౧. మహాఖన్ధకం

బోధికథా

ఉభిన్నం పాతిమోక్ఖానం, సఙ్గీతిసమనన్తరం;

సఙ్గాయింసు మహాథేరా, ఖన్ధకం ఖన్ధకోవిదా.

యం తస్స దాని సమ్పత్తో, యస్మా సంవణ్ణనాక్కమో;

తస్మా హోతి అయం తస్స, అనుత్తానత్థవణ్ణనా.

పదభాజనియే అత్థా, యేహి యేసం పకాసితా;

తే చే పున వదేయ్యామ, పరియోసానం కదా భవే.

ఉత్తానా చేవ యే అత్థా, తేసం సంవణ్ణనాయ కిం;

అధిప్పాయానుసన్ధీహి, బ్యఞ్జనేన చ యే పన.

అనుత్తానా న తే యస్మా, సక్కా ఞాతుం అవణ్ణితా;

తేసంయేవ అయం తస్మా, హోతి సంవణ్ణనానయోతి.

౧. తేన సమయేన బుద్ధో భగవా ఉరువేలాయం విహరతి నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే బోధిరుక్ఖమూలే పఠమాభిసమ్బుద్ధోతి ఏత్థ కిఞ్చాపి ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేరఞ్జాయ’’న్తిఆదీసు వియ కరణవచనే విసేసకారణం నత్థి, వినయం పత్వా పన కరణవచనేనేవ అయమభిలాపో ఆరోపితోతి ఆదితో పట్ఠాయ ఆరుళ్హాభిలాపవసేనేవేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏస నయో అఞ్ఞేసుపి ఇతో పరేసు ఏవరూపేసు.

కిం పనేతస్స వచనే పయోజనన్తి? పబ్బజ్జాదీనం వినయకమ్మానం ఆదితో పట్ఠాయ నిదానదస్సనం. యా హి భగవతా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఇమేహి తీహి సరణగమనేహి పబ్బజ్జం ఉపసమ్పద’’న్తి (మహావ. ౩౪) ఏవం పబ్బజ్జా చేవ ఉపసమ్పదా చ అనుఞ్ఞాతా, యాని చ రాజగహాదీసు ఉపజ్ఝాయఉపజ్ఝాయవత్తఆచరియఆచరియవత్తాదీని అనుఞ్ఞాతాని, తాని అభిసమ్బోధిం పత్వా సత్తసత్తాహం బోధిమణ్డే వీతినామేత్వా బారాణసియం ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా ఇమినా అనుక్కమేన ఇదఞ్చిదఞ్చ ఠానం పత్వా ఇమస్మిఞ్చ ఇమస్మిఞ్చ వత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తానీతి ఏవమేతేసం పబ్బజ్జాదీనం వినయకమ్మానం ఆదితో పట్ఠాయ నిదానదస్సనం ఏతస్స వచనే పయోజనన్తి వేదితబ్బం.

తత్థ ఉరువేలాయన్తి మహావేలాయం; మహన్తే వాలికరాసిమ్హీతి అత్థో. అథ వా ‘‘ఉరూ’’తి వాలికా వుచ్చతి; ‘‘వేలా’’తి మరియాదా; వేలాతిక్కమనహేతు ఆహటా ఉరు ఉరువేలాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అతీతే కిర అనుప్పన్నే బుద్ధే దససహస్సకులపుత్తా తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తస్మిం పదేసే విహరన్తా ఏకదివసం సన్నిపతిత్వా కతికవత్తం అకంసు – ‘‘కాయకమ్మవచీకమ్మాని నామ పరేసమ్పి పాకటాని హోన్తి, మనోకమ్మం పన అపాకటం; తస్మా యో కామవితక్కం వా బ్యాపాదవితక్కం వా విహింసావితక్కం వా వితక్కేతి, తస్స అఞ్ఞో చోదకో నామ నత్థి, సో అత్తనావ అత్తానం చోదేత్వా పత్తపుటేన వాలికం ఆహరిత్వా ఇమస్మిం ఠానే ఆకిరతు, ఇదమస్స దణ్డకమ్మ’’న్తి. తతో పట్ఠాయ యో తాదిసం వితక్కం వితక్కేతి, సో తత్థ పత్తపుటేన వాలికం ఆకిరతి. ఏవం తత్థ అనుక్కమేన మహావాలికరాసి జాతో, తతో నం పచ్ఛిమా జనతా పరిక్ఖిపిత్వా చేతియట్ఠానమకాసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘ఉరువేలాయన్తి మహావేలాయం; మహన్తే వాలికరాసిమ్హీతి అత్థో’’తి. తమేవ సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అథ వా ఉరూతి వాలికా వుచ్చతి; వేలాతి మరియాదా; వేలాతిక్కమనహేతు ఆహటా ఉరు ఉరువేలాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి.

బోధిరుక్ఖమూలేతి బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం; తం బోధిం భగవా ఏత్థ పత్తోతి రుక్ఖోపి ‘‘బోధిరుక్ఖో’’త్వేవ నామం లభి, తస్స బోధిరుక్ఖస్స మూలే బోధిరుక్ఖమూలే. పఠమాభిసమ్బుద్ధోతి పఠమం అభిసమ్బుద్ధో; అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా సబ్బపఠమంయేవాతి అత్థో. ఏకపల్లఙ్కేనాతి సకిమ్పి అనుట్ఠహిత్వా యథాఆభుజితేన ఏకేనేవ పల్లఙ్కేన. విముత్తిసుఖపటిసంవేదీతి విముత్తిసుఖం ఫలసమాపత్తిసుఖం పటిసంవేదయమానో.

పటిచ్చసముప్పాదన్తి పచ్చయాకారం. పచ్చయాకారో హి అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిచ్చ సహితే ధమ్మే ఉప్పాదేతీతి ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’తి వుచ్చతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన సబ్బాకారసమ్పన్నం వినిచ్ఛయం ఇచ్ఛన్తేన విసుద్ధిమగ్గతో గహేతబ్బో. అనులోమపటిలోమన్తి అనులోమఞ్చ పటిలోమఞ్చ. తత్థ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా నయేన వుత్తో అవిజ్జాదికో పచ్చయాకారో అత్తనా కత్తబ్బకిచ్చకరణతో ‘‘అనులోమో’’తి వుచ్చతి. ‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’తిఆదినా నయేన వుత్తో స్వేవ అనుప్పాదనిరోధేన నిరుజ్ఝమానో తం కిచ్చం న కరోతీతి తస్స అకరణతో ‘‘పటిలోమో’’తి వుచ్చతి. పురిమనయేన వా వుత్తో పవత్తియా అనులోమో, ఇతరో తస్సా పటిలోమోతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఆదితో పన పట్ఠాయ యావ అన్తం, అన్తతో చ పట్ఠాయ యావ ఆదిం పాపేత్వా అవుత్తత్తా ఇతో అఞ్ఞేనత్థేన అనులోమపటిలోమతా న యుజ్జతి.

మనసాకాసీతి మనసి అకాసి. తత్థ యథా అనులోమం మనసి అకాసి, ఇదం తావ దస్సేతుం ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చాతి అవిజ్జాపచ్చయో. తస్మా అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీతి ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన సబ్బాకారసమ్పన్నం వినిచ్ఛయం ఇచ్ఛన్తేన విసుద్ధిమగ్గతోవ గహేతబ్బో.

యథా పన పటిలోమం మనసి అకాసి, ఇదం దస్సేతుం అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధోతిఆది వుత్తం. తత్థ అవిజ్జాయ త్వేవాతి అవిజ్జాయ తు ఏవ. అసేసవిరాగనిరోధాతి విరాగసఙ్ఖాతేన మగ్గేన అసేసనిరోధా. సఙ్ఖారనిరోధోతి సఙ్ఖారానం అనుప్పాదనిరోధో హోతి. ఏవం నిరుద్ధానం పన సఙ్ఖారానం నిరోధా విఞ్ఞాణం నిరుద్ధం, విఞ్ఞాణాదీనఞ్చ నిరోధా నామరూపాదీని నిరుద్ధానియేవ హోన్తీతి దస్సేతుం సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధోతిఆదీని వత్వా ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీతి వుత్తం. తత్థ కేవలస్సాతి సకలస్స; సుద్ధస్స వా సత్తవిరహితస్సాతి అత్థో. దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి దుక్ఖరాసిస్స. నిరోధో హోతీతి అనుప్పాదో హోతి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి య్వాయం ‘‘అవిజ్జాదివసేన సఙ్ఖారాదికస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో చ అవిజ్జానిరోధాదివసేన చ నిరోధో హోతీ’’తి వుత్తో, సబ్బాకారేన ఏతమత్థం విదిత్వా. తాయం వేలాయన్తి తాయం తస్స అత్థస్స విదితవేలాయం. ఇమం ఉదానం ఉదానేసీతి ఇమం తస్మిం విదితే అత్థే హేతునో చ హేతుసముప్పన్నధమ్మస్స చ పజాననాయ ఆనుభావదీపకం ‘‘యదా హవే పాతుభవన్తీ’’తిఆదికం సోమనస్సయుత్తఞాణసముట్ఠానం ఉదానం ఉదానేసి, అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేసీతి వుత్తం హోతి.

తస్సత్థో – యదా హవేతి యస్మిం భవే కాలే. పాతుభవన్తీతి ఉప్పజ్జన్తి. ధమ్మాతి అనులోమపచ్చయాకారపటివేధసాధకా బోధిపక్ఖియధమ్మా. అథ వా పాతుభవన్తీతి పకాసన్తి; అభిసమయవసేన బ్యత్తా పాకటా హోన్తి. ధమ్మాతి చతుఅరియసచ్చధమ్మా. ఆతాపో వుచ్చతి కిలేససన్తాపనట్ఠేన వీరియం; ఆతాపినోతి సమ్మప్పధానవీరియవతో. ఝాయతోతి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానలక్ఖణేన చ లక్ఖణూపనిజ్ఝానలక్ఖణేన చ ఝానేన ఝాయన్తస్స. బ్రాహ్మణస్సాతి బాహితపాపస్స ఖీణాసవస్స. అథస్స కఙ్ఖా వపయన్తీతి అథస్స ఏవం పాతుభూతధమ్మస్స కఙ్ఖా వపయన్తి. సబ్బాతి యా ఏతా ‘‘కో ను ఖో భన్తే ఫుసతీతి; నో కల్లో పఞ్హోతి భగవా అవోచా’’తిఆదినా, తథా ‘‘కతమం ను ఖో భన్తే జరామరణం; కస్స చ పనిదం జరామరణన్తి; నో కల్లో పఞ్హోతి భగవా అవోచా’’తిఆదినా చ నయేన పచ్చయాకారే కఙ్ఖా వుత్తా, యా చ పచ్చయాకారస్సేవ అప్పటివిద్ధత్తా ‘‘అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధాన’’న్తిఆదికా సోళస కఙ్ఖా ఆగతా, తా సబ్బా వపయన్తి అపగచ్ఛన్తి నిరుజ్ఝన్తి. కస్మా? యతో పజానాతి సహేతుధమ్మన్తి యస్మా అవిజ్జాదికేన హేతునా సహేతుకం ఇమం సఙ్ఖారాదిం కేవలం దుక్ఖక్ఖన్ధధమ్మం పజానాతి అఞ్ఞాతి పటివిజ్ఝతీతి.

౨. దుతియవారే – ఇమం ఉదానం ఉదానేసీతి ఇమం తస్మిం విదితే అత్థే ‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’తి ఏవం పకాసితస్స నిబ్బానసఙ్ఖాతస్స పచ్చయక్ఖయస్స అవబోధానుభావదీపకం వుత్తప్పకారం ఉదానం ఉదానేసీతి అత్థో. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – యస్మా పచ్చయానం ఖయసఙ్ఖాతం నిబ్బానం అవేది అఞ్ఞాసి పటివిజ్ఝి, తస్మా యదాస్స ఆతాపినో ఝాయతో బ్రాహ్మణస్స వుత్తప్పకారా ధమ్మా పాతుభవన్తి, అథస్స యా నిబ్బానస్స అవిదితత్తా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తా సబ్బాపి కఙ్ఖా వపయన్తీతి.

౩. తతియవారే – ఇమం ఉదానం ఉదానేసీతి ఇమం యేన మగ్గేన సో దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయనిరోధసఙ్ఖాతో అత్థో కిచ్చవసేన చ ఆరమ్మణకిరియాయ చ విదితో, తస్స అరియమగ్గస్స ఆనుభావదీపకం వుత్తప్పకారం ఉదానం ఉదానేసీతి అత్థో. తత్రాపాయం సఙ్ఖేపత్థో – యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మా ఆతాపినో ఝాయతో బ్రాహ్మణస్స, తదా సో బ్రాహ్మణో తేహి వా ఉప్పన్నేహి బోధిపక్ఖియధమ్మేహి, యస్స వా అరియమగ్గస్స చతుసచ్చధమ్మా పాతుభూతా, తేన అరియమగ్గేన విధూపయం తిట్ఠతి మారసేనం ‘‘కామా తే పఠమా సేనా’’తిఆదినా నయేన వుత్తప్పకారం మారసేనం విధూపయన్తో విధమేన్తో విద్ధంసేన్తో తిట్ఠతి. కథం? సూరియోవ ఓభాసయమన్తలిక్ఖం, యథా సూరియో అబ్భుగ్గతో అత్తనో పభాయ అన్తలిక్ఖం ఓభాసేన్తోవ అన్ధకారం విధమేన్తో తిట్ఠతి, ఏవం సోపి బ్రాహ్మణో తేహి ధమ్మేహి తేన వా మగ్గేన సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తోవ మారసేనం విధూపయన్తో తిట్ఠతీతి.

ఏవమేత్థ పఠమం ఉదానం పచ్చయాకారపచ్చవేక్ఖణవసేన, దుతియం నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణవసేన, తతియం మగ్గపచ్చవేక్ఖణవసేన ఉప్పన్నన్తి వేదితబ్బం. ఉదానే పన ‘‘రత్తియా పఠమం యామం పటిచ్చసముప్పాదం అనులోమం, దుతియం యామం పటిలోమం, తతియం యామం అనులోమపటిలోమ’’న్తి వుత్తం; తం సత్తాహస్స అచ్చయేన ‘‘స్వే ఆసనా వుట్ఠహిస్సామీ’’తి రత్తిం ఉప్పాదితమనసికారం సన్ధాయ వుత్తం. తదా హి భగవా యస్స పచ్చయాకారపజాననస్స చ పచ్చయక్ఖయాధిగమస్స చ ఆనుభావదీపికా పురిమా ద్వే ఉదానగాథా, తస్స వసేన ఏకేకమేవ కోట్ఠాసం పఠమయామఞ్చ మజ్ఝిమయామఞ్చ మనసాకాసి, ఇధ పన పాటిపదరత్తియా ఏవం మనసాకాసి. భగవా హి విసాఖపుణ్ణమాయ రత్తియా పఠమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరి, మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేసి, పచ్ఛిమయామే పటిచ్చసముప్పాదం అనులోమపటిలోమం మనసి కత్వా ‘‘ఇదాని అరుణో ఉగ్గమిస్సతీ’’తి సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణి. సబ్బఞ్ఞుతప్పత్తిసమనన్తరమేవ చ అరుణో ఉగ్గచ్ఛి. తతో తం దివసం తేనేవ పల్లఙ్కేన వీతినామేత్వా సమ్పత్తాయ పాటిపదరత్తియా తీసు యామేసు ఏవం మనసి కత్వా ఇమాని ఉదానాని ఉదానేసి. ఇతి పాటిపదరత్తియా ఏవం మనసి కత్వా తం ‘‘బోధిరుక్ఖమూలే సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసీదీ’’తి ఏవం వుత్తసత్తాహం తత్థేవ వీతినామేసి.

బోధికథా నిట్ఠితా.

అజపాలకథా

౪. అథ ఖో భగవా సత్తాహస్స అచ్చయేన తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠహిత్వా బోధిరుక్ఖమూలా యేన అజపాలనిగ్రోధో తేనుపసఙ్కమీతి ఏత్థ న భగవా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠహిత్వా అనన్తరమేవ బోధిరుక్ఖమూలా యేన అజపాలనిగ్రోధో తేనుపసఙ్కమి. యథా పన ‘‘భుత్వా సయతీ’’తి వుత్తే న ‘‘హత్థే అధోవిత్వా ముఖం అవిక్ఖాలేత్వా సయనసమీపం అగన్త్వా అఞ్ఞం కిఞ్చి ఆలాపసల్లాపం అకత్వా సయతి’’చ్చేవ వుత్తం హోతి, భోజనతో పన పచ్ఛా సయతి, న నసయతీతి ఇదమేవత్థ దీపితం హోతి. ఏవమిధాపి ‘‘న తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠహిత్వా అనన్తరమేవ పక్కామీ’’తి వుత్తం హోతి, వుట్ఠానతో చ పన పచ్ఛా పక్కామి, న నపక్కామీతి ఇదమేవేత్థ దీపితం హోతి.

అనన్తరం పన అపక్కమిత్వా భగవా కిం అకాసీతి? అపరానిపి తీణి సత్తాహాని బోధిసమీపేయేవ వీతినామేసి. తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – భగవతి కిర బుద్ధత్తం పత్వా సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నే ‘‘న భగవా వుట్ఠాతి; కిం ను ఖో అఞ్ఞేపి బుద్ధత్తకరా ధమ్మా అత్థీ’’తి ఏకచ్చానం దేవతానం కఙ్ఖా ఉదపాది. అథ భగవా అట్ఠమే దివసే సమాపత్తితో వుట్ఠాయ దేవతానం కఙ్ఖం ఞత్వా కఙ్ఖావిధమనత్థం ఆకాసే ఉప్పతిత్వా యమకపాటిహారియం దస్సేత్వా తాసం కఙ్ఖం విధమిత్వా పల్లఙ్కతో ఈసకం పాచీననిస్సితే ఉత్తరదిసాభాగే ఠత్వా చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ ఉపచితానం పారమీనం బలాధిగమనట్ఠానం పల్లఙ్కం బోధిరుక్ఖఞ్చ అనిమిసేహి అక్ఖీహి ఓలోకయమానో సత్తాహం వీతినామేసి, తం ఠానం అనిమిసచేతియం నామ జాతం. అథ పల్లఙ్కస్స చ ఠితట్ఠానస్స చ అన్తరా పురత్థిమతో చ పచ్ఛిమతో చ ఆయతే రతనచఙ్కమే చఙ్కమన్తో సత్తాహం వీతినామేసి, తం ఠానం రతనచఙ్కమచేతియం నామ జాతం. తతో పచ్ఛిమదిసాభాగే దేవతా రతనఘరం మాపయింసు. తత్థ పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా అభిధమ్మపిటకం విసేసతో చేత్థ అనన్తనయం సమన్తపట్ఠానం విచినన్తో సత్తాహం వీతినామేసి, తం ఠానం రతనఘరచేతియం నామ జాతం.

ఏవం బోధిసమీపేయేవ చత్తారి సత్తాహాని వీతినామేత్వా పఞ్చమే సత్తాహే బోధిరుక్ఖమూలా యేన అజపాలనిగ్రోధో తేనుపసఙ్కమి. తస్స కిర నిగ్రోధస్స ఛాయాయ అజపాలకా గన్త్వా నిసీదన్తి; తేనస్స అజపాలనిగ్రోధోత్వేవ నామం ఉదపాది. సత్తాహం విముత్తిసుఖపటిసంవేదీతి తత్రాపి ధమ్మం విచినన్తోయేవ విముత్తిసుఖం పటిసంవేదేన్తో నిసీది. బోధితో పురత్థిమదిసాభాగే ఏస రుక్ఖో హోతి. ఏవం నిసిన్నే చ పనేత్థ భగవతి ఏకో బ్రాహ్మణో గన్త్వా పఞ్హం పుచ్ఛి. తేన వుత్తం ‘‘అథ ఖో అఞ్ఞతరో’’తిఆది. తత్థ హుంహుఙ్కజాతికోతి సో కిర దిట్ఠమఙ్గలికో నామ, మానవసేన కోధవసేన చ ‘‘హుంహు’’న్తి కరోన్తో విచరతి, తస్మా ‘‘హుంహుఙ్కజాతికో’’తి వుచ్చతి. ‘‘హుహుక్కజాతికో’’తిపి పఠన్తి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం తేన వుత్తస్స వచనస్స సిఖాపత్తమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి. తస్సత్థో – యో బాహితపాపధమ్మతాయ బ్రాహ్మణో న దిట్ఠమఙ్గలికతాయ, హుంహుఙ్కారకభావాదిపాపధమ్మయుత్తో హుత్వా కేవలం జాతిమత్తకేన బ్రహ్మఞ్ఞం పటిజానాతి, సో బ్రాహ్మణో బాహితపాపధమ్మత్తా హుంహుఙ్కారప్పహానేన నిహుంహుఙ్కో, రాగాదికసావాభావేన నిక్కసావో, భావనానుయోగయుత్తచిత్తతాయ యతత్తో, సీలసంవరేన వా సఞ్ఞతచిత్తతాయ యతత్తో, చతుమగ్గఞాణసఙ్ఖాతేహి వేదేహి అన్తం, వేదానం వా అన్తం గతత్తా వేదన్తగూ, మగ్గబ్రహ్మచరియస్స వుసితత్తా వుసితబ్రహ్మచరియో. ధమ్మేన బ్రహ్మవాదం వదేయ్య, ‘‘బ్రాహ్మణో, అహ’’న్తి ఏతం వాదం ధమ్మేన వదేయ్య, యస్స సకలే లోకసన్నివాసే కుహిఞ్చి ఏకారమ్మణేపి రాగుస్సదో దోసుస్సదో మోహుస్సదో మానుస్సదో దిట్ఠుస్సదోతి ఇమే ఉస్సదా నత్థీతి.

అజపాలకథా నిట్ఠితా.

ముచలిన్దకథా

౫. అకాలమేఘోతి అసమ్పత్తే వస్సకాలే ఉప్పన్నమేఘో. అయం పన గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే ఉదపాది. సత్తాహవద్దలికాతి తస్మిం ఉప్పన్నే సత్తాహం అవిచ్ఛిన్నవుట్ఠికా అహోసి. సీతవాతదుద్దినీతి సా చ పన సత్తాహవద్దలికా ఉదకఫుసితసమ్మిస్సేన సీతవాతేన సమన్తా పరిబ్భమన్తేన దూసితదివసత్తా సీతవాతదుద్దినీ నామ అహోసి. అథ ఖో ముచలిన్దో నాగరాజాతి తస్సేవ ముచలిన్దరుక్ఖస్స సమీపే పోక్ఖరణియా నిబ్బత్తో మహానుభావో నాగరాజా. సత్తక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వాతి ఏవం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వా ఉపరిముద్ధని మహన్తం ఫణం కరిత్వావ ఠితే; తస్మిం తస్స పరిక్ఖేపబ్భన్తరం లోహపాసాదే భణ్డాగారగబ్భప్పమాణం అహోసి, తస్మా భగవా నివాతే పిహితద్వారవాతపానే కూటాగారే నిసిన్నో వియ జాతో. మా భగవన్తం సీతన్తిఆది తస్స తథా కరిత్వా ఠానకారణపరిదీపనం. సో హి ‘‘మా భగవన్తం సీతం బాధయిత్థ, మా ఉణ్హం, మా డంసాదిసమ్ఫస్సో బాధయిత్థా’’తి తథా కరిత్వా అట్ఠాసి. తత్థ కిఞ్చాపి సత్తాహవద్దలికాయ ఉణ్హమేవ నత్థి, సచే పన అన్తరన్తరా మేఘో విగచ్ఛేయ్య ఉణ్హం భవేయ్య, తమ్పి నం మా బాధయిత్థాతి ఏవం తస్స చిన్తేతుం యుత్తం. విద్ధన్తి ఉబ్బిద్ధం; మేఘవిగమేన దూరీభూతన్తి అత్థో. విగతవలాహకన్తి అపగతమేఘం. దేవన్తి ఆకాసం. సకవణ్ణన్తి అత్తనో రూపం.

సుఖో వివేకోతి నిబ్బానసఙ్ఖాతో ఉపధివివేకో సుఖో. తుట్ఠస్సాతి చతుమగ్గఞాణసన్తోసేన సన్తుట్ఠస్స. సుతధమ్మస్సాతి పకాసితధమ్మస్స. పస్సతోతి తం వివేకం యం వా కిఞ్చి పస్సితబ్బం నామ, తం సబ్బం అత్తనో వీరియబలాధిగతేన ఞాణచక్ఖునా పస్సన్తస్స. అబ్యాపజ్జన్తి అకుప్పనభావో; ఏతేన మేత్తాపుబ్బభాగో దస్సితో. పాణభూతేసు సంయమోతి సత్తేసు చ సంయమో; అవిహింసనభావో సుఖోతి అత్థో. ఏతేన కరుణాపుబ్బభాగో దస్సితో. సుఖా విరాగతా లోకేతి వీతరాగతాపి సుఖాతి దీపేతి. కామానం సమతిక్కమోతి యా ‘‘కామానం సమతిక్కమో’’తి వుచ్చతి; సా విరాగతాపి సుఖాతి అత్థో. ఏతేన అనాగామిమగ్గో కథితో. అస్మిమానస్స యో వినయోతి ఇమినా పన అరహత్తం కథితం; అరహత్తఞ్హి అస్మిమానస్స ‘‘పస్సద్ధివినయో’’తి వుచ్చతి. ఇతో పరఞ్చ సుఖం నామ నత్థి, తేనాహ ‘‘ఏతం వే పరమం సుఖ’’న్తి.

ముచలిన్దకథా నిట్ఠితా.

రాజాయతనకథా

౬. ముచలిన్దమూలాతి మహాబోధితో పాచీనకోణే ఠితముచలిన్దరుక్ఖమూలా. రాజాయతనన్తి దక్ఖిణదిసాభాగే ఠితం రాజాయతనరుక్ఖం ఉపసఙ్కమి. తేన ఖో పన సమయేనాతి కతరేన సమయేన. భగవతో కిర రాజాయతనమూలే సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నస్స సమాధితో వుట్ఠానదివసే అరుణుగ్గమనవేలాయమేవ ‘‘భోజనకిచ్చేన భవితబ్బ’’న్తి ఞత్వా సక్కో దేవరాజా ఓసధహరీతకం ఉపనేసి. భగవా తం పరిభుఞ్జి, పరిభుత్తమత్తస్సేవ సరీరకిచ్చం అహోసి. సక్కో ముఖోదకం అదాసి. భగవా ముఖం ధోవిత్వా తస్మింయేవ రుక్ఖమూలే నిసీది. ఏవం ఉగ్గతే అరుణమ్హి నిసిన్నే భగవతి.

తేన ఖో పన సమయేన తపుస్సభల్లికా వాణిజాతి తపుస్సో చ భల్లికో చాతి ద్వే భాతరో వాణిజా. ఉక్కలాతి ఉక్కలజనపదతో. తం దేసన్తి యస్మిం దేసే భగవా విహరతి. కతరస్మిఞ్చ దేసే భగవా విహరతి? మజ్ఝిమదేసే. తస్మా మజ్ఝిమదేసం గన్తుం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నా హోన్తీతి అయమేత్థ అత్థో. ఞాతిసాలోహితా దేవతాతి తేసం ఞాతిభూతపుబ్బా దేవతా. ఏతదవోచాతి సా కిర నేసం సబ్బసకటాని అప్పవత్తీని అకాసి. తతో తే కిం ఇదన్తి మగ్గదేవతానం బలిం అకంసు. తేసం బలికమ్మకాలే సా దేవతా దిస్సమానేనేవ కాయేన ఏతం అవోచ. మన్థేన చ మధుపిణ్డికాయ చాతి అబద్ధసత్తునా చ సప్పిమధుఫాణితాదీహి యోజేత్వా బద్ధసత్తునా చ. పతిమానేథాతి ఉపట్ఠహథ. తం వోతి తం పతిమాననం తుమ్హాకం భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. యం అమ్హాకన్తి యం పటిగ్గహణం అమ్హాకం అస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. భగవతో ఏతదహోసీతి యో కిరస్స పధానానుయోగకాలే పత్తో అహోసి, సో సుజాతాయ పాయాసం దాతుం ఆగచ్ఛన్తియా ఏవ అన్తరధాయి. తేనస్స ఏతదహోసి – ‘‘పత్తో మే నత్థి, పురిమకాపి చ న ఖో తథాగతా హత్థేసు పటిగ్గణ్హన్తి, కిమ్హి ను ఖో అహం పటిగ్గణ్హేయ్యం మన్థఞ్చ మధుపిణ్డకఞ్చా’’తి.

పరివితక్కమఞ్ఞాయాతి ఇతో పుబ్బేవ భగవతో సుజాతాయ దిన్నభోజనంయేవ ఓజానుప్పబన్ధనవసేన అట్ఠాసి, ఏత్తకం కాలం నేవ జిఘచ్ఛా న పిపాసా న కాయదుబ్బల్యం అహోసి. ఇదాని పనస్స ఆహారం పటిగ్గహేతుకామతాయ ‘‘న ఖో తథాగతా’’తిఆదినా నయేన పరివితక్కో ఉదపాది. తం ఏవం ఉప్పన్నం అత్తనో చేతసా భగవతో చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ. చతుద్దిసాతి చతూహి దిసాహి. సేలమయే పత్తేతి ముగ్గవణ్ణసేలమయే పత్తే. ఇదంయేవ భగవా పటిగ్గహేసి, తేయేవ సన్ధాయ వుత్తం. చత్తారో పన మహారాజానో పఠమం ఇన్దనీలమణిమయే పత్తే ఉపనామేసుం, న తే భగవా అగ్గహేసి. తతో ఇమే చత్తారోపి ముగ్గవణ్ణసిలామయే పత్తే ఉపనామేసుం, భగవా చత్తారోపి పత్తే అగ్గహేసి తేసం పసాదానురక్ఖణత్థాయ, నో మహిచ్ఛతాయ. గహేత్వా చ పన చత్తారోపి యథా ఏకోవ పత్తో హోతి తథా అధిట్ఠహి, చతున్నమ్పి ఏకసదిసో పుఞ్ఞవిపాకో అహోసి. ఏవం ఏకం కత్వా అధిట్ఠితే పటిగ్గహేసి భగవా పచ్చగ్ఘే సేలమయే పత్తే మన్థఞ్చ మధుపిణ్డికఞ్చ. పచ్చగ్ఘేతి పచ్చగ్ఘస్మిం; పాటేక్కం మహగ్ఘస్మిన్తి అత్థో. అథ వా పచ్చగ్ఘేతి అభినవే అబ్భుణ్హే; తఙ్ఖణే నిబ్బత్తస్మిన్తి అత్థో. ద్వే వాచా ఏతేసం అహేసున్తి ద్వేవాచికా. అథ వా ద్వీహి వాచాహి ఉపాసకభావం పత్తాతి అత్థో. తే ఏవం ఉపాసకభావం పటివేదేత్వా భగవన్తం ఆహంసు – ‘‘కస్స దాని భన్తే అమ్హేహి అజ్జ పట్ఠాయ అభివాదనపచ్చుట్ఠానం కాతబ్బ’’న్తి? అథ భగవా సీసం పరామసి, కేసా హత్థే లగ్గింసు. తే తేసం అదాసి ‘‘ఇమే తుమ్హే పరిహరథా’’తి. తే కేసధాతుయో లభిత్వా అమతేనేవ అభిసిత్తా హట్ఠతుట్ఠా భగవన్తం వన్దిత్వా పక్కమింసు.

రాజాయతనకథా నిట్ఠితా.

బ్రహ్మయాచనకథా

౭. అథ ఖో భగవా సత్తాహస్స అచ్చయేన తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠహిత్వా వుత్తప్పకారమేతం సబ్బం కిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా రాజాయతనమూలా పునపి యేన అజపాలనిగ్రోధో తేనుపసఙ్కమి. పరివితక్కో ఉదపాదీతి తస్మిం నిసిన్నమత్తస్సేవ సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణో అయం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది. కస్మా పనాయం సబ్బబుద్ధానం ఉప్పజ్జతీతి? ధమ్మస్స మహన్తభావం గరుభావం భారియభావం పచ్చవేక్ఖణాయ బ్రహ్మునా యాచితే దేసేతుకామతాయ చ. జానన్తి హి బుద్ధా ‘‘ఏవం పరివితక్కితే బ్రహ్మా ఆగన్త్వా ధమ్మదేసనం యాచిస్సతి, తతో సత్తా ధమ్మే గారవం ఉప్పాదేస్సన్తి, బ్రహ్మగరుకో హి లోకసన్నివాసో’’తి. ఇతి ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి అయం వితక్కో ఉప్పజ్జతీతి.

తత్థ అధిగతో ఖో మ్యాయన్తి అధిగతో ఖో మే అయం. ఆలయరామాతి సత్తా పఞ్చ కామగుణే అల్లీయన్తి, తస్మా తే ‘‘ఆలయా’’తి వుచ్చన్తి. తేహి ఆలయేహి రమన్తీతి ఆలయరామా. ఆలయేసు రతాతి ఆలయరతా. ఆలయేసు సుట్ఠుముదితాతి ఆలయసమ్ముదితా. యదిదన్తి నిపాతో. తస్స ఠానం సన్ధాయ ‘‘యం ఇద’’న్తి పటిచ్చసముప్పాదం సన్ధాయ ‘‘యో అయ’’న్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పాదోతి ఇమేసం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా, ఇదప్పచ్చయావ ఇదప్పచ్చయతా, ఇదప్పచ్చయతా చ సా పటిచ్చసముప్పాదో చాతి ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పాదో. సో మమస్స కిలమథోతి యా అజానన్తానం దేసనా నామ, సో మమ కిలమథో అస్స; సా మమ విహేసా అస్సాతి అత్థో. భగవన్తన్తి భగవతో. అనచ్ఛరియాతి అను అచ్ఛరియా. పటిభంసూతి పటిభానసఙ్ఖాతస్స ఞాణస్స గోచరా అహేసుం, పరివితక్కయితబ్బభావం పాపుణింసు.

హలన్తి ఏత్థ హకారో నిపాతమత్తో; అలన్తి అత్థో. పకాసితున్తి దేసితుం. అలం దాని మే ఇమం కిచ్ఛేన అధిగతం ధమ్మం దేసేతున్తి వుత్తం హోతి. పటిసోతగామిన్తి పటిసోతం వుచ్చతి నిబ్బానం; నిబ్బానగామిన్తి అత్థో. రాగరత్తాతి కామరాగభవరాగదిట్ఠిరాగేన రత్తా. న దక్ఖన్తీతి న పస్సిస్సన్తి. తమోఖన్ధేన ఆవుటాతి అవిజ్జారాసినా అజ్ఝోత్థటా. అప్పోస్సుక్కతాయాతి నిరుస్సుక్కభావేన; అదేసేతుకామతాయాతి అత్థో.

౮. యత్ర హి నామాతి యస్మిం నామ లోకే. భగవతో పురతో పాతురహోసీతి ధమ్మదేసనాయాచనత్థం దససు చక్కవాళసహస్సేసు మహాబ్రహ్మానో గహేత్వా ఆగమ్మ భగవతో పురతో పాతురహోసి. అప్పరజక్ఖజాతికాతి పఞ్ఞామయే అక్ఖిమ్హి అప్పం రాగదోసమోహరజం ఏతేసం ఏవంసభావాతి అప్పరజక్ఖజాతికా. భవిస్సన్తి ధమ్మస్స అఞ్ఞాతారోతి పటివిజ్ఝితారో.

పాతురహోసీతి పాతుభవి. సమలేహి చిన్తితోతి రాగాదీహి మలేహి సమలేహి ఛహి సత్థారేహి చిన్తితో. అపాపురేతన్తి వివర ఏతం. అమతస్స ద్వారన్తి అమతస్స నిబ్బానస్స ద్వారభూతం అరియమగ్గం. సుణన్తు ధమ్మం విమలేనానుబుద్ధన్తి ఇమే సత్తా రాగాదిమలానం అభావతో విమలేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన అనుబుద్ధం చతుసచ్చధమ్మం సుణన్తు.

సేలే యథా పబ్బతముద్ధనిట్ఠితోతి సేలమయే ఏకగ్ఘనే పబ్బతముద్ధని యథాఠితోవ యథా చక్ఖుమా పురిసో సమన్తతో జనతం పస్సేయ్య, త్వమ్పి సుమేధ సున్దరపఞ్ఞ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సమన్తచక్ఖు భగవా ధమ్మమయం పఞ్ఞామయం పాసాదమారుయ్హ సయం అపేతసోకో సోకావతిణ్ణం జాతిజరాభిభూతఞ్చ జనతం అవేక్ఖస్సు ఉపధారయ.

ఉట్ఠేహీతి భగవతో ధమ్మదేసనత్థం చారికచరణం యాచన్తో భణతి. వీరాతిఆదీసు భగవా వీరియవన్తతాయ వీరో. దేవపుత్తమచ్చుకిలేసాభిసఙ్ఖారమారానం విజితత్తా విజితసఙ్గామో. జాతికన్తారాదినిత్థరణసమత్థతాయ సత్థవాహో. కామచ్ఛన్దఇణస్స అభావతో అణణో.

౯. అజ్ఝేసనన్తి యాచనం. బుద్ధచక్ఖునాతి ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణేన చ ఆసయానుసయఞాణేన చ. ఇమేసఞ్హి ద్విన్నం ఞాణానం బుద్ధచక్ఖూతి నామం. అప్పరజక్ఖాతి పఞ్ఞాచక్ఖుమ్హి రాగాదిరజం అప్పం యేసం, తే అప్పరజక్ఖా. యేసం తం మహన్తం తే మహారజక్ఖా. యేసం సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని తిక్ఖాని తే తిక్ఖిన్ద్రియా. యేసం తాని ముదూని తే ముదిన్ద్రియా. యేసం తేయేవ సద్ధాదయో ఆకారా సున్దరా తే స్వాకారా. యేసం తేయేవ సద్ధాదయో ఆకారా అసున్దరా తే ద్వాకారా. యే కథితకారణం సల్లక్ఖేన్తి, సుఖేన సక్కా హోన్తి విఞ్ఞాపేతుం తే సువిఞ్ఞాపయా. యే పరలోకఞ్చ వజ్జఞ్చ భయతో పస్సన్తి తే పరలోకవజ్జభయదస్సావినో. ఉప్పలినియన్తి ఉప్పలవనే. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. అన్తోనిముగ్గపోసీనీతి యాని ఉదకస్స అన్తో నిముగ్గానేవ పోసయన్తి. సమోదకం ఠితానీతి ఉదకేన సమం ఠితాని. ఉదకం అచ్చుగ్గమ్మ ఠితానీతి ఉదకం అతిక్కమిత్వా ఠితాని.

అపారుతాతి వివటా. అమతస్స ద్వారాతి అరియమగ్గో. సో హి అమతసఙ్ఖాతస్స నిబ్బానస్స ద్వారం. పముఞ్చన్తు సద్ధన్తి సబ్బే అత్తనో సద్ధం పముఞ్చన్తు. పచ్ఛిమపదద్వయే అయమత్థో, అహఞ్హి అత్తనో పగుణం సుప్పవత్తిమ్పి ఇమం పణీతం ఉత్తమం ధమ్మం కాయవాచాకిలమథసఞ్ఞీ హుత్వా మనుజేసు దేవమనుస్సేసు న భాసిన్తి.

బ్రహ్మయాచనకథా నిట్ఠితా.

పఞ్చవగ్గియకథా

౧౦. పణ్డితోతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో. బ్యత్తోతి వేయ్యత్తియేన సమన్నాగతో. మేధావీతి ఠానుప్పత్తియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. అప్పరజక్ఖజాతికోతి సమాపత్తియా విక్ఖమ్భితత్తా నిక్కిలేసజాతికో విసుద్ధసత్తో. ఆజానిస్సతీతి సల్లక్ఖేస్సతి పటివిజ్ఝిస్సతి. భగవతోపి ఖో ఞాణం ఉదపాదీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జి ‘‘ఇతో సత్తమదివసమత్థకే కాలంకత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తో’’తి. మహాజానియోతి సత్తదివసబ్భన్తరే పత్తబ్బమగ్గఫలతో పరిహీనత్తా మహతీ జాని అస్సాతి మహాజానియో అక్ఖణే నిబ్బత్తత్తా. అభిదోసకాలంకతోతి హియ్యో కాలంకతో, సోపి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తోతి అద్దస. బహూకారాతి బహూపకారా. పధానపహితత్తం ఉపట్ఠహింసూతి పధానత్థాయ పేసితత్తభావం ముఖోదకదానాదినా ఉపట్ఠహింసు.

౧౧. అన్తరా చ గయం అన్తరా చ బోధిన్తి ఉపకో బోధిమణ్డస్స చ గయాయ చ అన్తరే భగవన్తం అద్దస. అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నన్తి అద్ధానమగ్గం పటిపన్నం.

సబ్బాభిభూతి సబ్బం తేభూమకధమ్మం అభిభవిత్వా ఠితో. సబ్బవిదూతి సబ్బం చతుభూమకధమ్మం అవేదిం అఞ్ఞాసిం. సబ్బేసు ధమ్మేసు అనూపలిత్తోతి సబ్బేసు తేభూమకధమ్మేసు కిలేసలేపేన అలిత్తో. సబ్బఞ్జహోతి సబ్బం తేభూమకధమ్మం జహిత్వా ఠితో. తణ్హక్ఖయే విముత్తోతి తణ్హక్ఖయే నిబ్బానే ఆరమ్మణతో విముత్తో. సయం అభిఞ్ఞాయాతి సబ్బం చతుభూమకధమ్మం అత్తనావ జానిత్వా. కముద్దిసేయ్యన్తి కం అఞ్ఞం ‘‘అయం మే ఆచరియో’’తి ఉద్దిసేయ్యం.

న మే ఆచరియో అత్థీతి లోకుత్తరధమ్మే మయ్హం ఆచరియో నామ నత్థి. నత్థి మే పటిపుగ్గలోతి మయ్హం పటిభాగపుగ్గలో నామ నత్థి. సీతిభూతోతి సబ్బకిలేసగ్గినిబ్బాపనేన సీతిభూతో. కిలేసానంయేవ నిబ్బుతత్తా నిబ్బుతో.

కాసీనం పురన్తి కాసిరట్ఠే నగరం. ఆహఞ్ఛం అమతదున్దుభిన్తి ధమ్మచక్కప్పటిలాభాయ అమతభేరిం పహరిస్సామీతి గచ్ఛామి.

అరహసి అనన్తజినోతి అనన్తజినో భవితుం యుత్తో. హుపేయ్యపావుసోతి ఆవుసో ఏవమ్పి నామ భవేయ్య. సీసం ఓకమ్పేత్వాతి సీసం చాలేత్వా.

౧౨. సణ్ఠపేసున్తి కతికం అకంసు. బాహుల్లికోతి చీవరబాహుల్లాదీనం అత్థాయ పటిపన్నో. పధానవిబ్భన్తోతి పధానతో విబ్భన్తో భట్ఠో పరిహీనో. ఆవత్తో బాహుల్లాయాతి చీవరాదిబహులభావత్థాయ ఆవత్తో. ఓదహథ భిక్ఖవే సోతన్తి ఉపనేథ భిక్ఖవే సోతం; సోతిన్ద్రియం ధమ్మసవనత్థం అభిముఖం కరోథాతి అత్థో. అమతమధిగతన్తి అమతం నిబ్బానం మయా అధిగతన్తి దస్సేతి. ఇరియాయాతి దుక్కరఇరియాయ. పటిపదాయాతి దుక్కరపటిపదాయ. అభిజానాథ మే నోతి అభిజానాథ ను మే సమనుపస్సథ. ఏవరూపం భాసితమేతన్తి ఏతం ఏవరూపం వాక్యం భాసితన్తి అత్థో. అసక్ఖి ఖో భగవా పఞ్చవగ్గియే భిక్ఖూ సఞ్ఞాపేతున్తి ‘‘అహం బుద్ధో’’తి జానాపేతుం అసక్ఖి.

౧౩. చక్ఖుకరణీతి పఞ్ఞాచక్ఖుం సన్ధాయాహ. ఇతో పరం సబ్బం పదత్థతో ఉత్తానమేవ. అధిప్పాయానుసన్ధియోజనాదిభేదతో పన పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమట్ఠకథాయం వుత్తనయేన వేదితబ్బం. ఇతో పట్ఠాయ హి అతివిత్థారభీరుకస్స మహాజనస్స చిత్తం అనురక్ఖన్తా సుత్తన్తకథం అవణ్ణయిత్వా వినయకథంయేవ వణ్ణయిస్సామ.

౧౮. సావ తస్స ఆయస్మతో ఉపసమ్పదా అహోసీతి ఆసాళ్హీపుణ్ణమాయ అట్ఠారసహి దేవతాకోటీహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితస్స ‘‘ఏహి భిక్ఖూ’’తి భగవతో వచనేన అభినిప్ఫన్నా సావ తస్స ఆయస్మతో ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదా అహోసి.

౧౯. అథ ఖో ఆయస్మతో చ వప్పస్సాతి ఆదిమ్హి వప్పత్థేరస్స పాటిపదదివసే ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది, భద్దియత్థేరస్స దుతియదివసే, మహానామత్థేరస్స తతియదివసే, అస్సజిత్థేరస్స చతుత్థియన్తి. ఇమేసఞ్చ పన భిక్ఖూనం కమ్మట్ఠానేసు ఉప్పన్నమలవిసోధనత్థం భగవా అన్తోవిహారేయేవ అహోసి. ఉప్పన్నే ఉప్పన్నే కమ్మట్ఠానమలే ఆకాసేన గన్త్వా మలం వినోదేసి. పక్ఖస్స పన పఞ్చమియం సబ్బే తే ఏకతో సన్నిపాతేత్వా అనత్తసుత్తేన ఓవది. తేన వుత్తం ‘‘అథ ఖో భగవా పఞ్చవగ్గియే’’తిఆది.

౨౪. తేన ఖో పన సమయేన ఛ లోకే అరహన్తో హోన్తీతి పఞ్చమియా పక్ఖస్స లోకస్మిం ఛ మనుస్సా అరహన్తో హోన్తీతి అత్థో.

పఞ్చవగ్గియకథా నిట్ఠితా.

పబ్బజ్జాకథా

౩౧. పుబ్బానుపుబ్బకానన్తి పవేణివసేన పోరాణానుపోరాణానన్తి అత్థో. తేన ఖో పన సమయేన ఏకసట్ఠి లోకే అరహన్తో హోన్తీతి పురిమా ఛ ఇమే చ పఞ్చపఞ్ఞాసాతి అన్తోవస్సమ్హియేవ ఏకసట్ఠి మనుస్సా అరహన్తో హోన్తీతి అత్థో.

తత్ర యసఆదీనం కులపుత్తానం అయం పుబ్బయోగో – అతీతే కిర పఞ్చపఞ్ఞాసజనా సహాయకా వగ్గబన్ధేన పుఞ్ఞాని కరోన్తా అనాథసరీరాని పటిజగ్గన్తా విచరన్తి, తే ఏకదివసం గబ్భినిం ఇత్థిం కాలంకతం దిస్వా ‘‘ఝాపేస్సామా’’తి సుసానం నీహరింసు. తేసు పఞ్చ జనే ‘‘తుమ్హే ఝాపేథా’’తి సుసానే ఠపేత్వా సేసా గామం పవిట్ఠా. యసో దారకో తం సరీరం విజ్ఝిత్వా పరివత్తేత్వా చ ఝాపయమానో అసుభసఞ్ఞం పటిలభి. సో ఇతరేసమ్పి చతున్నం జనానం ‘‘పస్సథ భో ఇమం అసుచిం పటికూల’’న్తి దస్సేసి. తేపి తత్థ అసుభసఞ్ఞం పటిలభింసు. తే పఞ్చపి జనా గామం గన్త్వా సేససహాయకానం కథయింసు. యసో పన దారకో గేహమ్పి గన్త్వా మాతాపితూన్నఞ్చ భరియాయ చ కథేసి. తే సబ్బేపి అసుభం భావయింసు. అయమేతేసం పుబ్బయోగో. తేనాయస్మతో యసస్స నాటకజనేసు సుసానసఞ్ఞాయేవ ఉప్పజ్జి, తాయేవ చ ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా సబ్బేసం విసేసాధిగమో నిబ్బత్తీతి.

అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి భగవా యావ పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమా, తావ బారాణసియం విహరన్తో ఏకదివసం తే ఖీణాసవే సట్ఠి భిక్ఖూ ఆమన్తేసి.

౩౨. దిబ్బా నామ దిబ్బేసు విసయేసు లోభపాసా. మానుసా నామ మానుసకేసు విసయేసు లోభపాసా. మా ఏకేన ద్వేతి ఏకేన మగ్గేన ద్వే మా అగమిత్థ. అస్సవనతాతి అస్సవనతాయ. పరిహాయన్తీతి అనధిగతం నాధిగచ్ఛన్తా విసేసాధిగమతో పరిహాయన్తి.

౩౩. అన్తకాతి లామక హీనసత్త. అన్తలిక్ఖచరోతి రాగపాసం సన్ధాయాహ. తఞ్హి సో ‘‘అన్తలిక్ఖచరో’’తి మన్త్వా ఆహ.

౩౪. నానాదిసా నానాజనపదాతి నానాదిసతో చ నానాజనపదతో చ. అనుజానామి భిక్ఖవే తుమ్హేవ దాని తాసు తాసు దిసాసు తేసు తేసు జనపదేసు పబ్బాజేథాతిఆదిమ్హి పబ్బజ్జాపేక్ఖం కులపుత్తం పబ్బాజేన్తేన యే పరతో ‘‘న భిక్ఖవే పఞ్చహి ఆబాధేహి ఫుట్ఠో పబ్బాజేతబ్బో’’తిఆదిం కత్వా యావ ‘‘న అన్ధమూగబధిరో పబ్బాజేతబ్బో’’తి ఏవం పటిక్ఖిత్తా పుగ్గలా, తే వజ్జేత్వా పబ్బజ్జాదోసవిరహితో పుగ్గలో పబ్బాజేతబ్బో. సోపి చ మాతాపితూహి అనుఞ్ఞాతోయేవ. తస్స అనుజాననలక్ఖణం ‘‘న భిక్ఖవే అననుఞ్ఞాతో మాతాపితూహి పుత్తో పబ్బాజేతబ్బో, యో పబ్బాజేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఏతస్మిం సుత్తే వణ్ణయిస్సామ.

ఏవం పబ్బజ్జాదోసవిరహితం మాతాపితూహి అనుఞ్ఞాతం పబ్బాజేన్తేనాపి చ సచే అచ్ఛిన్నకేసో హోతి, ఏకసీమాయ చ అఞ్ఞేపి భిక్ఖూ అత్థి, కేసచ్ఛేదనత్థాయ భణ్డుకమ్మం ఆపుచ్ఛితబ్బం. తస్స ఆపుచ్ఛనాకారం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సఙ్ఘం అపలోకేతుం భణ్డుకమ్మాయా’’తి ఏత్థ వణ్ణయిస్సామ. సచే ఓకాసో హోతి, సయం పబ్బాజేతబ్బో. సచే ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీహి బ్యావటో హోతి, ఓకాసం న లభతి, ఏకో దహరభిక్ఖు వత్తబ్బో ‘‘ఏతం పబ్బాజేహీ’’తి. అవుత్తోపి చే దహరభిక్ఖు ఉపజ్ఝాయం ఉద్దిస్స పబ్బాజేతి, వట్టతి. సచే దహరభిక్ఖు నత్థి, సామణేరోపి వత్తబ్బో ‘‘ఏతం ఖణ్డసీమం నేత్వా పబ్బాజేత్వా కాసాయాని అచ్ఛాదేత్వా ఏహీ’’తి. సరణాని పన సయం దాతబ్బాని. ఏవం భిక్ఖునావ పబ్బజితో హోతి. పురిసఞ్హి భిక్ఖుతో అఞ్ఞో పబ్బాజేతుం న లభతి, మాతుగామం భిక్ఖునితో అఞ్ఞో. సామణేరో పన సామణేరీ వా ఆణత్తియా కాసాయాని దాతుం లభతి. కేసోరోపనం యేన కేనచి కతం సుకతం.

సచే పన భబ్బరూపో హోతి సహేతుకో ఞాతో యసస్సీ కులపుత్తో, ఓకాసం కత్వాపి సయమేవ పబ్బాజేతబ్బో. ‘‘మత్తికాముట్ఠిం గహేత్వా న్హాయిత్వా కేసే తేమేత్వా ఆగచ్ఛాహీ’’తి చ పన న విస్సజ్జేతబ్బో. పబ్బజితుకామానఞ్హి పఠమం బలవఉస్సాహో హోతి, పచ్ఛా పన కాసాయాని చ కేసహరణసత్థకఞ్చ దిస్వా ఉత్రసన్తి, ఏత్తోయేవ పలాయన్తి, తస్మా సయమేవ నహానతిత్థం నేత్వా సచే నాతిదహరో హోతి, ‘‘నహాహీ’’తి వత్తబ్బో. కేసా పనస్స సయమేవ మత్తికం గహేత్వా ధోవితబ్బా. దహరకుమారకో పన సయం ఉదకం ఓతరిత్వా గోమయమత్తికాహి ఘంసిత్వా నహాపేతబ్బో. సచేపిస్స కచ్ఛు వా పిళకా వా హోన్తి, యథా మాతా పుత్తం న జిగుచ్ఛతి, ఏవమేవ అజిగుచ్ఛన్తేన సాధుకం హత్థపాదసీసాని ఘంసిత్వా నహాపేతబ్బో. కస్మా? ఏత్తకేన హి ఉపకారేన కులపుత్తా ఆచరియుపజ్ఝాయేసు చ సాసనే చ బలవసినేహా తిబ్బగారవా అనివత్తిధమ్మా హోన్తి, ఉప్పన్నం అనభిరతిం వినోదేత్వా థేరభావం పాపుణన్తి, కతఞ్ఞూ కతవేదినో హోన్తి.

ఏవం నహాపనకాలే పన కేసమస్సుం ఓరోపనకాలే వా ‘‘త్వం ఞాతో యసస్సీ, ఇదాని మయం తం నిస్సాయ పచ్చయేహి న కిలమిస్సామా’’తి న వత్తబ్బో, అఞ్ఞాపి అనియ్యానికకథా న కథేతబ్బా. అథ ఖ్వస్స ‘‘ఆవుసో, సుట్ఠు ఉపధారేహి సతిం ఉపట్ఠాపేహీ’’తి వత్వా తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖితబ్బం, ఆచిక్ఖన్తేన చ వణ్ణసణ్ఠానగన్ధాసయోకాసవసేన అసుచిజేగుచ్ఛపటికూలభావం నిజ్జీవనిస్సత్తభావం వా పాకటం కరోన్తేన ఆచిక్ఖితబ్బం. సచే హి సో పుబ్బే మద్దితసఙ్ఖారో హోతి భావితభావనో, కణ్టకవేధాపేక్ఖో వియ పరిపక్కగణ్డో, సూరియుగ్గమనాపేక్ఖం వియ చ పరిణతపదుమం, అథస్స ఆరద్ధమత్తే కమ్మట్ఠానమనసికారే ఇన్దాసని వియ పబ్బతే కిలేసపబ్బతే చుణ్ణయమానంయేవ ఞాణం పవత్తతి, ఖురగ్గేయేవ అరహత్తం పాపుణాతి. యే హి కేచి ఖురగ్గే అరహత్తం పత్తా, సబ్బే తే ఏవరూపం సవనం లభిత్వా కల్యాణమిత్తేన ఆచరియేన దిన్ననయం నిస్సాయ నో అనిస్సాయ. తస్మాస్స ఆదితోవ ఏవరూపీ కథా కథేతబ్బాతి.

కేసేసు పన ఓరోపితేసు హలిద్దిచుణ్ణేన వా గన్ధచుణ్ణేన వా సీసఞ్చ సరీరఞ్చ ఉబ్బట్టేత్వా గిహిగన్ధం అపనేత్వా కాసాయాని తిక్ఖత్తుం వా ద్విక్ఖత్తుం వా సకిం వా పటిగ్గాహేతబ్బో. అథాపిస్స హత్థే అదత్వా ఆచరియో వా ఉపజ్ఝాయో వా సయమేవ అచ్ఛాదేతి, వట్టతి. సచేపి అఞ్ఞం దహరం వా సామణేరం వా ఉపాసకం వా ఆణాపేతి ‘‘ఆవుసో, ఏతాని కాసాయాని గహేత్వా ఏతం అచ్ఛాదేహీ’’తి తంయేవ వా ఆణాపేతి ‘‘ఏతాని గహేత్వా అచ్ఛాదేహీ’’తి సబ్బం వట్టతి. సబ్బం తేన భిక్ఖునావ దిన్నం హోతి.

యం పన నివాసనం వా పారుపనం వా అనాణత్తియా నివాసేతి వా పారుపతి వా, తం అపనేత్వా పున దాతబ్బం. భిక్ఖునా హి సహత్థేన వా ఆణత్తియా వా దిన్నమేవ కాసావం వట్టతి, అదిన్నం న వట్టతి, సచేపి తస్సేవ సన్తకం హోతి, కో పన వాదో ఉపజ్ఝాయమూలకే! అయం ‘‘పఠమం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదాపేత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కారాపేత్వా’’తి ఏత్థ వినిచ్ఛయో.

భిక్ఖూనం పాదే వన్దాపేత్వాతి యే తత్థ సన్నిపతితా భిక్ఖూ, తేసం పాదే వన్దాపేత్వా; అథ సరణగ్గహణత్థం ఉక్కుటికం నిసీదాపేత్వా అఞ్జలిం పగ్గణ్హాపేత్వా ఏవం వదేహీతి వత్తబ్బో. ‘‘యమహం వదామి, తం వదేహీ’’తి వత్తబ్బో. అథస్స ఉపజ్ఝాయేన వా ఆచరియేన వా ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామీ’’తిఆదినా నయేన సరణాని దాతబ్బాని యథావుత్తపటిపాటియావ న ఉప్పటిపాటియా. సచే హి ఏకపదమ్పి ఏకక్ఖరమ్పి ఉప్పటిపాటియా దేతి, బుద్ధం సరణంయేవ వా తిక్ఖత్తుం దత్వా పున ఇతరేసు ఏకేకం తిక్ఖత్తుం దేతి, అదిన్నాని హోన్తి సరణాని.

ఇమఞ్చ పన సరణగమనూపసమ్పదం పటిక్ఖిపిత్వా అనుఞ్ఞాతఉపసమ్పదా ఏకతో సుద్ధియా వట్టతి. సామణేరపబ్బజ్జా పన ఉభతోసుద్ధియావ వట్టతి, నో ఏకతో సుద్ధియా. తస్మా ఉపసమ్పదాయ సచే ఆచరియో ఞత్తిదోసఞ్చేవ కమ్మవాచాదోసఞ్చ వజ్జేత్వా కమ్మం కరోతి, సుకతం హోతి. పబ్బజ్జాయ పన ఇమాని తీణి సరణాని బుకారధకారాదీనం బ్యఞ్జనానం ఠానకరణసమ్పదం అహాపేన్తేనేవ ఆచరియేనపి అన్తేవాసికేనపి వత్తబ్బాని. సచే ఆచరియో వత్తుం సక్కోతి, అన్తేవాసికో న సక్కోతి; అన్తేవాసికో వా సక్కోతి, ఆచరియో న సక్కోతి; ఉభోపి వా న సక్కోన్తి, న వట్టతి. సచే పన ఉభోపి సక్కోన్తి, వట్టతి.

ఇమాని చ పన దదమానేన ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామీ’’తి ఏవం ఏకసమ్బన్ధాని అనునాసికన్తాని వా కత్వా దాతబ్బాని, ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామీ’’తి ఏవం విచ్ఛిన్దిత్వా మకారన్తాని వా కత్వా దాతబ్బాని. అన్ధకట్ఠకథాయం నామం సావేత్వా ‘‘అహం భన్తే బుద్ధరక్ఖితో యావజీవం బుద్ధం సరణం గచ్ఛామీ’’తి వుత్తం, తం ఏకఅట్ఠకథాయమ్పి నత్థి, పాళియమ్పి న వుత్తం, తేసం రుచిమత్తమేవ, తస్మా న గహేతబ్బం. న హి తథా అవదన్తస్స సరణం కుప్పతీతి.

అనుజానామి భిక్ఖవే ఇమేహి తీహి సరణగమనేహి పబ్బజ్జం ఉపసమ్పదన్తి ఇమేహి బుద్ధం సరణం గచ్ఛామీతిఆదీహి ఏవం తిక్ఖత్తుం ఉభతోసుద్ధియా వుత్తేహి తీహి సరణగమనేహి పబ్బజ్జఞ్చేవ ఉపసమ్పదఞ్చ అనుజానామీతి అత్థో. తత్థ యస్మా ఉపసమ్పదా పరతో పటిక్ఖిత్తా, తస్మా సా ఏతరహి సరణమత్తేనేవ న రుహతి. పబ్బజ్జా పన యస్మా పరతో ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఇమేహి తీహి సరణగమనేహి సామణేరపబ్బజ్జ’’న్తి అనుఞ్ఞాతా ఏవ, తస్మా సా ఏతరహిపి సరణమత్తేనేవ రుహతి. ఏత్తావతా హి సామణేరభూమియం పతిట్ఠితో హోతి.

సచే పనేస మతిమా హోతి పణ్డితజాతికో, అథస్స తస్మింయేవ ఠానే సిక్ఖాపదాని ఉద్దిసితబ్బాని. కథం? యథా భగవతా ఉద్దిట్ఠాని. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సామణేరానం దస సిక్ఖాపదాని, తేసు చ సామణేరేహి సిక్ఖితుం. పాణాతిపాతా వేరమణీ, అదిన్నాదానా వేరమణీ, అబ్రహ్మచరియా వేరమణీ, ముసావాదా వేరమణీ, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా వేరమణీ, వికాలభోజనా వేరమణీ, నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా వేరమణీ, మాలాగన్ధవిలేపనధారణమణ్డనవిభూసనట్ఠానా వేరమణీ, ఉచ్చాసయనమహాసయనా వేరమణీ, జాతరూపరజతపటిగ్గహణా వేరమణీ’’తి (మహావ. ౧౦౬).

అన్ధకట్ఠకథాయం పన ‘‘అహం, భన్తే, ఇత్థన్నామో యావజీవం పాణాతిపాతా వేరమణిసిక్ఖాపదం

సమాదియామీ’’తి ఏవం సరణదానం వియ సిక్ఖాపదదానమ్పి వుత్తం, తం నేవ పాళియం న అట్ఠకథాసు అత్థి, తస్మా యథాపాళియావ ఉద్దిసితబ్బాని. పబ్బజ్జా హి సరణగమనేహేవ సిద్ధా, సిక్ఖాపదాని పన కేవలం సిక్ఖాపరిపూరణత్థం జానితబ్బాని. తస్మా తాని పాళియం ఆగతనయేన ఉగ్గహేతుం అసక్కోన్తస్స యాయ కాయచి భాసాయ అత్థవసేనపి ఆచిక్ఖితుం వట్టతి. యావ పన అత్తనా సిక్ఖితబ్బసిక్ఖాపదాని న జానాతి, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణట్ఠాననిసజ్జాదీసు పానభోజనాదివిధిమ్హి చ న కుసలో హోతి, తావ భోజనసాలం వా సలాకభాజనట్ఠానం వా అఞ్ఞం వా తథారూపట్ఠానం న పేసేతబ్బో, సన్తికావచరోయేవ కాతబ్బో, బాలదారకో వియ పటిజగ్గితబ్బో, సబ్బమస్స కప్పియాకప్పియం ఆచిక్ఖితబ్బం, నివాసనపారుపనాదీసు ఆభిసమాచారికేసు వినేతబ్బో. తేనాపి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దసహఙ్గేహి సమన్నాగతం సామణేరం నాసేతు’’న్తి (మహావ. ౧౦౮) ఏవం పరతో వుత్తాని దస నాసనఙ్గాని ఆరకా పరివజ్జేత్వా ఆభిసమాచారికం పరిపూరేన్తేన దసవిధే సీలే సాధుకం సిక్ఖితబ్బన్తి.

పబ్బజ్జాకథా నిట్ఠితా.

దుతియమారకథా

౩౫. మయ్హం ఖో భిక్ఖవేతి మయా ఖోతి అత్థో. అథ వా యో మయ్హం యోనిసో మనసికారో, తేన హేతునాతి అత్థో. పున అనుప్పత్తాతి ఏత్థ విభత్తిం పరిణామేత్వా మయాతి వత్తబ్బం.

దుతియమారకథా నిట్ఠితా.

భద్దవగ్గియకథా

౩౬. భద్దవగ్గియాతి తే కిర రాజకుమారా రూపేన చ చిత్తేన చ భద్దకా వగ్గబన్ధేన చ విచరన్తి, తస్మా ‘‘భద్దవగ్గియా’’తి వుచ్చన్తి. తేన హి వోతి ఏత్థ వోకారో నిపాతమత్తో. ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీతి కేసఞ్చి సోతాపత్తిమగ్గో, కేసఞ్చి సకదాగామిమగ్గో, కేసఞ్చి అనాగామిమగ్గో ఉదపాది. తయోపి హి ఏతే మగ్గా ‘‘ధమ్మచక్ఖూ’’తి వుచ్చన్తి. తే కిర తుణ్డిలజాతకే తింసధుత్తా అహేసుం, అథ తుణ్డిలోవాదం సుత్వా పఞ్చసీలాని రక్ఖింసు; ఇదం నేసం పుబ్బకమ్మం.

భద్దవగ్గియకథా నిట్ఠితా.

ఉరువేలపాటిహారియకథా

౩౭. పముఖోతి పుబ్బఙ్గమో. పామోక్ఖోతి ఉత్తమో విసుద్ధపఞ్ఞో.

౩౮. అనుపహచ్చాతి అవినాసేత్వా. తేజసా తేజన్తి అత్తనో తేజేన నాగస్స తేజం. పరియాదియేయ్యన్తి అభిభవేయ్యం, వినాసేయ్యం వాతి. మక్ఖన్తి కోధం. నత్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహన్తి అత్తానం ‘‘అరహా అహ’’న్తి మఞ్ఞమానో వదతి.

౩౯. నేరఞ్జరాయం భగవాతిఆదికా గాథాయో పచ్ఛా పక్ఖిత్తా.

౪౪-౯. విస్సజ్జేయ్యన్తి సుక్ఖాపనత్థాయ పసారేత్వా ఠపేయ్యన్తి అత్థో. ‘‘భన్తే ఆహర హత్థ’’న్తి ఏవం వదన్తో వియ ఓణతోతి ఆహరహత్థో. ఉయ్యోజేత్వాతి విస్సజ్జేత్వా. మన్దాముఖియోతి అగ్గిభాజనాని వుచ్చన్తి.

౫౧. చిరపటికాతి చిరకాలతో పట్ఠాయ.

౫౨. కేసమిస్సన్తిఆదీసు కేసా ఏవ కేసమిస్సం. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఖారికాజన్తి ఖారిభారో.

ఉరువేలపాటిహారియకథా నిట్ఠితా.

బిమ్బిసారసమాగమకథా

౫౫. లట్ఠివనేతి తాలుయ్యానే. సుప్పతిట్ఠే చేతియేతి అఞ్ఞతరస్మిం వటరుక్ఖే; తస్స కిరేతం నామం. ద్వాదసనహుతేహీతి ఏత్థ ఏకం నహుతం దససహస్సాని. అజ్ఝభాసీతి తేసం కఙ్ఖాచ్ఛేదనత్థం అభాసి.

కిసకోవదానోతి తాపసచరియాయ కిససరీరత్తా ‘‘కిసకో’’తి లద్ధనామానం తాపసానం ఓవాదకో అనుసాసకో సమానోతి అత్థో. అథ వా సయం కిసకో తాపసో సమానో వదానో చ అఞ్ఞే ఓవదన్తో అనుసాసన్తోతిపి అత్థో. కథం పహీనన్తి కేన కారణేన పహీనం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘త్వం ఉరువేలవాసిఅగ్గిపరిచారకానం తాపసానం సయం ఓవాదాచరియో సమానో కిం దిస్వా పహాసి, పుచ్ఛామి తం ఏతమత్థం కేన కారణేన తవ అగ్గిహుత్తం పహీన’’న్తి.

దుతియగాథాయ అయమత్థో – ఏతే రూపాదికే కామే ఇత్థియో చ యఞ్ఞా అభివదన్తి, స్వాహం ఏతం సబ్బమ్పి రూపాదికం కామప్పభేదం ఖన్ధుపధీసు మలన్తి ఞత్వా యస్మా ఇమే యిట్ఠహుతప్పభేదా యఞ్ఞా మలమేవ వదన్తి, తస్మా న యిట్ఠే న హుతే అరఞ్జిం; యిట్ఠే వా హుతే వా నాభిరమిన్తి అత్థో.

తతియగాథాయ – అథ కోచరహీతి అథ క్వచరహి. సేసం ఉత్తానమేవ.

చతుత్థగాథాయ – పదన్తి నిబ్బానపదం. సన్తసభావతాయ సన్తం. ఉపధీనం అభావేన అనుపధికం. రాగకిఞ్చనాదీనం అభావేన అకిఞ్చనం. తీసు భవేసు అలగ్గతాయ యం కామభవం యఞ్ఞా వదన్తి, తస్మిమ్పి కామభవే అసత్తం. జాతిజరామరణానం అభావేన అనఞ్ఞథాభావిం. అత్తనా భావితేన మగ్గేనేవ అధిగన్తబ్బం, న అఞ్ఞేన కేనచి అధిగమేతబ్బన్తి అనఞ్ఞనేయ్యం. యస్మా ఈదిసం పదమద్దసం, తస్మా న యిట్ఠే న హుతే అరఞ్జిం. తేన కిం దస్సేతి? యో అహం దేవమనుస్సలోకసమ్పత్తిసాధకే న యిట్ఠే న హుతే అరఞ్జిం, సో కిం వక్ఖామి ‘‘ఏత్థ నామ మే దేవమనుస్సలోకే రతో మనో’’తి.

౫౬. ఏవం సబ్బలోకే అనభిరతిభావం పకాసేత్వా అథ ఖో ఆయస్మా ఉరువేలకస్సపో ‘‘సావకోహమస్మీ’’తి ఏవం భగవతో సావకభావం పకాసేసి. తఞ్చ ఖో ఆకాసే వివిధాని పాటిహారియాని దస్సేత్వా. ధమ్మచక్ఖున్తి సోతాపత్తిమగ్గఞాణం.

౫౭. అస్సాసకాతి ఆసీసనా; పత్థనాతి అత్థో. ఏసాహం భన్తేతి ఏత్థ పన కిఞ్చాపి మగ్గప్పటివేధేనేవస్స సిద్ధం సరణగమనం, తత్థ పన నిచ్ఛయగమనమేవ గతో, ఇదాని వాచాయ అత్తసన్నియ్యాతనం కరోతి. మగ్గవసేనేవాయం నియతసరణతం పత్తో, తం పరేసం వాచాయ పాకటం కరోన్తో పణిపాతగమనఞ్చ గచ్ఛన్తో ఏవం వదతి.

౫౮. సిఙ్గీనిక్ఖసవణ్ణోతి సిఙ్గీసువణ్ణనిక్ఖేన సమానవణ్ణో. దసవాసోతి దససు అరియవాసేసు వుత్థవాసో. దసధమ్మవిదూతి దసకమ్మపథవిదూ. దసభి చుపేతోతి దసహి అసేక్ఖేహి అఙ్గేహి ఉపేతో. సబ్బధిదన్తోతి సబ్బేసు దన్తో; భగవతో హి చక్ఖుఆదీసు కిఞ్చి అదన్తం నామ నత్థి.

౫౯. భగవన్తం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం ఏకమన్తం నిసీదీతి భగవన్తం భుత్తవన్తం పత్తతో చ అపనీతపాణిం సల్లక్ఖేత్వా ఏకస్మిం పదేసే నిసీదీతి అత్థో. అత్థికానన్తి బుద్ధాభివాదనగమనేన చ ధమ్మసవనేన చ అత్థికానం. అభిక్కమనీయన్తి అభిగన్తుం సక్కుణేయ్యం. అప్పాకిణ్ణన్తి అనాకిణ్ణం. అప్పసద్దన్తి వచనసద్దేన అప్పసద్దం. అప్పనిగ్ఘోసన్తి నగరనిగ్ఘోససద్దేన అప్పనిగ్ఘోసం. విజనవాతన్తి అనుసఞ్చరణజనస్స సరీరవాతేన విరహితం. ‘‘విజనవాద’’న్తిపి పాఠో; అన్తో జనవాదేన రహితన్తి అత్థో. ‘‘విజనపాత’’న్తిపి పాఠో; జనసఞ్చారవిరహితన్తి అత్థో. మనుస్సరాహసేయ్యకన్తి మనుస్సానం రహస్సకిరియట్ఠానియం. పటిసల్లానసారుప్పన్తి వివేకానురూపం.

సారిపుత్తమోగ్గల్లానపబ్బజ్జాకథా

౬౦. సారిపుత్తమోగ్గల్లానాతి సారిపుత్తో చ మోగ్గల్లానో చ. తేహి కతికా కతా హోతి‘‘యో పఠమం అమతం అధిగచ్ఛతి, సో ఆరోచేతూ’’తి తే కిర ఉభోపి గిహికాలే ఉపతిస్సో కోలితోతి ఏవం పఞ్ఞాయమాననామా అడ్ఢతేయ్యసతమాణవకపరివారా గిరగ్గసమజ్జం అగమంసు. తత్ర నేసం మహాజనం దిస్వా ఏతదహోసి – ‘‘అయం నామ ఏవం మహాసత్తనికాయో అప్పత్తే వస్ససతే మరణముఖే పతిస్సతీ’’తి. అథ ఉభోపి ఉట్ఠితాయ పరిసాయ అఞ్ఞమఞ్ఞం పుచ్ఛిత్వా ఏకజ్ఝాసయా పచ్చుపట్ఠితమరణసఞ్ఞా సమ్మన్తయింసు ‘‘సమ్మ మరణే సతి అమతేనాపి భవితబ్బం, హన్ద మయం అమతం పరియేసామా’’తి అమతపరియేసనత్థం సఞ్చయస్స ఛన్నపరిబ్బాజకస్స సన్తికే సపరిసా పబ్బజిత్వా కతిపాహేనేవ తస్స ఞాణవిసయే పారం గన్త్వా అమతం అపస్సన్తా పుచ్ఛింసు ‘‘కిం ను ఖో, ఆచరియ, అఞ్ఞోపేత్థ సారో అత్థీ’’తి? ‘‘నత్థావుసో, ఏత్తకమేవ ఇద’’న్తి చ సుత్వా ‘‘తుచ్ఛం ఇదం ఆవుసో నిస్సారం, యో దాని అమ్హేసు పఠమం అమతం అధిగచ్ఛతి, సో ఇతరస్స ఆరోచేతూ’’తి కతికం అకంసు. తేన వుత్తం – ‘‘తేహి కతికా కతా హోతీ’’తిఆది.

పాసాదికేన అభిక్కన్తేనాతిఆదీసు ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం వేదితబ్బం. అత్థికేహి ఉపఞ్ఞాతం మగ్గన్తి ఏతం అనుబన్ధనస్స కారణవచనం; ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – ‘‘యంనూనాహం ఇమం భిక్ఖుం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధేయ్యం, కస్మా? యస్మా ఇదం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధనం నామ అత్థికేహి ఉపఞ్ఞాతం మగ్గం ఞాతో చేవ ఉపగతో చ మగ్గో’’తి అత్థో. అథ వా అత్థికేహి అమ్హేహి ‘‘మరణే సతి అమతేనాపి భవితబ్బ’’న్తి ఏవం కేవలం అత్థీతి ఉపఞ్ఞాతం నిబ్బానం నామ, తం మగ్గన్తో పరియేసన్తోతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

పిణ్డపాతం ఆదాయ పటిక్కమీతి సుదిన్నకణ్డే వుత్తప్పకారం అఞ్ఞతరం కుట్టమూలం ఉపసఙ్కమిత్వా నిసీది. సారిపుత్తోపి ఖో ‘‘అకాలో ఖో తావ పఞ్హం పుచ్ఛితు’’న్తి కాలం ఆగమయమానో ఏకమన్తం ఠత్వా వత్తపటిపత్తిపూరణత్థం కతభత్తకిచ్చస్స థేరస్స అత్తనో కమణ్డలుతో ఉదకం దత్వా ధోతహత్థపాదేన థేరేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా పఞ్హం పుచ్ఛి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో సారిపుత్తో పరిబ్బాజకో’’తిఆది. న తాహం సక్కోమీతి న తే అహం సక్కోమి. ఏత్థ చ పటిసమ్భిదాప్పత్తో థేరో న ఏత్తకం న సక్కోతి. అథ ఖో ఇమస్స ధమ్మగారవం ఉప్పాదేస్సామీతి సబ్బాకారేన బుద్ధవిసయే అవిసయభావం గహేత్వా ఏవమాహ.

యే ధమ్మా హేతుప్పభవాతి హేతుప్పభవా నామ పఞ్చక్ఖన్ధా; తేనస్స దుక్ఖసచ్చం దస్సేతి. తేసం హేతుం తథాగతో ఆహాతి తేసం హేతు నామ సముదయసచ్చం; తఞ్చ తథాగతో ఆహాతి దస్సేతి. తేసఞ్చ యో నిరోధోతి తేసం ఉభిన్నమ్పి సచ్చానం యో అప్పవత్తినిరోధో; తఞ్చ తథాగతో ఆహాతి అత్థో. తేనస్స నిరోధసచ్చం దస్సేతి. మగ్గసచ్చం పనేత్థ సరూపతో అదస్సితమ్పి నయతో దస్సితం హోతి, నిరోధే హి వుత్తే తస్స సమ్పాపకో మగ్గో వుత్తోవ హోతి. అథ వా తేసఞ్చ యో నిరోధోతి ఏత్థ తేసం యో నిరోధో చ నిరోధుపాయో చాతి ఏవం ద్వేపి సచ్చాని దస్సితాని హోన్తీతి. ఇదాని తమేవత్థం పటిపాదేన్తో ఆహ – ‘‘ఏవంవాదీ మహాసమణో’’తి.

ఏసేవ ధమ్మో యది తావదేవాతి సచేపి ఇతో ఉత్తరి నత్థి, ఏత్తకమేవ ఇదం సోతాపత్తిఫలమత్తమేవ పత్తబ్బం, తథాపి ఏసో ఏవ ధమ్మోతి అత్థో. పచ్చబ్యత్థ పదమసోకన్తి యం మయం పరియేసమానా విచరామ, తం పదమసోకం పటివిద్ధాత్థ తుమ్హే; పత్తం తం తుమ్హేహీతి అత్థో. అదిట్ఠం అబ్భతీతం బహుకేహి కప్పనహుతేహీతి అమ్హేహి నామ ఇదం పదం బహుకేహి కప్పనహుతేహి అదిట్ఠమేవ అబ్భతీతం; ఇతి తస్స పదస్స అదిట్ఠభావేన దీఘరత్తం అత్తనో మహాజానిభావం దీపేతి.

౬౨. గమ్భీరే ఞాణవిసయేతి గమ్భీరే చేవ గమ్భీరస్స చ ఞాణస్స విసయభూతే. అనుత్తరే ఉపధిసఙ్ఖయేతి నిబ్బానే. విముత్తేతి తదారమ్మణాయ విముత్తియా విముత్తే. బ్యాకాసీతి ‘‘ఏతం మే సావకయుగం భవిస్సతి అగ్గం భద్దయుగ’’న్తి వదన్తో సావకపారమిఞ్ఞాణే బ్యాకాసి. సావ తేసం ఆయస్మన్తానం ఉపసమ్పదా అహోసీతి సా ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదాయేవ తేసం ఉపసమ్పదా అహోసి. ఏవం ఉపసమ్పన్నేసు చ తేసు మహామోగ్గల్లానత్థేరో సత్తహి దివసేహి అరహత్తే పతిట్ఠితో, సారిపుత్తత్థేరో అడ్ఢమాసేన.

అతీతే కిర అనోమదస్సీ నామ బుద్ధో లోకే ఉదపాది. తస్స సరదో నామ తాపసో సకే అస్సమే నానాపుప్ఫేహి మణ్డపం కత్వా పుప్ఫాసనేయేవ భగవన్తం నిసీదాపేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్సాపి తథేవ మణ్డపం కత్వా పుప్ఫాసనాని పఞ్ఞపేత్వా అగ్గసావకభావం పత్థేసి. పత్థయిత్వా చ సిరీవడ్ఢస్స నామ సేట్ఠినో పేసేసి ‘‘మయా అగ్గసావకట్ఠానం పత్థితం, త్వమ్పి ఆగన్త్వా ఏకం ఠానం పత్థేహీ’’తి. సేట్ఠి నీలుప్పలమణ్డపం కత్వా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం, తత్థ భోజేత్వా దుతియసావకభావం పత్థేసి. తేసు సరదతాపసో సారిపుత్తత్థేరో జాతో, సిరీవడ్ఢో మహామోగ్గల్లానత్థేరోతి ఇదం నేసం పుబ్బకమ్మం.

౬౩. అపుత్తకతాయాతిఆదీసు యేసం పుత్తా పబ్బజన్తి, తేసం అపుత్తకతాయ. యాసం పతీ పబ్బజన్తి, తాసం వేధబ్యాయ విధవాభావాయ. ఉభయేనాపి కులుపచ్ఛేదాయ. సఞ్చయానీతి సఞ్చయస్స అన్తేవాసికాని. మగధానం గిరిబ్బజన్తి మగధానం జనపదస్స గిరిబ్బజం నగరం. మహావీరాతి మహావీరియవన్తో. నయమానానన్తి నయమానేసు. భుమ్మత్థే సామివచనం, ఉపయోగత్థే వా. కా ఉసూయా విజానతన్తి ధమ్మేన నయన్తీతి ఏవం విజానన్తానం కా ఇస్సా.

సారిపుత్తమోగ్గల్లానపబ్బజ్జాకథా నిట్ఠితా.

ఉపజ్ఝాయవత్తకథా

౬౪-౫. అనుపజ్ఝాయకాతి వజ్జావజ్జం ఉపనిజ్ఝాయకేన గరునా విరహితా. అనాకప్పసమ్పన్నాతి న ఆకప్పేన సమ్పన్నా; సమణసారుప్పాచారవిరహితాతి అత్థో. ఉపరిభోజనేతి భోజనస్స ఉపరి. ఉత్తిట్ఠపత్తన్తి పిణ్డాయ చరణకపత్తం. తస్మిఞ్హి మనుస్సా ఉచ్ఛిట్ఠసఞ్ఞినో, తస్మా ఉత్తిట్ఠపత్తన్తి వుత్తం. అథ వా ఉట్ఠహిత్వా పత్తం ఉపనామేన్తీతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అనుజానామి భిక్ఖవే ఉపజ్ఝాయన్తి ఉపజ్ఝాయం గహేతుం అనుజానామీతి అత్థో. పుత్తచిత్తం ఉపట్ఠపేస్సతీతి పుత్తో మే అయన్తి ఏవం గేహస్సితపేమవసేన చిత్తం ఉపట్ఠపేస్సతి. ఏస నయో దుతియపదేపి. సగారవా సప్పతిస్సాతి గరుభావఞ్చేవ జేట్ఠకభావఞ్చ ఉపట్ఠపేత్వా. సభాగవుత్తినోతి సభాగజీవికా. సాహూతి వాతిఆదీని పఞ్చ పదాని ఉపజ్ఝాయభావసమ్పటిచ్ఛనవేవచనాని. కాయేన విఞ్ఞాపేతీతి ఏవం సద్ధివిహారికేన ‘‘ఉపజ్ఝాయో మే భన్తే హోహీ’’తి తిక్ఖత్తుం వుత్తే సచే ఉపజ్ఝాయో ‘‘సాహూ’’తిఆదీసు పఞ్చసు పదేసు యస్స కస్సచి పదస్స వసేన కాయేన వా వాచాయ వా కాయవాచాహి వా ‘‘గహితో తయా ఉపజ్ఝాయో’’తి ఉపజ్ఝాయగ్గహణం విఞ్ఞాపేతి, గహితో హోతి ఉపజ్ఝాయో. ఇదమేవ హి ఏత్థ ఉపజ్ఝాయగ్గహణం, యదిదం ఉపజ్ఝాయస్స ఇమేసు పఞ్చసు పదేసు యస్స కస్సచి పదస్స వాచాయ వా సావనం కాయేన వా అత్థవిఞ్ఞాపనన్తి. కేచి పన సాధూతి సమ్పటిచ్ఛనం సన్ధాయ వదన్తి. న తం పమాణం, ఆయాచనదానమత్తేన హి గహితో హోతి ఉపజ్ఝాయో, న ఏత్థ సమ్పటిచ్ఛనం అఙ్గం. సద్ధివిహారికేనాపి న కేవలం ఇమినా మే పదేన ఉపజ్ఝాయో గహితోతి ఞాతుం వట్టతి. ‘‘అజ్జతగ్గే దాని థేరో మయ్హం భారో, అహమ్పి థేరస్స భారో’’తి ఇదమ్పి ఞాతుం వట్టతి.

౬౬. తత్రాయం సమ్మావత్తనాతి యం వుత్తం సమ్మా వత్తితబ్బన్తి, తత్ర అయం సమ్మావత్తనా. కాలస్సేవ ఉట్ఠాయ ఉపాహనా ఓముఞ్చిత్వాతి సచస్స పచ్చూసకాలే చఙ్కమనత్థాయ వా ధోతపాదపరిహరణత్థాయ వా పటిముక్కా ఉపాహనా పాదగతా హోన్తి, తా కాలస్సేవ ఉట్ఠాయ అపనేత్వా. దన్తకట్ఠం దాతబ్బన్తి మహన్తం మజ్ఝిమం ఖుద్దకన్తి తీణి దన్తకట్ఠాని ఉపనేత్వా తతో యం తీణి దివసాని గణ్హాతి, చతుత్థదివసతో పట్ఠాయ తాదిసమేవ దాతబ్బం. సచే అనియమం కత్వా యం వా తం వా గణ్హాతి, అథ యాదిసం లభతి తాదిసం దాతబ్బం.

ముఖోదకం దాతబ్బన్తి సీతఞ్చ ఉణ్హఞ్చ ఉదకం ఉపనేత్వా తతో యం తీణి దివసాని వళఞ్జేతి, చతుత్థదివసతో పట్ఠాయ తాదిసమేవ ముఖధోవనోదకం దాతబ్బం. సచే అనియమం కత్వా యం వా తం వా గణ్హాతి, అథ యాదిసం లభతి తాదిసం దాతబ్బం. సచే దువిధమ్పి వళఞ్జేతి, దువిధమ్పి ఉపనేతబ్బం. ఉదకం ముఖధోవనట్ఠానే ఠపేత్వా వచ్చకుటితో పట్ఠాయ సమ్మజ్జితబ్బం. థేరే వచ్చకుటిం గతే పరివేణం సమ్మజ్జితబ్బం; ఏవం పరివేణం అసుఞ్ఞం హోతి. థేరే వచ్చకుటితో అనిక్ఖన్తేయేవ ఆసనం పఞ్ఞపేతబ్బం. సరీరకిచ్చం కత్వా ఆగన్త్వా తస్మిం నిసిన్నస్స ‘‘సచే యాగు హోతీ’’తిఆదినా నయేన వుత్తవత్తం కాతబ్బం. ఉక్లాపోతి కేనచి కచవరేన సఙ్కిణ్ణో, సచే పన అఞ్ఞో కచవరో నత్థి, ఉదకఫుసితానేవ హోన్తి, హత్థేనపి పమజ్జితబ్బో.

సగుణం కత్వాతి ద్వే చీవరాని ఏకతో కత్వా, తా ఏకతో కతా ద్వేపి సఙ్ఘాటియో దాతబ్బా. సబ్బఞ్హి చీవరం సఙ్ఘటితత్తా ‘‘సఙ్ఘాటీ’’తి వుచ్చతి. తేన వుత్తం – ‘‘సఙ్ఘాటియో దాతబ్బా’’తి. నాతిదూరే గన్తబ్బం నాచ్చాసన్నేతి ఏత్థ సచే ఉపజ్ఝాయం నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తం ఏకేన వా ద్వీహి వా పదవీతిహారేహి సమ్పాపుణాతి, ఏత్తావతా నాతిదూరే నాచ్చాసన్నే గతో హోతీతి వేదితబ్బం. పత్తపరియాపన్నం పటిగ్గహేతబ్బన్తి సచే ఉపజ్ఝాయేన భిక్ఖాచారే యాగుయా వా భత్తే వా లద్ధే పత్తో ఉణ్హో వా భారికో వా హోతి, అత్తనో పత్తం తస్స దత్వా సో పత్తో గహేతబ్బోతి అత్థో. న ఉపజ్ఝాయస్స భణమానస్స అన్తరన్తరా కథా ఓపాతేతబ్బాతి అన్తరఘరే వా అఞ్ఞత్ర వా భణమానస్స అనిట్ఠితే తస్స వచనే అఞ్ఞా కథా న సముట్ఠాపేతబ్బా. ఇతో పట్ఠాయ చ పన యత్థ యత్థ నకారేన పటిసేధో కరియతి, సబ్బత్థ దుక్కటాపత్తి వేదితబ్బా. అయఞ్హి ఖన్ధకధమ్మతా. ఆపత్తిసామన్తా భణమానోతి పదసోధమ్మదుట్ఠుల్లాదివసేన ఆపత్తియా ఆసన్నవాచం భణమానో. నివారేతబ్బోతి ‘‘కిం భన్తే ఈదిసం నామ వత్తుం వట్టతి, ఆపత్తి న హోతీ’’తి ఏవం పుచ్ఛన్తేన వియ వారేతబ్బో. వారేస్సామీతి పన కత్వా ‘‘మహల్లక, మా ఏవం భణా’’తి న వత్తబ్బో.

పఠమతరం ఆగన్త్వాతి సచే ఆసన్నే గామో హోతి, విహారే వా గిలానో భిక్ఖు హోతి, గామతో పఠమతరం ఆగన్తబ్బం. సచే దూరే గామో హోతి, ఉపజ్ఝాయేన సద్ధిం ఆగచ్ఛన్తో నత్థి, తేనేవ సద్ధిం గామతో నిక్ఖమిత్వా చీవరేన పత్తం వేఠేత్వా అన్తరామగ్గతో పఠమతరం ఆగన్తబ్బం. ఏవం నివత్తన్తేన పఠమతరం ఆగన్త్వా ఆసనపఞ్ఞాపనాది సబ్బం కిచ్చం కాతబ్బం. సిన్నం హోతీతి తిన్తం సేదగ్గహితం. చతురఙ్గులం కణ్ణం ఉస్సారేత్వాతి కణ్ణం చతురఙ్గులప్పమాణం అతిరేకం కత్వా ఏవం చీవరం సంహరితబ్బం. కిం కారణా? మా మజ్ఝే భఙ్గో అహోసీతి. సమం కత్వా సంహరితస్స హి మజ్ఝే భఙ్గో హోతి, తతో నిచ్చం భిజ్జమానం దుబ్బలం హోతి తం నివారణత్థమేతం వుత్తం. తస్మా యథా అజ్జ భఙ్గట్ఠానేయేవ స్వే న భిజ్జతి, తథా దివసే దివసే చతురఙ్గులం ఉస్సారేత్వా సంహరితబ్బం. ఓభోగే కాయబన్ధనం కాతబ్బన్తి కాయబన్ధనం సంహరిత్వా చీవరభోగే పక్ఖిపిత్వా ఠపేతబ్బం.

సచే పిణ్డపాతో హోతీతి ఏత్థ యో గామేయేవ వా అన్తరఘరే వా పటిక్కమనే వా భుఞ్జిత్వా ఆగచ్ఛతి, పిణ్డం వా న లభతి, తస్స పిణ్డపాతో న హోతి, గామే అభుత్తస్స పన లద్ధభిక్ఖస్స వా హోతి; తస్మా ‘‘సచే పిణ్డపాతో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. సచేపి తస్స న హోతి, భుఞ్జితుకామో చ హోతి, ఉదకం దత్వా అత్తనా లద్ధతోపి పిణ్డపాతో ఉపనేతబ్బో. పానీయేన పుచ్ఛితబ్బోతి భుఞ్జమానో తిక్ఖత్తుం ‘‘పానీయం భన్తే ఆహరియతూ’’తి పానీయేన పుచ్ఛితబ్బో. సచే కాలో అత్థి, ఉపజ్ఝాయే భుత్తే సయం భుఞ్జితబ్బం. సచే ఉపకట్ఠో కాలో, పానీయం ఉపజ్ఝాయస్స సన్తికే ఠపేత్వా సయమ్పి భుఞ్జితబ్బం.

అనన్తరహితాయాతి తట్టికధమ్మఖణ్డాదీసు యేన కేనచి అనత్థతాయ పంసుసక్ఖరమిస్సాయ భూమియా పత్థో న ఠపేతబ్బోతి అత్థో. సచే పన కాళవణ్ణకతా వా సుధాబద్ధా వా హోతి నిరజమత్తికా, తథారూపాయ భూమియా ఠపేతుం వట్టతి. ధోతవాలికాయపి ఠపేతుం వట్టతి. పంసురజసక్ఖరాదీసు న వట్టతి. తత్ర పన పణ్ణం వా ఆధారకం వా ఠపేత్వా తత్ర నిక్ఖిపితబ్బో. పారతో అన్తం ఓరతో భోగన్తి ఇదం చీవరవంసాదీనం హేట్ఠా హత్థం పవేసేత్వా అభిముఖేన హత్థేన సణికం నిక్ఖిపనత్థం వుత్తం. అన్తే పన గహేత్వా భోగేన చీవరవంసాదీనం ఉపరి నిక్ఖిపన్తస్స భిత్తియం భోగో పటిహఞ్ఞతి, తస్మా తథా న కాతబ్బం.

చుణ్ణం సన్నేతబ్బన్తి న్హానచుణ్ణం ఉదకేన తేమేత్వా పిణ్డి కాతబ్బా. ఏకమన్తం నిక్ఖిపితబ్బన్తి ఏకస్మిం నిద్ధూమే ఠానే ఠపేతబ్బం. జన్తాఘరే పరికమ్మం నామ అఙ్గారమత్తికఉణ్హోదకదానాదికం సబ్బం కిచ్చం. ఉదకేపి పరికమ్మన్తి అఙ్గపచ్చఙ్గఘంసనాదికం సబ్బం కిచ్చం. పానీయేన పుచ్ఛితబ్బోతి జన్తాఘరే ఉణ్హసన్తాపేన పిపాసా హోతి, తస్మా పుచ్ఛితబ్బో.

సచే ఉస్సహతీతి సచే పహోతి; న కేనచి గేలఞ్ఞేన అభిభూతో హోతి; అగిలానేన హి సద్ధివిహారికేన సట్ఠివస్సేనాపి సబ్బం ఉపజ్ఝాయవత్తం కాతబ్బం, అనాదరేన అకరోన్తస్స వత్తభేదే దుక్కటం. నకారపటిసంయుత్తేసు పన పదేసు గిలానస్సాపి పటిక్ఖిత్తకిరియం కరోన్తస్స దుక్కటమేవ. అప్పటిఘంసన్తేనాతి భూమియం అప్పటిఘంసన్తేన. కవాటపిట్ఠన్తి కవాటఞ్చ పిట్ఠసఙ్ఘాతఞ్చ అచ్ఛుపన్తేన. సన్తానకన్తి యంకిఞ్చి కీటకులావకమక్కటకసుత్తాది. ఉల్లోకా పఠమం ఓహారేతబ్బన్తి ఉల్లోకతో పఠమం ఉల్లోకం ఆదింకత్వా అవహరితబ్బన్తి అత్థో. ఆలోకసన్ధికణ్ణభాగాతి ఆలోకసన్ధిభాగా చ కణ్ణభాగా చ అన్తరబాహిరవాతపానకవాటకాని చ గబ్భస్స చ చత్తారో కోణా పమజ్జితబ్బాతి అత్థో.

యథాపఞ్ఞత్తం పఞ్ఞపేతబ్బన్తి యథా పఠమం పఞ్ఞత్తం అహోసి, తథేవ పఞ్ఞపేతబ్బం. ఏతదత్థమేవ హి యథాపఞ్ఞత్తం సల్లక్ఖేత్వా నీహరిత్వా ఏకమన్తం నిక్ఖిపితబ్బన్తి పురిమవత్తం పఞ్ఞత్తం. సచే పన పఠమం అజానన్తేన కేనచి పఞ్ఞత్తం అహోసి, సమన్తతో భిత్తిం ద్వఙ్గులమత్తేన వా తివఙ్గులమత్తేన వా మోచేత్వా పఞ్ఞపేతబ్బం. ఇదఞ్హి పఞ్ఞాపనవత్తం. సచే కటసారకో హోతి అతిమహన్తో చ, ఛిన్దిత్వా కోటిం నివత్తేత్వా బన్ధిత్వా పఞ్ఞపేతబ్బో. సచే కోటిం నివత్తేత్వా బన్ధితుం న జానాతి, న ఛిన్దితబ్బో. పురత్థిమా వాతపానా థకేతబ్బాతి పురత్థిమాయ వాతపానా థకేతబ్బా. ఏవం సేసాపి వాతపానా థకేతబ్బా.

వూపకాసేతబ్బోతి అఞ్ఞత్థ నేతబ్బో. వూపకాసాపేతబ్బోతి అఞ్ఞో భిక్ఖు వత్తబ్బో ‘‘థేరం గహేత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛా’’తి వివేచేతబ్బన్తి విస్సజ్జాపేతబ్బం. వివేచాపేతబ్బన్తి అఞ్ఞో వత్తబ్బో ‘‘థేరం దిట్ఠిగతం విస్సజ్జాపేహీ’’తి. ఉస్సుక్కం కాతబ్బన్తి పరివాసదానత్థం సో సో భిక్ఖు ఉపసఙ్కమిత్వా యాచితబ్బో. సచే అత్తనా పటిబలో హోతి, అత్తనావ దాతబ్బో. నో చే పటిబలో హోతి, అఞ్ఞేన దాపేతబ్బో. కిన్తి ను ఖోతి కేన ను ఖో ఉపాయేన. ఏస నయో సబ్బత్థ. లహుకాయ వా పరిణామేయ్యాతి ఉక్ఖేపనీయం అకత్వా తజ్జనీయం వా నియస్సం వా కరేయ్యాతి అత్థో. తేన హి ‘‘ఉపజ్ఝాయస్స ఉక్ఖేపనీయకమ్మం కత్తుకామో సఙ్ఘో’’తి ఞత్వా ఏకమేకం భిక్ఖుం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మా భన్తే అమ్హాకం ఉపజ్ఝాయస్స కమ్మం కరిత్థా’’తి యాచితబ్బా. సచే కరోన్తియేవ, ‘‘తజ్జనీయం వా నియస్సం వా కరోథా’’తి యాచితబ్బా. సచే కరోన్తియేవ, అథ ఉపజ్ఝాయో ‘‘సమ్మా వత్తథ భన్తే’’తి యాచితబ్బో. ఇతి తం సమ్మా వత్తాపేత్వా ‘‘పటిప్పస్సమ్భేథ భన్తే కమ్మ’’న్తి భిక్ఖూ యాచితబ్బా.

సమ్పరివత్తకం సమ్పరివత్తకన్తి సమ్పరివత్తేత్వా సమ్పరివత్తేత్వా. న చ అచ్ఛిన్నే థేవే పక్కమితబ్బన్తి యది అప్పమత్తకమ్పి రజనం గళతి, న తావ పక్కమితబ్బం. న ఉపజ్ఝాయం అనాపుచ్ఛా ఏకచ్చస్స పత్తో దాతబ్బోతిఆది సబ్బం ఉపజ్ఝాయస్స విసభాగపుగ్గలవసేన కథితం. న ఉపజ్ఝాయం అనాపుచ్ఛా గామో పవిసితబ్బోతి పిణ్డాయ వా అఞ్ఞేన వా కరణీయేన పవిసితుకామేన ఆపుచ్ఛిత్వావ పవిసితబ్బో. సచే ఉపజ్ఝాయో కాలస్సేవ వుట్ఠాయ దూరం భిక్ఖాచారం గన్తుకామో హోతి, ‘‘దహరా పిణ్డాయ పవిసన్తూ’’తి వత్వా గన్తబ్బం. అవత్వా గతే పరివేణం గన్త్వా ఉపజ్ఝాయం అపస్సన్తేన గామం పవిసితుం వట్టతి. సచే గామం పవిసన్తోపి పస్సతి, దిట్ఠట్ఠానతో పట్ఠాయ ఆపుచ్ఛితుంయేవ వట్టతి.

న సుసానం గన్తబ్బన్తి వాసత్థాయ వా దస్సనత్థాయ వా న గన్తబ్బం. న దిసా పక్కమితబ్బాతి ఏత్థ పక్కమితుకామేన కమ్మం ఆచిక్ఖిత్వా యావతతియం యాచితబ్బో. సచే అనుజానాతి, సాధు; నో చే అనుజానాతి, తం నిస్సాయ వసతో చస్స ఉద్దేసో వా పరిపుచ్ఛా వా కమ్మట్ఠానం వా న సమ్పజ్జతి, ఉపజ్ఝాయో బాలో హోతి అబ్యత్తో, కేవలం అత్తనో సన్తికే వసాపేతుకామతాయ ఏవ గన్తుం న దేతి, ఏవరూపే నివారేన్తేపి గన్తుం వట్టతి. వుట్ఠానమస్స ఆగమేతబ్బన్తి గేలఞ్ఞతో వుట్ఠానం అస్స ఆగమేతబ్బం; న కత్థచి గన్తబ్బం. సచే అఞ్ఞో భిక్ఖు ఉపట్ఠాకో అత్థి, భేసజ్జం పరియేసిత్వా తస్స హత్థే దత్వా ‘‘భన్తే అయం ఉపట్ఠహిస్సతీ’’తి వత్వా గన్తబ్బం.

ఉపజ్ఝాయవత్తకథా నిట్ఠితా.

సద్ధివిహారికవత్తకథా

౬౭. ఉపజ్ఝాయేన సద్ధివిహారికమ్హి సమ్మావత్తనాయం – సఙ్గహేతబ్బో అనుగ్గహేతబ్బోతి ఉద్దేసాదీహిస్స సఙ్గహో చ అనుగ్గహో చ కత్తబ్బో. తత్థ ఉద్దేసోతి పాళివాచనం. పరిపుచ్ఛాతి పాళియా అత్థవణ్ణనా. ఓవాదోతి అనోతిణ్ణే వత్థుస్మిం ‘‘ఇదం కరోహి, ఇదం మా కరిత్థా’’తి వచనం. అనుసాసనీతి ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం. అపి చ ఓతిణ్ణే వా అనోతిణ్ణే వా పఠమం వచనం ఓవాదో; పునప్పునం వచనం అనుసాసనీతి. సచే ఉపజ్ఝాయస్స పత్తో హోతీతి సచే అతిరేకపత్తో హోతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. పరిక్ఖారోతి అఞ్ఞోపి సమణపరిక్ఖారో. ఇధ ఉస్సుక్కం నామ ధమ్మికేన నయేన ఉప్పజ్జమానఉపాయపరియేసనం. ఇతో పరం దన్తకట్ఠదానం ఆదిం కత్వా ఆచమనకుమ్భియా ఉదకాసిఞ్చనపరియోసానం వత్తం గిలానస్సేవ సద్ధివిహారికస్స కాతబ్బం. అనభిరతివూపకాసనాది పన అగిలానస్సాపి కత్తబ్బమేవ. చీవరం రజన్తేనాతి ‘‘ఏవం రజేయ్యాసీ’’తి ఉపజ్ఝాయతో ఉపాయం సుత్వా రజన్తేన. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

సద్ధివిహారికవత్తకథా నిట్ఠితా.

నసమ్మావత్తనాదికథా

౬౮. న సమ్మా వత్తన్తీతి యథాపఞ్ఞత్తం ఉపజ్ఝాయవత్తం న పూరేన్తి. యో న సమ్మా వత్తేయ్యాతి యో యథాపఞ్ఞత్తం వత్తం న పూరేయ్య; సో దుక్కటం ఆపజ్జతీతి అత్థో. పణామేతబ్బోతి అపసాదేతబ్బో. న అధిమత్తం పేమం హోతీతి ఉపజ్ఝాయమ్హి అధిమత్తం గేహస్సితపేమం న హోతి. నాధిమత్తా భావనా హోతీతి అధిమత్తా మేత్తాభావనా న హోతి; వుత్తపటిపక్ఖనయేన సుక్కపక్ఖో వేదితబ్బో. అలం పణామేతున్తి యుత్తో పణామేతుం.

అప్పణామేన్తో ఉపజ్ఝాయో సాతిసారో హోతీతి సదోసో హోతి, ఆపత్తిం ఆపజ్జతి; తస్మా న సమ్మా వత్తన్తో పణామేతబ్బోవ. న సమ్మావత్తనాయ చ యావ చీవరరజనం తావ వత్తే అకరియమానే ఉపజ్ఝాయస్స పరిహాని హోతి. తస్మా తం అకరోన్తస్స నిస్సయముత్తకస్సాపి అముత్తకస్సాపి ఆపత్తియేవ. ఏకచ్చస్స పత్తదానతో పట్ఠాయ అముత్తకనిస్సయస్సేవ ఆపత్తి.

సద్ధివిహారికా సమ్మా వత్తన్తి, ఉపజ్ఝాయో సమ్మా న వత్తతి, ఉపజ్ఝాయస్స ఆపత్తి. ఉపజ్ఝాయో సమ్మా వత్తతి, సద్ధివిహారికా సమ్మా న వత్తన్తి, తేసం ఆపత్తి. ఉపజ్ఝాయే వత్తం సాదియన్తే సద్ధివిహారికా బహుకాపి హోన్తి, సబ్బేసం ఆపత్తి. సచే ఉపజ్ఝాయో ‘‘మయ్హం ఉపట్ఠాకో అత్థి, తుమ్హే అత్తనో సజ్ఝాయమనసికారాదీసు యోగం కరోథా’’తి వదతి, సద్ధివిహారికానం అనాపత్తి. సచే ఉపజ్ఝాయో సాదియనం వా అసాదియనం వా న జానాతి, బాలో హోతి, సద్ధివిహారికా బహుకా. తేసు ఏకో వత్తసమ్పన్నో భిక్ఖు ‘‘ఉపజ్ఝాయస్స కిచ్చం అహం కరిస్సామి, తుమ్హే అప్పోస్సుక్కా విహరథా’’తి ఏవఞ్చే అత్తనో భారం కత్వా ఇతరే విస్సజ్జేతి, తస్స భారకరణతో పట్ఠాయ తేసం అనాపత్తి.

నసమ్మావత్తనాదికథా నిట్ఠితా.

రాధబ్రాహ్మణవత్థుకథా

౬౯. రాధబ్రాహ్మణవత్థుస్మిం – కిఞ్చాపి ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవతా బారాణసియం తీహి సరణగమనేహి అనుఞ్ఞాతం పబ్బజ్జఞ్చేవ ఉపసమ్పదఞ్చ జానాతి, భగవా పన తం లహుకం ఉపసమ్పదం పటిక్ఖిపిత్వా ఞత్తిచతుత్థకమ్మేన గరుకం కత్వా ఉపసమ్పదం అనుఞ్ఞాతుకామో. అథస్స థేరో అజ్ఝాసయం విదిత్వా ‘‘కథాహం భన్తే తం బ్రాహ్మణం పబ్బాజేమి ఉపసమ్పాదేమీ’’తి ఆహ. బుద్ధానఞ్హి పరిసా అజ్ఝాసయకుసలా హోన్తి, అయఞ్చ బుద్ధపరిసాయ అగ్గో.

బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేనాతి ఏత్థ బ్యత్తో నామ యస్స సాట్ఠకథం వినయపిటకం వాచుగ్గతం పవత్తతి, తస్మిం అసతి యస్స అన్తమసో ఇదం ఞత్తిచతుత్థకమ్మవాచామత్తమ్పి సుగ్గహితం హోతి, వాచుగ్గతం పవత్తతి, అయమ్పి ఇమస్మిం అత్థే బ్యత్తో. యో పన కాససోససేమ్హాదినా వా గేలఞ్ఞేన ఓట్ఠదన్తజివ్హాదీనం వా అసమ్పత్తియా పరియత్తియం వా అకతపరిచయత్తా న సక్కోతి పరిమణ్డలేహి పదబ్యఞ్జనేహి కమ్మవాచం సావేతుం, బ్యఞ్జనం వా పదం వా హాపేతి, అఞ్ఞథా వా వత్తబ్బం అఞ్ఞథా వదతి, అయం అప్పటిబలో. తబ్బిపరీతో ఇమస్మిం అత్థే ‘‘పటిబలో’’తి వేదితబ్బో. సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బోతి సఙ్ఘో జానాపేతబ్బో. తతో పరం యం సఙ్ఘో జానాపేతబ్బో, తం దస్సేతుం ‘‘సుణాతు మే భన్తే’’తిఆదిమాహ.

౭౧. ఉపసమ్పన్నసమనన్తరాతి ఉపసమ్పన్నో హుత్వా సమనన్తరా. అనాచారం ఆచరతీతి పణ్ణత్తివీతిక్కమం కరోతి. ఉల్లుమ్పతు మన్తి ఉద్ధరతు మం, అకుసలా వుట్ఠాపేత్వా కుసలే పతిట్ఠపేతు; సామణేరభావా వా ఉద్ధరిత్వా భిక్ఖుభావే పతిట్ఠాపేతూతి. అనుకమ్పం ఉపాదాయాతి అనుద్దయం పటిచ్చ; మయి అనుకప్పం కత్వాతి అత్థో.

౭౩. అట్ఠితా హోతీతి నిచ్చప్పవత్తినీ హోతి. చత్తారో నిస్సయేతి చత్తారో పచ్చయే. యస్మా చత్తారో పచ్చయే నిస్సాయ అత్తభావో పవత్తతి, తస్మా తే నిస్సయాతి వుచ్చన్తి.

రాధబ్రాహ్మణవత్థుకథా నిట్ఠితా.

ఆచరియవత్తకథా

౭౫. కిన్తాయం భిక్ఖు హోతీతి కిం తే అయం భిక్ఖు హోతి. అఞ్ఞేహి ఓవదియో అనుసాసియోతి అఞ్ఞేహి ఓవదితబ్బో చేవ అనుసాసితబ్బో చ. బాహుల్లాయ ఆవత్తో యదిదం గణబన్ధికన్తి గణబన్ధో ఏతస్స బాహుల్లస్స అత్థీతి గణబన్ధికం, బాహుల్లం. యం ఇదం గణబన్ధికం నామ బాహుల్లం, తదత్థాయ అతిలహుం త్వం ఆపన్నోతి వుత్తం హోతి.