౧౦. కోసమ్బకక్ఖన్ధకం

కోసమ్బకవివాదకథా

౪౫౧. కోసమ్బకక్ఖన్ధకే – తం భిక్ఖుం ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిపింసూతి ఏత్థ అయమనుపుబ్బికథా – ద్వే కిర భిక్ఖూ ఏకస్మిం ఆవాసే వసన్తి వినయధరో చ సుత్తన్తికో చ. తేసు సుత్తన్తికో భిక్ఖు ఏకదివసం వచ్చకుటిం పవిట్ఠో ఆచమనఉదకావసేసం భాజనే ఠపేత్వావ నిక్ఖమి. వినయధరో పచ్ఛా పవిట్ఠో తం ఉదకం దిస్వా నిక్ఖమిత్వా తం భిక్ఖుం పుచ్ఛి – ‘‘ఆవుసో, తయా ఇదం ఉదకం ఠపిత’’న్తి? ‘‘ఆమావుసో’’తి. ‘‘కిం త్వం ఏత్థ ఆపత్తిభావం న జానాసీ’’తి? ‘‘ఆమ, న జానామీ’’తి. ‘‘హోతి, ఆవుసో ఏత్థ ఆపత్తీ’’తి? ‘‘సచే హోతి, దేసిస్సామీ’’తి. ‘‘సచే పన తే, ఆవుసో, అసఞ్చిచ్చ అసతియా కతం, నత్థి ఆపత్తీ’’తి. సో తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి అహోసి.

వినయధరోపి అత్తనో నిస్సితకానం ‘‘అయం సుత్తన్తికో ఆపత్తిం ఆపజ్జమానోపి న జానాతీ’’తి ఆరోచేసి. తే తస్స నిస్సితకే దిస్వా ‘‘తుమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వాపి ఆపత్తిభావం న జానాతీ’’తి ఆహంసు. తే గన్త్వా అత్తనో ఉపజ్ఝాయస్స ఆరోచేసుం. సో ఏవమాహ – ‘‘అయం వినయధరో పుబ్బే అనాపత్తీ’’తి వత్వా ‘‘ఇదాని ఆపత్తీ’’తి వదతి. ముసావాదీ ఏసోతి. తే గన్త్వా ‘‘తుమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో ముసావాదీ’’తి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం వడ్ఢయింసు. తతో వినయధరో ఓకాసం లభిత్వా తస్స ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖేపనీయకమ్మం అకాసి. తేన వుత్తం – ‘‘తం భిక్ఖుం ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిపింసూ’’తి.

౪౫౩. భిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో భిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘోతి ఏత్థ న తావ భిన్నో; అపిచ ఖో యథా దేవే వుట్ఠే ‘‘ఇదాని సస్సం నిప్ఫన్న’’న్తి వుచ్చతి, అవస్సఞ్హి తం నిప్ఫజ్జిస్సతి, ఏవమేవ ఇమినా కారణేన ఆయతిం అవస్సం భిజ్జిస్సతి, సో చ ఖో కలహవసేన న సఙ్ఘభేదవసేన, తస్మా ‘‘భిన్నో’’తి వుత్తం. సమ్భమఅత్థవసేన చేత్థ ఆమేడితం వేదితబ్బం.

౪౫౪. ఏతమత్థం భాసిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామీతి కస్మా ఏవం భాసిత్వా పక్కామి? సచే హి భగవా ఉక్ఖేపకే వా ‘‘అకారణే తుమ్హేహి సో భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తో’’తి వదేయ్య, ఉక్ఖిత్తానువత్తకే వా ‘‘తుమ్హే ఆపత్తిం ఆపన్నా’’తి వదేయ్య, ‘‘ఏతేసం భగవా పక్ఖో, ఏతేసం భగవా పక్ఖో’’తి వత్వా ఆఘాతం బన్ధేయ్యుం, తస్మా తన్తిమేవ ఠపేత్వా ఏతమత్థం భాసిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి.

౪౫౫. అత్తనా వా అత్తానన్తి ఏత్థ యో సఙ్ఘేన ఉక్ఖేపనీయకతానం అధమ్మవాదీనం పక్ఖే నిసిన్నో ‘‘తుమ్హే కిం భణథా’’తి తేసఞ్చ ఇతరేసఞ్చ లద్ధిం సుత్వా ‘‘ఇమే అధమ్మవాదినో, ఇతరే ధమ్మవాదినో’’తి చిత్తం ఉప్పాదేతి, అయం తేసం మజ్ఝే నిసిన్నోవ తేసం నానాసంవాసకో హోతి, కమ్మం కోపేతి, ఇతరేసమ్పి హత్థపాసం అనాగతత్తా కోపేతి. ఏవం అత్తనా వా అత్తానం నానాసంవాసకం కరోతి. సమానసంవాసకన్తి ఏత్థాపి యో అధమ్మవాదీనం పక్ఖే నిసిన్నో ‘‘అధమ్మవాదినో ఇమే, ఇతరే ధమ్మవాదినో’’తి తేసం మజ్ఝం పవిసతి, యత్థ వా తత్థ వా పన పక్ఖే నిసిన్నో ‘‘ఇమే ధమ్మవాదినో’’తి గణ్హాతి, అయం అత్తనా వా అత్తానం సమానసంవాసకం కరోతీతి వేదితబ్బో.

౪౫౬. కాయకమ్మం వచీకమ్మన్తి ఏత్థ కాయేన పహరన్తా కాయకమ్మం ఉపదంసేన్తి, ఫరుసం వదన్తా వచీకమ్మం ఉపదంసేన్తీతి వేదితబ్బా. హత్థపరామాసం కరోన్తీతి కోధవసేన హత్థేహి అఞ్ఞమఞ్ఞం పరామసనం కరోన్తి. అధమ్మియాయమానేతి అధమ్మియాని కిచ్చాని కురుమానే. అసమ్మోదికావత్తమానాయాతి అసమ్మోదికాయ వత్తమానాయ. అయమేవ వా పాఠో. సమ్మోదనకథాయ అవత్తమానాయాతి అత్థో. ఏత్తావతా న అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి ఏత్థ ద్వే పన్తియో కత్వా ఉపచారం ముఞ్చిత్వా నిసీదితబ్బం, ధమ్మియాయమానే పన సమ్మోదికాయ వత్తమానాయ ఆసనన్తరికాయ నిసీదితబ్బం, ఏకేకం ఆసనం అన్తరం కత్వా నిసీదితబ్బం.

౪౫౭-౪౫౮. మా భణ్డనన్తిఆదీసు ‘‘అకత్థా’’తి పాఠసేసం గహేత్వా ‘‘మా భణ్డనం అకత్థా’’తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. అధమ్మవాదీతి ఉక్ఖిత్తానువత్తకేసు అఞ్ఞతరో. అయం పన భిక్ఖు భగవతో అత్థకామో, అయం కిరస్స అధిప్పాయో ‘‘ఇమే భిక్ఖూ కోధాభిభూతా సత్థు వచనం న గణ్హన్తి, మా భగవా ఏతే ఓవదన్తో కిలమిత్థా’’తి తస్మా ఏవమాహ. భగవా పన ‘‘పచ్ఛాపి సఞ్ఞం లభిత్వా ఓరమిస్సన్తీ’’తి తేసం అనుకమ్పాయ అతీతవత్థుం ఆహరిత్వా కథేసి. తత్థ అనత్థతోతి అనత్థో అతో; ఏతస్మా మే పురిసా అనత్థోతి వుత్తం హోతి. అథ వా అనత్థతోతి అనత్థదో. సేసం పాకటమేవ.

౪౬౪. పుథుసద్దోతిఆదిగాథాసు పన పుథు మహా సద్దో అస్సాతి పుథుసద్దో. సమజనోతి సమానో ఏకసదిసో జనో; సబ్బో చాయం భణ్డనకారకోజనో సమన్తతో సద్దనిచ్ఛారణేన పుథుసద్దో చేవ సదిసో చాతి వుత్తం హోతి. న బాలో కోచి మఞ్ఞథాతి తత్థ కోచి ఏకోపి ‘‘అహం బాలో’’తి న మఞ్ఞిత్థ; సబ్బేపి పణ్డితమానినోయేవ. నాఞ్ఞం భియ్యో అమఞ్ఞరున్తి కోచి ఏకోపి ‘‘అహం బాలో’’తి చ న మఞ్ఞిత్థ; భియ్యో చ సఙ్ఘస్మిం భిజ్జమానే అఞ్ఞమ్పి ఏకం ‘‘మయ్హం కారణా సఙ్ఘో భిజ్జతీ’’తి ఇదం కారణం న మఞ్ఞిత్థాతి అత్థో.

పరిముట్ఠాతి పరిముట్ఠస్సతినో. వాచాగోచరభాణినోతి రాకారస్స రస్సాదేసో కతో, వాచాగోచరా న సతిపట్ఠానాదిగోచరా. భాణినో చ కథం భాణినో? యావిచ్ఛన్తి ముఖాయామం యావ ముఖం పసారేతుం ఇచ్ఛన్తి, తావ పసారేత్వా భాణినో, ఏకోపి సఙ్ఘగారవేన ముఖసఙ్కోచం న కరోతీతి అత్థో. యేన నీతాతి యేన కలహేన ఇమం నిల్లజ్జభావం నీతా. న తం విదూతి న తం జానన్తి, ‘‘ఏవం సాదీనవో అయ’’న్తి.

యే చ తం ఉపనయ్హన్తీతి తం ‘‘అక్కోచ్ఛి మం, అవధి మ’’న్తిఆదికం ఆకారం యే చ ఉపనయ్హన్తి. సనన్తనోతి పోరాణో.

పరేతి పణ్డితే ఠపేత్వా తతో అఞ్ఞే భణ్డనకారకా పరే నామ. తే ఏత్థ సఙ్ఘమజ్ఝే కలహం కరోన్తా ‘‘మయం యమామసే ఉపయమామ; సతతం సమితం మచ్చుసన్తికం గచ్ఛామా’’తి న జానన్తి. యే చ తత్థ విజానన్తీతి యే తత్థ పణ్డితా ‘‘మయం మచ్చుసమీపం గచ్ఛామా’’తి విజానన్తి. తతో సమ్మన్తి మేధగాతి ఏవఞ్హి తే జానన్తా యోనిసోమనసికారం ఉప్పాదేత్వా మేధగానం కలహానం వూపసమాయ పటిపజ్జన్తి.

అట్ఠిచ్ఛిన్నాతి అయం గాథా బ్రహ్మదత్తఞ్చ దీఘావుకుమారఞ్చ సన్ధాయ వుత్తా. తేసమ్పి హోతి సఙ్గతి, కస్మా తుమ్హాకం న హోతి, యేసం వో నేవ మాతాపితూనం అట్ఠీని ఛిన్నాని, న పాణా హతా, న గవాస్సధనాని హటానీతి.

సచే లభేథాతిఆదిగాథా పణ్డితసహాయస్స చ బాలసహాయస్స చ వణ్ణావణ్ణదీపనత్థం వుత్తా. అభిభుయ్య సబ్బాని పరిస్సయానీతి పాకటపరిస్సయే చ పటిచ్ఛన్నపరిస్సయే చ అభిభవిత్వా తేన సద్ధిం అత్తమనో సతిమా చరేయ్య.

రాజావ రట్ఠం విజితన్తి యథా అత్తనో విజితం రట్ఠం మహాజనకరాజా చ అరిన్దమమహారాజా చ పహాయ ఏకకా చరింసు; ఏవం చరేయ్యాతి అత్థో. మాతఙ్గరఞ్ఞేవ నాగోతి మాతఙ్గో అరఞ్ఞే నాగోవ. మాతఙ్గోతి హత్థీ వుచ్చతి; నాగోతి మహన్తాధివచనమేతం. యథా హి మాతుపోసకో మాతఙ్గనాగో అరఞ్ఞే ఏకో చరి, న చ పాపాని అకాసి. యథా చ పాలిలేయ్యకో, ఏవం ఏకో చరే, న చ పాపాని కయిరాతి వుత్తం హోతి.

పాలిలేయ్యకగమనకథా

౪౬౭. పాలిలేయ్యకే విహరతి రక్ఖితవనసణ్డేతి పాలిలేయ్యకం ఉపనిస్సాయ రక్ఖితవనసణ్డే విహరతి. హత్థినాగోతి మహాహత్థీ. హత్థికలభేహీతి హత్థిపోతకేహి. హత్థిచ్ఛాపేహీతి ఖీరూపకేహి దహరపోతకేహి. ఛిన్నగ్గానీతి తేహి పురతో పురతో గచ్ఛన్తేహి ఛిన్నగ్గాని ఖాయితావసేసాని ఖాణుసదిసాని తిణాని ఖాదతి. ఓభగ్గోభగ్గన్తి తేన హత్థినాగేన ఉచ్చట్ఠానతో భఞ్జిత్వా భఞ్జిత్వా పాతితం. అస్స సాఖాభఙ్గన్తి ఏతస్స సన్తకం సాఖాభఙ్గం తే ఖాదన్తి. ఆవిలానీతి తేహి పఠమతరం ఓతరిత్వా పివన్తేహి ఆలులితాని కద్దమోదకాని పివతి. ఓగాహాతి తిత్థతో.

నాగస్స నాగేనాతి హత్థినాగస్స బుద్ధనాగేన. ఈసాదన్తస్సాతి రథఈసాసదిసదన్తస్స. యదేకో రమతీ వనేతి యస్మా బుద్ధనాగో వియ అయమ్పి హత్థినాగో ఏకో పవివిత్తో వనే రమతి; తస్మాస్స నాగస్స నాగేన చిత్తం సమేతి, ఏకీభావరతియా ఏకసదిసం హోతీతి అత్థో.

యథాభిరన్తం విహరిత్వాతి ఏత్థ తేమాసం భగవా తత్థ విహాసీతి వేదితబ్బో. ఏత్తావతా కోసమ్బకేహి కిర ఉబ్బాళ్హో భగవా తేమాసం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా వసీతి సబ్బత్థ కథా పత్థటా అహోసి.

అథ ఖో కోసమ్బకా ఉపాసకాతి అథ ఖో ఇమం కథాసల్లాపం సుత్వా కోసమ్బివాసినో ఉపాసకా.

అట్ఠారసవత్థుకథా

౪౬౮. అధమ్మం ధమ్మోతిఆదీని అట్ఠారస భేదకరవత్థూని సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకే వణ్ణయిస్సామ.

౪౭౫. తం ఉక్ఖిత్తకం భిక్ఖుం ఓసారేత్వాతి తం గహేత్వా సీమం గన్త్వా ఆపత్తిం దేసాపేత్వా కమ్మవాచాయ ఓసారేత్వా. తావదేవ ఉపోసథోతి తందివసమేవ ఉపోసథక్ఖన్ధకే వుత్తనయేనేవ సామగ్గీఉపోసథో కాతబ్బో.

౪౭౬. అమూలా మూలం గన్త్వాతి న మూలా మూలం గన్త్వా; తం వత్థుం అవినిచ్ఛినిత్వాతి అత్థో. అయం వుచ్చతి ఉపాలి సఙ్ఘసామగ్గీ అత్థాపేతా బ్యఞ్జనూపేతాతి అత్థతో అపగతా, ‘‘సఙ్ఘసామగ్గీ’’తి ఇమం పన బ్యఞ్జనమత్తం ఉపేతా.

౪౭౭. సఙ్ఘస్స కిచ్చేసూతి సఙ్ఘస్స కరణీయేసు ఉప్పన్నేసు. మన్తనాసూతి వినయమన్తనాసు. అత్థేసు జాతేసూతి వినయఅత్థేసు ఉప్పన్నేసు. వినిచ్ఛయేసూతి తేసంయేవ అత్థానం వినిచ్ఛయేసు. మహత్థికోతి మహాఉపకారో. పగ్గహారహోతి పగ్గణ్హితుం వుత్తో.

అనానువజ్జో పఠమేన సీలతోతిఆదిమ్హియేవ తావ సీలతో న ఉపవజ్జో. అవేక్ఖితాచారోతి అపేక్ఖితాచారో; ఆలోకితే విలోకితే సమ్పజానకారీతిఆదినా నయేన ఉపపరిక్ఖితాచారో. అట్ఠకథాసు పన ‘‘అప్పటిచ్ఛన్నాచారో’’తి వుత్తం.

విసయ్హాతి అభిభవిత్వా. అనుయ్యుతం భణన్తి అనుఞ్ఞాతం అనపగతం భణన్తో. యస్మా హి సో అనుయ్యుతం భణతి, ఉసూయాయ వా అగతిగమనవసేన వా కారణాపగతం న భణతి, తస్మా అత్థం న హాపేతి. ఉసూయాయ పన అగతిగమనవసేన వా భణన్తో అత్థం హాపేతి, కారణం న దేతి, తస్మా సో పరిసగతో ఛమ్భతి చేవ వేధతి చ. యో ఈదిసో న హోతి, అయం ‘‘పగ్గహారహో’’తి దస్సేతి.

కిఞ్చ భియ్యో ‘‘తథేవ పఞ్హ’’న్తి గాథా, తస్సత్థో – యథా చ అనుయ్యుతం భణన్తో అత్థం న హాపేతి, తథేవ పరిసాయ మజ్ఝే పఞ్హం పుచ్ఛితో సమానో న చేవ పజ్ఝాయతి, న చ మఙ్కు హోతి. యో హి అత్థం న జానాతి, సో పజ్ఝాయతి. యో వత్తుం న సక్కోతి, సో మఙ్కు హోతి. యో పన అత్థఞ్చ జానాతి, వత్తుఞ్చ సక్కోతి; సో న పజ్ఝాయతి, న మఙ్కు హోతి. కాలాగతన్తి కథేతబ్బయుత్తకాలే ఆగతం. బ్యాకరణారహన్తి పఞ్హస్స అత్థానులోమతాయ బ్యాకరణానుచ్ఛవికం. వచోతి వదన్తో; ఏవరూపం వచనం భణన్తోతి అత్థో. రఞ్జేతీతి తోసేతి. విఞ్ఞూపరిసన్తి విఞ్ఞూనం పరిసం.

ఆచేరకమ్హి చ సకేతి అత్తనో ఆచరియవాదే. అలం పమేతున్తి వీమంసితుం తం తం కారణం పఞ్ఞాయ తులయితుం సమత్థో. పగుణోతి కతపరిచయో లద్ధాసేవనో. కథేతవేతి కథేతబ్బే. విరద్ధికోవిదోతి విరద్ధట్ఠానకుసలో.

పచ్చత్థికా యేన వజన్తీతి అయం గాథా యాదిసే కథేతబ్బే పగుణో, తం దస్సేతుం వుత్తా. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యాదిసేన కథితేన పచ్చత్థికా చ నిగ్గహం గచ్ఛన్తి, మహాజనో చ సఞ్ఞపనం గచ్ఛతి; సఞ్ఞత్తిం అవబోధనం గచ్ఛతీతి అత్థో. యఞ్చ కథేన్తో సకం ఆదాయం అత్తనో ఆచరియవాదం న హాపేతి, యస్మిం వత్థుస్మిం అధికరణం ఉప్పన్నం, తదనురూపం అనుపఘాతకరం పఞ్హం బ్యాకరమానో తాదిసే కథేతబ్బే పగుణో హోతీతి.

దూతేయ్యకమ్మేసు అలన్తి అట్ఠహి దూతఙ్గేహి సమన్నాగతత్తా సఙ్ఘస్స దూతేయ్యకమ్మేసు సమత్థో. సుట్ఠు ఉగ్గణ్హాతీతి సముగ్గహో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా నామ ఆహునం ఆహుతిపిణ్డం సముగ్గణ్హన్తి, ఏవం పీతిసోమనస్సజాతేనేవ చేతసా సఙ్ఘస్స కిచ్చేసు సముగ్గహో, సఙ్ఘస్సకిచ్చేసు తస్స తస్స కిచ్చస్స పటిగ్గాహకోతి అత్థో. కరం వచోతి వచనం కరోన్తో. న తేన మఞ్ఞతీతి తేన వచనకరణేన ‘‘అహం కరోమి, సఙ్ఘభారం నిత్థరామీ’’తి న మానాతిమానం జప్పేతి.

ఆపజ్జతి యావతకేసు వత్థూసూతి యత్తకేసు వత్థూసు ఆపత్తిం ఆపజ్జమానో ఆపజ్జతి. హోతి యథా చ వుట్ఠితీతి తస్సా చ ఆపత్తియా యథా వుట్ఠానం హోతి. ఏతే విభఙ్గాతి యేసు వత్థూసు ఆపజ్జతి, యథా చ వుట్ఠానం హోతి, ఇమేసం అత్థానం జోతకా ఏతే విభఙ్గా. ఉభయస్సాతి ఉభయే అస్స. స్వాగతాతి సుట్ఠు ఆగతా. ఆపత్తివుట్ఠానపదస్స కోవిదోతి ఆపత్తివుట్ఠానకారణకుసలో.

యాని చాచరన్తి యాని చ భణ్డనకారణాదీని ఆచరన్తో తజ్జనీయకమ్మాదివసేన నిస్సారణం గచ్ఛతి. ఓసారణం తంవుసితస్స జన్తునోతి తం వత్తం వుసితస్స జన్తునో, యా ఓసారణా కాతబ్బా, ఏతమ్పి జానాతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

కోసమ్బకక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ

మహావగ్గవణ్ణనా సమత్తా.

మహావగ్గ-అట్ఠకథా నిట్ఠితా.