౨-౧౦. అట్ఠసతసుత్తాదివణ్ణనా

౨౭౦-౨౭౮. దుతియే అట్ఠసతపరియాయన్తి అట్ఠసతస్స కారణభూతం. ధమ్మపరియాయన్తి ధమ్మకారణం. కాయికా చ చేతసికా చాతి ఏత్థ కాయికా కామావచరేయేవ లబ్భన్తి, చేతసికా చతుభూమికాపి. సుఖాతిఆదీసు సుఖా వేదనా అరూపావచరే నత్థి, సేసాసు తీసు భూమీసు లబ్భన్తి, దుక్ఖా కామావచరావ, ఇతరా చతుభూమికా. పఞ్చకే సుఖిన్ద్రియదుక్ఖిన్ద్రియదోమనస్సిన్ద్రియాని కామావచరానేవ, సోమనస్సిన్ద్రియం తేభూమకం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం చతుభూమకం. ఛక్కే పఞ్చసు ద్వారేసు వేదనా కామావచరావ, మనోద్వారే చతుభూమికా, అట్ఠారసకే ఛసు ఇట్ఠారమ్మణేసు సోమనస్సేన సహ ఉపవిచరన్తీతి సోమనస్సూపవిచారా. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇతి అయం దేసనా విచారవసేన ఆగతా, తంసమ్పయుత్తానం పన సోమనస్సాదీనం వసేన ఇధ అట్ఠారస వేదనా వేదితబ్బా.

ఛ గేహసితాని సోమనస్సానీతిఆదీసు ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానం రూపానం ఇట్ఠానం కన్తానం మనాపానం మనోరమానం లోకామిసపటిసంయుత్తానం పటిలాభం వా పటిలాభతో సమనుపస్సతో పుబ్బే వా పటిలద్ధపుబ్బం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం సమనుస్సరతో ఉప్పజ్జతి సోమనస్సం. యం ఏవరూపం సోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి గేహసితం సోమనస్స’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౦౬). ఏవం ఛసు ద్వారేసు వుత్తకామగుణనిస్సితాని సోమనస్సాని ఛ గేహసితసోమనస్సాని నామ.

‘‘రూపానం త్వేవ అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామవిరాగనిరోధం ‘పుబ్బే చేవ రూపా ఏతరహి చ, సబ్బే తే రూపా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో ఉప్పజ్జతి సోమనస్సం. యం ఏవరూపం సోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మసితం సోమనస్స’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౦౬) ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనిచ్చతాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఉస్సుక్కాపేతుం సక్కోన్తస్స ‘‘ఉస్సుక్కితా మే విపస్సనా’’తి సోమనస్సజాతస్స ఉప్పన్నసోమనస్సాని ఛ నేక్ఖమ్మసితసోమనస్సాని నామ.

‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానం రూపానం ఇట్ఠానం కన్తానం మనాపానం మనోరమానం లోకామిసపటిసంయుత్తానం అప్పటిలాభం వా అప్పటిలాభతో సమనుపస్సతో పుబ్బే వా పటిలద్ధపుబ్బం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం సమనుస్సరతో ఉప్పజ్జతి దోమనస్సం. యం ఏవరూపం దోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి గేహసితం దోమనస్స’’న్తి. ఏవం ఛసు ద్వారేసు ‘‘ఇట్ఠారమ్మణం నానుభవిస్సామి నానుభవామీ’’తి వితక్కయతో ఉప్పన్నాని కామగుణనిస్సితదోమనస్సాని ఛ గేహసితదోమనస్సాని నామ.

‘‘రూపానం త్వేవ అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామవిరాగనిరోధం ‘పుబ్బే చేవ రూపా ఏతరహి చ, సబ్బే తే రూపా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపేతి ‘కుదాస్సు నామాహం తదాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామి, యదరియా ఏతరహి ఆయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి. ఇతి అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపయతో ఉప్పజ్జతి పిహపచ్చయా దోమనస్సం. యం ఏవరూపం దోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మసితం దోమనస్సన్తి; ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనుత్తరవిమోక్ఖసఙ్ఖాతఅరియఫలధమ్మేసు పిహం ఉపట్ఠాపేత్వా తదధిగమాయ అనిచ్చతాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఉస్సుక్కాపేతుం అసక్కోన్తస్స ‘‘ఇమమ్పి పక్ఖం ఇమమ్పి మాసం ఇమమ్పి సంవచ్ఛరం విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరియభూమిం పాపుణితుం నాసక్ఖి’’న్తి అనుసోచతో ఉప్పన్నాని దోమనస్సాని ఛ నేక్ఖమ్మసితదోమనస్సాని నామ.

‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖా బాలస్స మూళ్హస్స పుథుజ్జనస్స అనోధిజినస్స అవిపాకజినస్స అనాదీనవదస్సావినో అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స. యా ఏవరూపా ఉపేక్ఖా, రూపం సా నాతివత్తతి, తస్మా సా ఉపేక్ఖా గేహసితాతి వుచ్చతీ’’తి; ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే గుళపిణ్డకే నిలీనమక్ఖికా వియ రూపాదీని అనతివత్తమానా తత్థేవ లగ్గా లగ్గితా హుత్వా ఉప్పన్నకామగుణనిస్సితా ఉపేక్ఖా ఛ గేహసితఉపేక్ఖా నామ.

‘‘రూపానం త్వేవ అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామవిరాగనిరోధం పుబ్బే చేవ రూపా ఏతరహి చ, ‘సబ్బే తే రూపా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖా. యా ఏవరూపా ఉపేక్ఖా, రూపం సా అతివత్తతి, తస్మా సా ఉపేక్ఖా నేక్ఖమ్మసితాతి వుచ్చతీ’’తి; ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠాదిఆరమ్మణే ఆపాథగతే ఇట్ఠే అరజ్జన్తస్స అనిట్ఠే అదుస్సన్తస్స అసమపేక్ఖనే అముయ్హన్తస్స ఉప్పన్నా విపస్సనాఞాణసమ్పయుత్తా ఉపేక్ఖా నేక్ఖమ్మసితఉపేక్ఖా నామ. ఇమస్మిం సుత్తే సబ్బసఙ్గాహకో చతుభూమకధమ్మపరిచ్ఛేదో కథితో. తతియాదీని ఉత్తానత్థానేవ.