౧. పఠమవిహారసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియవగ్గస్స పఠమే ఇచ్ఛామహం, భిక్ఖవే, అడ్ఢమాసం పటిసల్లీయితున్తి అహం, భిక్ఖవే, ఏకం అడ్ఢమాసం పటిసల్లీయితుం నిలీయితుం ఏకోవ హుత్వా విహరితుం ఇచ్ఛామీతి అత్థో. నమ్హి కేనచి ఉపసఙ్కమితబ్బో అఞ్ఞత్ర ఏకేన పిణ్డపాతనీహారకేనాతి యో అత్తనా పయుత్తవాచం అకత్వా మమత్థాయ సద్ధేసు కులేసు పటియత్తం పిణ్డపాతం నీహరిత్వా మయ్హం ఉపనామేయ్య, తం పిణ్డపాతనీహారకం ఏకం భిక్ఖుం ఠపేత్వా నమ్హి అఞ్ఞేన కేనచి భిక్ఖునా వా గహట్ఠేన వా ఉపసఙ్కమితబ్బోతి.

కస్మా పన ఏవమాహాతి? తస్మిం కిర అడ్ఢమాసే వినేతబ్బో సత్తో నాహోసి. అథ సత్థా – ‘‘ఇమం అడ్ఢమాసం ఫలసమాపత్తిసుఖేనేవ వీతినామేస్సామి, ఇతి మయ్హఞ్చేవ సుఖవిహారో భవిస్సతి, అనాగతే చ పచ్ఛిమా జనతా ‘సత్థాపి గణం విహాయ ఏకకో విహాసి, కిమఙ్గం పన మయ’న్తి దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జిస్సతి, తదస్సా భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి ఇమినా కారణేన ఏవమాహ. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఏకం భిక్ఖుం అదాసి. సో పాతోవ గన్ధకుటిపరివేణసమ్మజ్జనముఖోదకదన్తకట్ఠదానాదీని సబ్బకిచ్చాని తస్మిం ఖణే కత్వా అపగచ్ఛతి.

యేన స్వాహన్తి యేన సో అహం. పఠమాభిసమ్బుద్ధోతి అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా పఠమంయేవ ఏకూనపఞ్ఞాసదివసబ్భన్తరే. విహరామీతి ఇదం అతీతత్థే వత్తమానవచనం. తస్స పదేసేన విహాసిన్తి తస్స పఠమాభిసమ్బుద్ధవిహారస్స పదేసేన. తత్థ పదేసో నామ ఖన్ధపదేసో ఆయతనధాతుసచ్చఇన్ద్రియపచ్చయాకారసతిపట్ఠానఝాననామరూపపదేసో ధమ్మపదేసోతి నానావిధో. తం సబ్బమ్పి సన్ధాయ – ‘‘తస్స పదేసేన విహాసి’’న్తి ఆహ. భగవా హి పఠమబోధియం ఏకూనపఞ్ఞాసదివసబ్భన్తరే యథా నామ పత్తరజ్జో రాజా అత్తనో విభవసారదస్సనత్థం తం తం గబ్భం వివరాపేత్వా సువణ్ణరజతముత్తామణిఆదీని రతనాని పచ్చవేక్ఖన్తో విహరేయ్య, ఏవమేవ పఞ్చక్ఖన్ధే నిప్పదేసే కత్వా సమ్మసన్తో పచ్చవేక్ఖన్తో విహాసి. ఇమస్మిం పన అడ్ఢమాసే తేసం ఖన్ధానం పదేసం వేదనాక్ఖన్ధమేవ పచ్చవేక్ఖన్తో విహాసి. తస్స ‘‘ఇమే సత్తా ఏవరూపం నామ సుఖం పటిసంవేదేన్తి, ఏవరూపం దుక్ఖ’’న్తి ఓలోకయతో యావ భవగ్గా పవత్తా సుఖవేదనా, యావ అవీచితో పవత్తా దుక్ఖవేదనా, సబ్బా సబ్బాకారేన ఉపట్ఠాసి. అథ నం ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయిత’’న్తిఆదినా నయేన పరిగ్గణ్హన్తో విహాసి.

తథా పఠమబోధియం ద్వాదసాయతనాని నిప్పదేసానేవ కత్వా విహాసి, ఇమస్మిం పన అడ్ఢమాసే తేసం ఆయతనానం పదేసం వేదనావసేన ధమ్మాయతనేకదేసం, ధాతూనం పదేసం వేదనావసేన ధమ్మధాతుఏకదేసం, సచ్చానం పదేసం వేదనాక్ఖన్ధవసేనేవ దుక్ఖసచ్చేకదేసం, పచ్చయానం పదేసం ఫస్సపచ్చయా వేదనావసేన పచ్చయేకదేసం ఝానానం పదేసం వేదనావసేనేవ ఝానఙ్గేకదేసం, నామరూపానం పదేసం వేదనావసేనేవ నామేకదేసం పచ్చవేక్ఖన్తో విహాసి. పఠమబోధియఞ్హి ఏకూనపఞ్ఞాసదివసబ్భన్తరే కుసలాదిధమ్మే నిప్పదేసే కత్వా అనన్తనయాని సత్త పకరణాని పచ్చవేక్ఖన్తో విహాసి. ఇమస్మిం పన అడ్ఢమాసే సబ్బధమ్మానం పదేసం వేదనాత్తికమేవ పచ్చవేక్ఖన్తో విహాసి. తస్మిం తస్మిం ఠానే సా సా చ విహారసమాపత్తి వేదనానుభావేన జాతా.

ఇదాని యేనాకారేన విహాసి, తం దస్సేన్తో మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయాపీతిఆదిమాహ. తత్థ మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయాపీతి దిట్ఠిసమ్పయుత్తా వేదనాపి వట్టతి. దిట్ఠిం ఉపనిస్సయం కత్వా ఉప్పన్నా కుసలాకుసలవేదనాపి వట్టతి విపాకవేదనాపి. తత్థ మిచ్ఛాదిట్ఠిసమ్పయుత్తా అకుసలావ హోతి, దిట్ఠిం పన ఉపనిస్సాయ కుసలాపి ఉప్పజ్జన్తి అకుసలాపి. మిచ్ఛాదిట్ఠికా హి దిట్ఠిం ఉపనిస్సాయ పక్ఖదివసేసు యాగుభత్తాదీని దేన్తి, అద్ధికాదీనం వట్టం పట్ఠపేన్తి, చతుమహాపథే సాలం కరోన్తి, పోక్ఖరణిఞ్చ ఖణాపేన్తి, దేవకులాదీసు మాలాగచ్ఛం రోపేన్తి, నదీవిదుగ్గాదీసు సేతుం అత్థరన్తి, విసమం సమం కరోన్తి, ఇతి నేసం కుసలవేదనా ఉప్పజ్జతి. మిచ్ఛాదిట్ఠిం పన నిస్సాయ సమ్మాదిట్ఠికే అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి, వధబన్ధనాదీని కరోన్తి, పాణం వధిత్వా దేవతానం ఉపహారం ఉపహరన్తి, ఇతి నేసం అకుసలవేదనా ఉప్పజ్జతి. విపాకవేదనా పన భవన్తరగతానంయేవ హోతి.

సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయాతి ఏత్థాపి సమ్మాదిట్ఠిసమ్పయుత్తా వేదనాపి వట్టతి, సమ్మాదిట్ఠిం ఉపనిస్సయం కత్వా ఉప్పన్నా కుసలాకుసలవేదనాపి విపాకవేదనాపి. తత్థ సమ్మాదిట్ఠిసమ్పయుత్తా కుసలావ హోతి, సమ్మాదిట్ఠిం పన ఉపనిస్సాయ బుద్ధపూజం దీపమాలం మహాధమ్మస్సవనం అప్పతిట్ఠితే దిసాభాగే చేతియపతిట్ఠాపనన్తి ఏవమాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తి, ఇతి నేసం కుసలా వేదనా ఉప్పజ్జతి. సమ్మాదిట్ఠింయేవ నిస్సాయ మిచ్ఛాదిట్ఠికే అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి, అత్తానం ఉక్కంసేన్తి, పరం వమ్భేన్తి, ఇతి నేసం అకుసలవేదనా ఉప్పజ్జతి. విపాకవేదనా పన భవన్తరగతానంయేవ హోతి. మిచ్ఛాసఙ్కప్పపచ్చయాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఛన్దపచ్చయాతిఆదీసు పన ఛన్దపచ్చయా అట్ఠలోభసహగతచిత్తసమ్పయుత్తా వేదనా వేదితబ్బా, వితక్కపచ్చయా పఠమజ్ఝానవేదనావ. సఞ్ఞా పచ్చయా ఠపేత్వా పఠమజ్ఝానం సేసా ఛ సఞ్ఞాసమాపత్తివేదనా.

ఛన్దో చ అవూపసన్తోతిఆదీసు తిణ్ణం అవూపసమే అట్ఠలోభసహగతచిత్తసమ్పయుత్తా వేదనా హోతి, ఛన్దమత్తస్స వూపసమే పఠమజ్ఝానవేదనావ. ఛన్దవితక్కానం వూపసమే దుతియజ్ఝానాదివేదనా అధిప్పేతా, తిణ్ణమ్పి వూపసమే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవేదనా. అప్పత్తస్స పత్తియాతి అరహత్తఫలస్స పత్తత్థాయ. అత్థి ఆయామన్తి అత్థి వీరియం. తస్మిమ్పి ఠానే అనుప్పత్తేతి తస్స వీరియారమ్భస్స వసేన తస్స అరహత్తఫలస్స కారణే అనుప్పత్తే. తప్పచ్చయాపి వేదయితన్తి అరహత్తస్స ఠానపచ్చయా వేదయితం. ఏతేన చతుమగ్గసహజాతా నిబ్బత్తితలోకుత్తరవేదనావ గహితా.