, అఞ్ఞే మధురభాణకేపి నాజ్ఝేసతి, సో అఞ్ఞేహి వత్తబ్బో – ‘‘భన్తే అసుకం నామ భణాపేమా’’తి. సచే ‘‘భణాపేథా’’తి వా వదతి, తుణ్హీ వా హోతి, భణాపేతుం వట్టతి. సచే పన పటిబాహతి, న భణాపేతబ్బం. యది అనాగతేయేవ సఙ్ఘత్థేరే ధమ్మసవనం ఆరద్ధం, పున ఆగతే ఠపేత్వా ఆపుచ్ఛనకిచ్చం నత్థి. ఓసారేత్వా పన కథేన్తేన ఆపుచ్ఛిత్వా వా అట్ఠపేత్వాయేవ వా కథేతబ్బం, కథేన్తస్స పున ఆగతేపి ఏసేవ నయో.

ఉపనిసిన్నకథాయపి సఙ్ఘత్థేరోవ సామీ, తస్మా తేన సయం వా కథేతబ్బం, అఞ్ఞో వా భిక్ఖు ‘‘కథేహీ’’తి వత్తబ్బో, నో చ ఖో ఉచ్చతరే ఆసనే నిసిన్నేన. మనుస్సానం పన ‘‘భణాహీ’’తి వత్తుం వట్టతి. మనుస్సా అత్తనో జాననకభిక్ఖుం ఆపుచ్ఛన్తి, తేన థేరం ఆపుచ్ఛిత్వా కథేతబ్బం. సచే సఙ్ఘత్థేరో ‘‘భన్తే ఇమే పఞ్హం పుచ్ఛన్తీ’’తి పుట్ఠో ‘‘కథేహీ’’తి వా భణతి, తుణ్హీ వా హోతి, కథేతుం వట్టతి. అన్తరఘరే అనుమోదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. సచే సఙ్ఘత్థేరో విహారే వా అన్తరఘరే వా ‘‘మం అనాపుచ్ఛిత్వాపి కథేయ్యాసీ’’తి అనుజానాతి, లద్ధకప్పియం హోతి, సబ్బత్థ వత్తుం వట్టతి.

సజ్ఝాయం కరోన్తేనాపి థేరో ఆపుచ్ఛితబ్బోయేవ. ఏకం ఆపుచ్ఛిత్వా సజ్ఝాయన్తస్స అపరో ఆగచ్ఛతి, పున ఆపుచ్ఛనకిచ్చం నత్థి. సచే విస్సమిస్సామీతి ఠపితస్స ఆగచ్ఛతి, పున ఆరభన్తేనాపి ఆపుచ్ఛితబ్బం. సఙ్ఘత్థేరే అనాగతేయేవ ఆరద్ధం సజ్ఝాయన్తస్సాపి ఏసేవ నయో. ఏకేన సఙ్ఘత్థేరేన ‘‘మం అనాపుచ్ఛాపి యథాసుఖం సజ్ఝాయాహీ’’తి అనుఞ్ఞాతే యథాసుఖం సజ్ఝాయితుం వట్టతి. అఞ్ఞస్మిం పన ఆగతే తం ఆపుచ్ఛిత్వావ సజ్ఝాయితబ్బం.

౧౫౧. అత్తనా వా అత్తానం సమ్మన్నితబ్బంతి అత్తనా వా అత్తా సమ్మన్నితబ్బో; పుచ్ఛన్తేన పన పరిసం ఓలోకేత్వా సచే అత్తనో ఉపద్దవో నత్థి, వినయో పుచ్ఛితబ్బో.

౧౫౩. కతేపి ఓకాసే పుగ్గలం తులయిత్వాతి ‘‘అత్థి ను ఖో మే ఇతో ఉపద్దవో, నత్థీ’’తి ఏవం ఉపపరిక్ఖిత్వా. పురమ్హాకన్తి పఠమం అమ్హాకం. పటికచ్చేవాతి పఠమతరమేవ. పుగ్గలం తులయిత్వా ఓకాసం కాతున్తి ‘‘భూతమేవ ను ఖో ఆపత్తిం వదతి, అభూత’’న్తి ఏవం ఉపపరిక్ఖిత్వా ఓకాసం కాతుం అనుజానామీతి అత్థో.

అధమ్మకమ్మపటిక్కోసనాదికథా

౧౫౪. అధమ్మకమ్మం వుత్తనయమేవ. పటిక్కోసితున్తి వారేతుం. దిట్ఠిమ్పి ఆవికాతున్తి ‘‘అధమ్మకమ్మం ఇదం న మే ఖమతీ’’తి ఏవం అఞ్ఞస్స సన్తికే అత్తనో దిట్ఠిం పకాసేతుం. చతూహి పఞ్చహీతిఆది తేసం అనుపద్దవత్థాయ వుత్తం. సఞ్చిచ్చ న సావేన్తీతి యథా న సుణన్తి ఏవం భణిస్సామాతి సఞ్చిచ్చ సణికం ఉద్దిసన్తి.

౧౫౫. థేరాధికన్తి థేరాధీనం; థేరాయత్తం భవితున్తి అత్థో. ‘‘థేరాధేయ్య’’న్తిపి పాఠో, తస్మా థేరేన సయం వా ఉద్దిసితబ్బం, అఞ్ఞో వా అజ్ఝేసితబ్బో. అజ్ఝేసనవిధానఞ్చేత్థ ధమ్మజ్ఝేసనే వుత్తనయమేవ. సో న జానాతి ఉపోసథం వాతిఆదీసు చాతుద్దసికపన్నరసికభేదేన దువిధం, సఙ్ఘఉపోసథాదిభేదేన నవవిధఞ్చ ఉపోసథం న జానాతి, చతుబ్బిధం ఉపోసథకమ్మం న జానాతి, దువిధం పాతిమోక్ఖం న జానాతి, నవవిధం పాతిమోక్ఖుద్దేసం న జానాతి. యో తత్థ భిక్ఖు బ్యత్తో పటిబలోతి ఏత్థ కిఞ్చాపి దహరస్సాపి బ్యత్తస్స పాతిమోక్ఖో అనుఞ్ఞాతో. అథ ఖో ఏత్థ అయమధిప్పాయో. సచే థేరస్స పఞ్చ వా చత్తారో వా తయో వా పాతిమోక్ఖుద్దేసా నాగచ్ఛన్తి; ద్వే పన అఖణ్డా సువిసదా వాచుగ్గతా హోన్తి, థేరాయత్తోవ పాతిమోక్ఖా. సచే పన ఏత్తకమ్పి విసదం కాతుం న సక్కోతి, బ్యత్తస్స భిక్ఖునో ఆయత్తో హోతి.

సామన్తా ఆవాసాతి సామన్తం ఆవాసం. సజ్జుకన్తి తదహేవ ఆగమనత్థాయ. నవం భిక్ఖుం ఆణాపేతున్తి ఏత్థ యో సక్కోతి ఉగ్గహేతుం, ఏవరూపో ఆణాపేతబ్బో, న బాలో.

పక్ఖగణనాదిఉగ్గహణానుజాననకథా

౧౫౬. కతిమీ భన్తేతి ఏత్థ కతీనం పూరణీతి కతిమీ. కాలవతోతి కాలస్సేవ; పగేవాతి అత్థో.

౧౫౮. యం కాలం సరతీతి ఏత్థ సాయమ్పి ‘‘అజ్జుపోసథో సమన్నాహరథా’’తి ఆరోచేతుం వట్టతి.

౧౫౯. థేరేన భిక్ఖునా నవం భిక్ఖుం ఆణాపేతున్తి ఏత్థాపి కిఞ్చి కమ్మం కరోన్తో వా సదాకాలమేవ ఏకో వా భారనిత్థరణకో వా సరభాణకధమ్మకథికాదీసు అఞ్ఞతరో వా న ఉపోసథాగారసమ్మజ్జనత్థం ఆణాపేతబ్బో, అవసేసా పన వారేన ఆణాపేతబ్బా. సచే ఆణత్తో సమ్ముఞ్జనిం తావకాలికమ్పి న లభతి, సాఖాభఙ్గం కప్పియం కారేత్వా సమ్మజ్జితబ్బం, తమ్పి అలభన్తస్స లద్ధకప్పియం హోతి.

౧౬౦. ఆసనపఞ్ఞాపనాణత్తియమ్పి వుత్తనయేనేవ ఆణాపేతబ్బో. ఆణత్తేన చ సచే ఉపోసథాగారే ఆసనాని నత్థి, సఙ్ఘికావాసతోపి ఆహరిత్వా పఞ్ఞపేత్వా పున ఆహరితబ్బాని. ఆసనేసు అసతి కటసారకేపి తట్టికాయోపి పఞ్ఞపేతుం వట్టతి, తట్టికాసుపి అసతి సాఖాభఙ్గాని కప్పియం కారేత్వా పఞ్ఞపేతబ్బాని, కప్పియకారకం అలభన్తస్స లద్ధకప్పియం హోతి.

౧౬౧. పదీపకరణేపి వుత్తనయేనేవ ఆణాపేతబ్బో. ఆణాపేన్తేన చ ‘‘అముకస్మిం నామ ఓకాసే తేలం వా వట్టి వా కపల్లికా వా అత్థి, తం గహేత్వా కరోహీ’’తి వత్తబ్బో. సచే తేలాదీని నత్థి, పరియేసితబ్బాని, పరియేసిత్వా అలభన్తస్స లద్ధకప్పియం హోతి. అపిచ కపాలే అగ్గిపి జాలేతబ్బో.

దిసంగమికాదివత్థుకథా

౧౬౩. సఙ్గహేతబ్బోతి ‘‘సాధు భన్తే ఆగతాత్థ, ఇధ భిక్ఖా సులభా సూపబ్యఞ్జనం అత్థి, వసథ అనుక్కణ్ఠమానా’’తి ఏవం పియవచనేన సఙ్గహేతబ్బో. పునప్పునం తథాకరణవసేన అనుగ్గహేతబ్బో. ‘‘ఆమ వసిస్సామీ’’తి పటివచనదాపనేన ఉపలాపేతబ్బో. అథ వా చతూహి పచ్చయేహి సఙ్గహేతబ్బో చేవ అనుగ్గహేతబ్బో చ. పియవచనేన ఉపలాపేతబ్బో, కణ్ణసుఖం ఆలపితబ్బోతి అత్థో. చుణ్ణాదీహి ఉపట్ఠాపేతబ్బో. ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి సచే సకలోపి సఙ్ఘో న కరోతి, సబ్బేసం దుక్కటం. ఇధ నేవ థేరా న దహరా ముచ్చన్తి, సబ్బేహి వారేన ఉపట్ఠాపేతబ్బో. అత్తనో వారే అనుపట్ఠహన్తస్స ఆపత్తి. తేన పన మహాథేరానం పరివేణసమ్మజ్జనదన్తకట్ఠదానాదీని న సాదితబ్బాని. ఏవమ్పి సతి మహాథేరేహి సాయంపాతం ఉపట్ఠానం ఆగన్తబ్బం. తేన పన తేసం ఆగమనం ఞత్వా పఠమతరం మహాథేరానం ఉపట్ఠానం గన్తబ్బం. సచస్స సద్ధించరా భిక్ఖుఉపట్ఠాకా అత్థి, ‘‘మయ్హం ఉపట్ఠాకా అత్థి, తుమ్హే అప్పోస్సుక్కా విహరథా’’తి వత్తబ్బం. అథాపిస్స సద్ధించరా నత్థి, తస్మింయేవ పన విహారే ఏకో వా ద్వే వా వత్తసమ్పన్నా వదన్తి ‘‘మయం థేరస్స కత్తబ్బం కరిస్సామ, అవసేసా ఫాసు విహరన్తూ’’తి సబ్బేసం అనాపత్తి.

సో ఆవాసో గన్తబ్బోతి ఉపోసథకరణత్థాయ అన్వద్ధమాసం గన్తబ్బో. సో చ ఖో ఉతువస్సేయేవ, వస్సానే పన యం కత్తబ్బం, తం దస్సేతుం ‘‘వస్సం వసన్తి బాలా అబ్యత్తా’’తిఆదిమాహ. తత్థ న భిక్ఖవే తేహి భిక్ఖూహి తస్మిం ఆవాసే వస్సం వసితబ్బన్తి పురిమికాయ పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన వినా న వస్సం ఉపగన్తబ్బం. సచే సో వస్సూపగతానం పక్కమతి వా, విబ్భమతి వా, కాలం వా కరోతి, అఞ్ఞస్మిం సతియేవ పచ్ఛిమికాయ వసితుం వట్టతి, అసతి అఞ్ఞత్థ గన్తబ్బం, అగచ్ఛన్తానం దుక్కటం. సచే పన పచ్ఛిమికాయ పక్కమతి వా విబ్భమతి వా కాలం వా కరోతి, మాసద్వయం వసితబ్బం.

పారిసుద్ధిదానకథా

౧౬౪. కాయేన విఞ్ఞాపేతీతి పారిసుద్ధిదానం యేన కేనచి అఙ్గపచ్చఙ్గేన విఞ్ఞాపేతి జానాపేతి; వాచం పన నిచ్ఛారేతుం సక్కోన్తో వాచాయ విఞ్ఞాపేతి; ఉభయథా సక్కోన్తో కాయవాచాహి. సఙ్ఘేన తత్థ గన్త్వా ఉపోసథో కాతబ్బోతి సచే బహూ తాదిసా గిలానా హోన్తి, సఙ్ఘేన పటిపాటియా ఠత్వా సబ్బే హత్థపాసే కాతబ్బా. సచే దూరే దూరే హోన్తి, సఙ్ఘో నప్పహోతి, తం దివసం ఉపోసథో న కాతబ్బో, నత్వేవ వగ్గేన సఙ్ఘేన ఉపోసథో కాతబ్బో.

తత్థేవ పక్కమతీతి సఙ్ఘమజ్ఝం అనాగన్త్వా తతోవ కత్థచి గచ్ఛతి. సామణేరో పటిజానాతీతి ‘‘సామణేరో అహ’’న్తి ఏవం పటిజానాతి; భూతంయేవ వా సామణేరభావం ఆరోచేతి, పచ్ఛా వా సామణేరభూమియం తిట్ఠతీతి అత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ.

సఙ్ఘప్పత్తో పక్కమతీతి సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన ఉపోసథత్థాయ సన్నిపతితానం చతున్నం భిక్ఖూనం హత్థపాసం పత్వా పక్కమతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఏత్థ చ ఏకేన బహూనమ్పి ఆహటా పారిసుద్ధి ఆహటావ హోతి. సచే పన సో అన్తరామగ్గే అఞ్ఞం భిక్ఖుం దిస్వా యేసం అనేన పారిసుద్ధి గహితా, తేసఞ్చ అత్తనో చ పారిసుద్ధిం దేతి, తస్సేవ పారిసుద్ధి ఆగచ్ఛతి, ఇతరా పన బిలాళసఙ్ఖలికపారిసుద్ధి నామ హోతి. సా న ఆగచ్ఛతి.

సుత్తో న ఆరోచేతీతి ఆగన్త్వా సుపతి, ‘‘అసుకేన పారిసుద్ధి దిన్నా’’తి న ఆరోచేతి. పారిసుద్ధిహారకస్స అనాపత్తీతి ఏత్థ సచే సఞ్చిచ్చ నారోచేతి, దుక్కటం ఆపజ్జతి, పారిసుద్ధి పన ఆహటావ హోతి. అసఞ్చిచ్చ అనారోచితత్తా పనస్స అనాపత్తి, ఉభిన్నమ్పి చ ఉపోసథో కతోయేవ హోతి.

ఛన్దదానకథా

౧౬౫. ఛన్దదానేపి పారిసుద్ధిదానే వుత్తసదిసోయేవ వినిచ్ఛయో. పారిసుద్ధిం దేన్తేన ఛన్దమ్పి దాతున్తి ఏత్థ సచే పారిసుద్ధిమేవ దేతి న ఛన్దం, ఉపోసథో కతో హోతి. యం పన సఙ్ఘో అఞ్ఞం కమ్మం కరోతి, తం అకతం హోతి. ఛన్దమేవ దేతి న పారిసుద్ధిం, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపోసథోపి కమ్మమ్పి కతమేవ హోతి, ఛన్దదాయకస్స పన ఉపోసథో అకతో హోతి. సచేపి కోచి భిక్ఖు నదియా వా సీమాయ వా ఉపోసథం అధిట్ఠహిత్వా ఆగచ్ఛతి, ‘‘కతో మయా ఉపోసథో’’తి అచ్ఛితుం న లభతి, సామగ్గీ వా ఛన్దో వా దాతబ్బో.

౧౬౭. సరతిపి ఉపోసథం నపి సరతీతి ఏకదా సరతి, ఏకదా న సరతి. అత్థి నేవ సరతీతి యో ఏకన్తం నేవ సరతి, తస్స సమ్ముతిదానకిచ్చం నత్థి. అనాగచ్ఛన్తోపి కమ్మం న కోపేతి.

సఙ్ఘుపోసథాదికథా

౧౬౮. సో దేసో సమ్మజ్జిత్వాతి తం దేసం సమ్మజ్జిత్వా, ఉపయోగత్థే పచ్చత్తం. పానీయం పరిభోజనీయన్తిఆది పన ఉత్తానత్థమేవ. కస్మా పనేతం వుత్తం? ఉపోసథస్స పుబ్బకరణాదిదస్సనత్థం. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా –

‘‘సమ్మజ్జనీ పదీపో చ, ఉదకం ఆసనేన చ;

ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకరణన్తి వుచ్చతి’’.

ఇతి ఇమాని చత్తారి ‘‘పుబ్బకరణ’’న్తి అక్ఖాతాని.

‘‘ఛన్దపారిసుద్ధిఉతుక్ఖానం, భిక్ఖుగణనా చ ఓవాదో;

ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకిచ్చన్తి వుచ్చతి.

ఇతి ఇమాని పఞ్చ పుబ్బకరణతో పచ్ఛా కత్తబ్బాని ‘‘పుబ్బకిచ్చ’’న్తి అక్ఖాతాని.

‘‘ఉపోసథో యావతికా చ భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా,

సభాగాపత్తియో చ న విజ్జన్తి;

వజ్జనీయా చ పుగ్గలా తస్మిం న హోన్తి,

పత్తకల్లన్తి వుచ్చతి’’.

ఇతి ఇమాని చత్తారి ‘‘పత్తకల్ల’’న్తి అక్ఖాతానీతి.

తేహి సద్ధిన్తి తేహి ఆగతేహి సద్ధిం ఏతాని పుబ్బకరణాదీని కత్వా ఉపోసథో కాతబ్బో. అజ్జ మే ఉపోసథోతి ఏత్థ సచే పన్నరసో హోతి, ‘‘అజ్జ మే ఉపోసథో పన్నరసో’’తిపి అధిట్ఠాతుం వట్టతి. చాతుద్దసికేపి ఏసేవ నయో.

ఆపత్తిపటికమ్మవిధికథా

౧౬౯. భగవతా పఞ్ఞత్తం ‘‘న సాపత్తికేన ఉపోసథో కాతబ్బో’’తి ఇదం ‘‘యస్స సియా ఆపత్తీ’’తిఆదివచనేనేవ పారిసుద్ధిదానపఞ్ఞాపనేన చ పారిసుద్ధిఉపోసథపఞ్ఞాపనేన చ పఞ్ఞత్తం హోతీతి వేదితబ్బం. ఇత్థన్నామం ఆపత్తిన్తి థుల్లచ్చయాదీసు ఏకిస్సా నామం గహేత్వా ‘‘థుల్లచ్చయం ఆపత్తిం పాచిత్తియం ఆపత్తి’’న్తి ఏవం వత్తబ్బం. తం పటిదేసేమీతి ఇదం ‘‘తం తుమ్హమూలే, తం తుయ్హమూలే పటిదేసేమీ’’తి వుత్తేపి సువుత్తమేవ హోతి. పస్ససీతి ఇదఞ్చ ‘‘పస్ససి ఆవుసో తం ఆపత్తిం, పస్సథ భన్తే తం ఆపత్తి’’న్తి ఏవం వత్తబ్బం. ఆమ పస్సామీతి ఇదం పన ‘‘ఆమ భన్తే పస్సామి, ఆమ ఆవుసో పస్సామీ’’తి ఏవం వుత్తమ్పి సువుత్తమేవ హోతి. ఆయతిం సంవరేయ్యాసీతి ఏత్థ పన సచే వుడ్ఢతరో ‘‘ఆయతిం సంవరేయ్యాథా’’తి వత్తబ్బో. ఏవం వుత్తేన పన ‘‘సాధు సుట్ఠు సంవరిస్సామీ’’తి వత్తబ్బమేవ.

యదా నిబ్బేమతికోతి ఏత్థ సచే పనేస నిబ్బేమతికో న హోతి, వత్థుం కిత్తేత్వావ దేసేతుం వట్టతీతి అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తం. తత్రాయం దేసనావిధి – సచే మేఘచ్ఛన్నే సూరియే ‘‘కాలో ను ఖో నో’’తి వేమతికో భుఞ్జతి, తేన భిక్ఖునా ‘‘అహం భన్తే వేమతికో భుఞ్జిం’’, సచే కాలో అత్థి, ‘‘సమ్బహులా దుక్కటా ఆపత్తియో ఆపన్నోమ్హి, నో చే అత్థి, ‘‘సమ్బహులా పాచిత్తియా ఆపన్నోమ్హీ’’తి ఏవం వత్థుం కిత్తేత్వా ‘‘అహం భన్తే యా తస్మిం వత్థుస్మిం సమ్బహులా దుక్కటా వా పాచిత్తియా వా ఆపత్తియో ఆపన్నో, తా తుమ్హమూలే పటిదేసేమీ’’తి వత్తబ్బం. ఏస నయో సబ్బాపత్తీసు.

న భిక్ఖవే సభాగా ఆపత్తీతి ఏత్థ యం ద్వేపి జనా వికాలభోజనాదినా సభాగవత్థునా ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తి, ఏవరూపా వత్థుసభాగా ‘‘సభాగా’’తి వుచ్చతి. వికాలభోజనప్పచ్చయా ఆపన్నం పన అనతిరిత్తభోజనపచ్చయా ఆపన్నస్స సన్తికే దేసేతుం వట్టతి. యాపి చాయం వత్థుసభాగా, సాపి దేసితా సుదేసితావ. అఞ్ఞం పన దేసనపచ్చయా దేసకో, పటిగ్గహణప్పచ్చయా పటిగ్గహకో చాతి ఉభోపి దుక్కటం ఆపజ్జన్తి, తం నానావత్థుకం హోతి, తస్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం దేసేతుం వట్టతి.

౧౭౦. సామన్తో భిక్ఖు ఏవమస్స వచనీయోతి ఏత్థ సభాగోయేవ వత్తబ్బో. విసభాగస్స హి వుచ్చమానే భణ్డనకలహసఙ్ఘభేదాదీనిపి హోన్తి, తస్మా తస్స అవత్వా ‘‘ఇతో వుట్ఠహిత్వా పటికరిస్సామీ’’తి ఆభోగం కత్వా ఉపోసథో కాతబ్బోతి అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తం.

అనాపత్తిపన్నరసకాదికథా

౧౭౨. అనాపత్తిపన్నరసకే – తే న జానింసూతి సీమం ఓక్కన్తాతి వా ఓక్కమన్తీతి వాతి న జానింసు. అథఞ్ఞే ఆవాసికా భిక్ఖూ ఆగచ్ఛన్తీతి గామం వా అరఞ్ఞం వా కేనచి కరణీయేన గన్త్వా తేసం నిసిన్నట్ఠానం ఆగచ్ఛన్తి. వగ్గా సమగ్గసఞ్ఞినోతి తేసం సీమం ఓక్కన్తత్తా వగ్గా; సీమం ఓక్కన్తభావస్స అజాననతో సమగ్గసఞ్ఞినో.

౧౭౩. వగ్గావగ్గసఞ్ఞిపన్నరసకే – తే జానన్తీతి పబ్బతే వా థలే వా ఠితా సీమం ఓక్కన్తే వా ఓక్కమన్తే వా పస్సన్తి. వేమతికపన్నరసకం ఉత్తానమేవ.

౧౭౫. కుక్కుచ్చపకతపన్నరసకే – యథా ఇచ్ఛాయ అభిభూతో ‘‘ఇచ్ఛాపకతో’’తి వుచ్చతి, ఏవం పుబ్బభాగే సన్నిట్ఠానం కత్వాపి కరణక్ఖణే అకప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితాసఙ్ఖాతేన కుక్కుచ్చేన అభిభూతా ‘‘కుక్కుచ్చపకతా’’తి వేదితబ్బా.

౧౭౬. భేదపురేక్ఖారపన్నరసకే – అకుసలబలవతాయ థుల్లచ్చయం వుత్తం.

సీమోక్కన్తికపేయ్యాలకథా

౧౭౭. ఆవాసికేనఆగన్తుకపేయ్యాలే – యథా పురిమే ఆవాసికేనఆవాసికపేయ్యాలే ‘‘తే న జానన్తి అథఞ్ఞే ఆవాసికా’’తిఆది వుత్తం, ఏవం ‘‘తే న జానన్తి అథఞ్ఞే ఆగన్తుకా’’తిఆదినా నయేన సబ్బం వేదితబ్బం. ఆగన్తుకేనఆవాసికపేయ్యాలే పన – యథా పురిమపేయ్యాలే ‘‘ఆవాసికా భిక్ఖూ సన్నిపతన్తీ’’తి ఆగతం, ఏవం ‘‘ఆగన్తుకా భిక్ఖూ సన్నిపతన్తీ’’తి ఆనేతబ్బం. ఆగన్తుకేనఆగన్తుకపేయ్యాలే పన – ఉభయపదేసు ఆగన్తుకవసేన యోజేతబ్బోతి.

౧౭౮. ఆవాసికానం భిక్ఖూనం చాతుద్దసో హోతి, ఆగన్తుకానం పన్నరసోతి ఏత్థ యేసం పన్నరసో, తే తిరోరట్ఠతో వా ఆగతా, అతీతం వా ఉపోసథం చాతుద్దసికం అకంసూతి వేదితబ్బా. ఆవాసికానం అనువత్తితబ్బన్తి ఆవాసికేహి ‘‘అజ్జుపోసథో చాతుద్దసో’’తి పుబ్బకిచ్చే కరియమానే అనువత్తితబ్బం, న పటిక్కోసితబ్బం. న అకామా దాతబ్బాతి న అనిచ్ఛాయ దాతబ్బా.

లిఙ్గాదిదస్సనకథా

౧౭౯. ఆవాసికాకారన్తి ఆవాసికానం ఆకారం. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఆకారో నామ యేన తేసం వత్తసమ్పన్నా వా న వాతి ఆచారసణ్ఠానం గయ్హతి. లిఙ్గం నామ యం తే తత్థ తత్థ లీనే గమయతి; అదిస్సమానేపి జానాపేతీతి అత్థో. నిమిత్తం నామ యం దిస్వా తే అత్థీతి ఞాయన్తి. ఉద్దేసో నామ యేన తే ఏవరూపపరిక్ఖారాతి ఉద్దిసన్తి; అపదేసం లభన్తీతి అత్థో. సబ్బమేతం సుపఞ్ఞత్తమఞ్చపీఠాదీనఞ్చేవ పదసద్దాదీనఞ్చ అధివచనం, యథాయోగం పన యోజేతబ్బం. ఆగన్తుకాకారాదీసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ అఞ్ఞాతకన్తి అఞ్ఞేసం సన్తకం. పాదానం ధోతం ఉదకనిస్సేకన్తి పాదానం ధోతానం ఉదకనిస్సేకం. బహువచనస్స ఏకవచనం వేదితబ్బం. ‘‘పాదానం ధోతఉదకనిస్సేక’’న్తి వా పాఠో; పాదానం ధోవనఉదకనిస్సేకన్తి అత్థో.

౧౮౦. నానాసంవాసకాదివత్థూసు – సమానసంవాసకదిట్ఠిన్తి ‘‘సమానసంవాసకా ఏతే’’తి దిట్ఠిం. న పుచ్ఛన్తీతి తేసం లద్ధిం న పుచ్ఛన్తి; అపుచ్ఛిత్వావ వత్తపటివత్తిం కత్వా ఏకతో ఉపోసథం కరోన్తి. నాభివితరన్తీతి నానాసంవాసకభావం మద్దితుం అభిభవితుం న సక్కోన్తి; తం దిట్ఠిం న నిస్సజ్జాపేన్తీతి అత్థో.

నగన్తబ్బగన్తబ్బవారకథా

౧౮౧. సభిక్ఖుకా ఆవాసాతి యస్మిం ఆవాసే ఉపోసథకారకా భిక్ఖూ అత్థి, తమ్హా ఆవాసా యం న సక్కోతి తదహేవ ఆగన్తుం, సో ఆవాసో ఉపోసథం అకత్వా న గన్తబ్బో. అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘేనాతి సఙ్ఘప్పహోనకేహి భిక్ఖూహి వినా. అఞ్ఞత్ర అన్తరాయాతి పుబ్బే వుత్తం దసవిధం అన్తరాయం వినా. సబ్బన్తిమేన పన పరిచ్ఛేదేన అత్తచతుత్థేన అన్తరాయే వా సతి గన్తుం వట్టతి. అనావాసోతి నవకమ్మసాలాదికో యో కోచి పదేసో. యథా చ ఆవాసాదయో న గన్తబ్బా; ఏవం సచే విహారే ఉపోసథం కరోన్తి, ఉపోసథాధిట్ఠానత్థం సీమాపి నదీపి న గన్తబ్బా. సచే పనేత్థ కోచి భిక్ఖు హోతి, తస్స సన్తికం గన్తుం వట్టతి. విస్సట్ఠఉపోసథాపి ఆవాసా గన్తుం వట్టతి; ఏవం గతో అధిట్ఠాతుమ్పి లభతి. ఆరఞ్ఞకేనాపి భిక్ఖునా ఉపోసథదివసే గామే పిణ్డాయ చరిత్వా అత్తనో విహారమేవ ఆగన్తబ్బం. సచే అఞ్ఞం విహారం ఓక్కమతి, తత్థ ఉపోసథం కత్వావ ఆగన్తబ్బం, అకత్వా న వట్టతి.

౧౮౨. యం జఞ్ఞా సక్కోమి అజ్జేవ గన్తున్తి యం జానేయ్య అజ్జేవ తత్థ గన్తుం సక్కోమీతి; ఏవరూపో ఆవాసో గన్తబ్బో. తత్థ భిక్ఖూహి సద్ధిం ఉపోసథం కరోన్తేనాపి హి ఇమినా నేవ ఉపోసథన్తరాయో కతో భవిస్సతీతి.

వజ్జనీయపుగ్గలసన్దస్సనకథా

౧౮౩. భిక్ఖునియా నిసిన్నపరిసాయాతిఆదీసు హత్థపాసుపగమనమేవ పమాణం. అఞ్ఞత్ర అవుట్ఠితాయ పరిసాయాతి ఇదఞ్హి పారివాసియపారిసుద్ధిదానం నామ పరిసాయ వుట్ఠితకాలతో పట్ఠాయ న వట్టతి, అవుట్ఠితాయ పన వట్టతి. తేనాహ – ‘‘అఞ్ఞత్ర అవుట్ఠితాయ పరిసాయా’’తి. తస్స లక్ఖణం భిక్ఖునివిభఙ్గే పరివాసియఛన్దదానవణ్ణనతో గహేతబ్బం. అనుపోసథేతి చాతుద్దసికో చ పన్నరసికో చాతి ఇమే ద్వే ఉపోసథే ఠపేత్వా అఞ్ఞస్మిం దివసే. అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘసామగ్గియాతి యా కోసమ్బకభిక్ఖూనం వియ భిన్నే సఙ్ఘే పున సఙ్ఘసామగ్గీ కరియతి, తథారూపిం సఙ్ఘసామగ్గిం ఠపేత్వా. తదా చ ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో అజ్జుపోసథో సామగ్గీ’’తి వత్వా కాతబ్బో. యే పన కిస్మిఞ్చిదేవ అప్పమత్తకే ఉపోసథం ఠపేత్వా పున సమగ్గా హోన్తి, తేహి ఉపోసథేయేవ కాతబ్బోతి.

ఉపోసథక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.