౬. ఆదిత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౮. ఛట్ఠే గయాసీసేతి గయాగామస్స హి అవిదూరే గయాతి ఏకా పోక్ఖరణీపి అత్థి నదీపి, గయాసీసనామకో హత్థికుమ్భసదిసో పిట్ఠిపాసాణోపి, యత్థ భిక్ఖుసహస్సస్సపి ఓకాసో పహోతి, భగవా తత్థ విహరతి. తేన వుత్తం ‘‘గయాసీసే’’తి. భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి తేసం సప్పాయధమ్మదేసనం విచినిత్వా తం దేసేస్సామీతి ఆమన్తేసి.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – ఇతో కిర ద్వానవుతికప్పే మహిన్దో నామ రాజా అహోసి. తస్స జేట్ఠపుత్తో ఫుస్సో నామ. సో పూరితపారమీ పచ్ఛిమభవికసత్తో, పరిపాకగతే ఞాణే బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ సబ్బఞ్ఞుతం పటివిజ్ఝి. రఞ్ఞో కనిట్ఠపుత్తో తస్స అగ్గసావకో అహోసి, పురోహితపుత్తో దుతియసావకో. రాజా చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం జేట్ఠపుత్తో నిక్ఖమిత్వా బుద్ధో జాతో, కనిట్ఠపుత్తో అగ్గసావకో, పురోహితపుత్తో దుతియసావకో’’తి. సో ‘‘అమ్హాకంయేవ బుద్ధో, అమ్హాకం ధమ్మో, అమ్హాకం సఙ్ఘో’’తి విహారం కారేత్వా విహారద్వారకోట్ఠకతో యావ అత్తనో ఘరద్వారా ఉభతో వేళుభిత్తికుటికాహి పరిక్ఖిపిత్వా మత్థకే సువణ్ణతారకఖచితసమోసరితగన్ధదామమాలాదామవితానం బన్ధాపేత్వా హేట్ఠా రజతవణ్ణం వాలుకం సన్థరిత్వా పుప్ఫాని వికిరాపేత్వా తేన మగ్గేన భగవతో ఆగమనం కారేసి.

సత్థా విహారస్మింయేవ ఠితో చీవరం పారుపిత్వా అన్తోసాణియావ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన రాజగేహం ఆగచ్ఛతి, కతభత్తకిచ్చో అన్తోసాణియావ గచ్ఛతి. కోచి కటచ్ఛుభిక్ఖామత్తమ్పి దాతుం న లభతి. తతో నాగరా ఉజ్ఝాయింసు, ‘‘బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో, న చ మయం పుఞ్ఞాని కాతుం లభామ. యథా హి చన్దిమసూరియా సబ్బేసం ఆలోకం కరోన్తి, ఏవం బుద్ధా నామ సబ్బేసం హితత్థాయ ఉప్పజ్జన్తి, అయం పన రాజా సబ్బేసం పుఞ్ఞచేతనం అత్తనోయేవ అన్తో పవేసేతీ’’తి.

తస్స చ రఞ్ఞో అఞ్ఞే తయో పుత్తా అత్థి. నాగరా తేహి సద్ధిం ఏకతో హుత్వా సమ్మన్తయింసు, ‘‘రాజకులేహి సద్ధిం అట్టో నామ నత్థి, ఏకం ఉపాయం కరోమా’’తి. తే పచ్చన్తే చోరే ఉట్ఠాపేత్వా, ‘‘కతిపయా గామా పహటా’’తి సాసనం ఆహరాపేత్వా రఞ్ఞో ఆరోచయింసు. రాజా పుత్తే పక్కోసాపేత్వా‘‘తాతా, అహం మహల్లకో, గచ్ఛథ చోరే వూపసమేథా’’తి పేసేసి. పయుత్తచోరా ఇతో చితో చ అవిప్పకిరిత్వా తేసం సన్తికమేవ ఆగచ్ఛింసు. తే అనావాసే గామే వాసేత్వా ‘‘వూపసమితా చోరా’’తి ఆగన్త్వా రాజానం వన్దిత్వా అట్ఠంసు.

రాజా తుట్ఠో ‘‘తాతా, వరం వో దేమీ’’తి ఆహ. తే అధివాసేత్వా గన్త్వా నాగరేహి సద్ధిం మన్తయింసు, ‘‘రఞ్ఞా అమ్హాకం వరో దిన్నో. కిం గణ్హామా’’తి? అయ్యపుత్తా, తుమ్హాకం హత్థిఅస్సాదయో న దుల్లభా, బుద్ధరతనం పన దుల్లభం, న సబ్బకాలం ఉప్పజ్జతి, తుమ్హాకం జేట్ఠభాతికస్స ఫుస్సబుద్ధస్స పటిజగ్గనవరం గణ్హథాతి. తే ‘‘ఏవం కరిస్సామా’’తి నాగరానం పటిస్సుణిత్వా కతమస్సుకమ్మా సున్హాతా సువిలిత్తా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా, ‘‘దేవ, నో వరం దేథా’’తి యాచింసు. కిం గణ్హిస్సథ తాతాతి? దేవ, అమ్హాకం హత్థిఅస్సాదీహి అత్థో నత్థి, జేట్ఠభాతికస్స నో ఫుస్సబుద్ధస్స పటిజగ్గనవరం దేథాతి. ‘‘అయం వరో న సక్కా మయా జీవమానేన దాతు’’న్తి ద్వే కణ్ణే పిదహి. ‘‘దేవ, న తుమ్హే అమ్హేహి బలక్కారేన వరం దాపితా, తుమ్హేహి అత్తనో రుచియా తుట్ఠేహి దిన్నో. కిం, దేవ, రాజకులస్స ద్వే కథా వట్టన్తీ’’తి? సచ్చవాదితాయ భణింసు.

రాజా వినివత్తితుం అలభన్తో – ‘‘తాతా, సత్త సంవచ్ఛరే సత్త మాసే సత్త చ దివసే ఉపట్ఠహిత్వా తుమ్హాకం దస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘సున్దరం, దేవ, పాటిభోగం దేథా’’తి. ‘‘కిస్స పాటిభోగం తాతా’’తి? ‘‘ఏత్తకం కాలం అమరణపాటిభోగం దేవా’’తి. ‘‘తాతా, అయుత్తం పాటిభోగం దాపేథ, న సక్కా ఏవం పాటిభోగం దాతుం, తిణగ్గే ఉస్సావబిన్దుసదిసం సత్తానం జీవిత’’న్తి. ‘‘నో చే, దేవ, పాటిభోగం దేథ, మయం అన్తరా మతా కిం కుసలం కరిస్సామా’’తి? ‘‘తేన హి, తాతా, ఛ సంవచ్ఛరాని దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి పఞ్చ, చత్తారి, తీణి, ద్వే, ఏకం సంవచ్ఛరం దేథ’’. ‘‘సత్త, ఛ మాసే దేథ…పే… మాసడ్ఢమత్తం దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి సత్తదివసమత్తం దేథా’’తి. ‘‘సాధు, దేవాతి సత్త దివసే సమ్పటిచ్ఛింసు’’. రాజా సత్త సంవచ్ఛరే సత్త మాసే సత్త దివసే కత్తబ్బసక్కారం సత్తసుయేవ దివసేసు అకాసి.

తతో పుత్తానం వసనట్ఠానం సత్థారం పేసేతుం అట్ఠఉసభవిత్థతం మగ్గం అలఙ్కారాపేసి, మజ్ఝట్ఠానే చతుఉసభప్పమాణం పదేసం హత్థీహి మద్దాపేత్వా కసిణమణ్డలసదిసం కత్వా వాలుకాయ సన్థరాపేత్వా పుప్ఫాభికిణ్ణమకాసి, తత్థ తత్థ కదలియో చ పుణ్ణఘటే చ ఠపాపేత్వా ధజపటాకా ఉక్ఖిపాపేసి. ఉసభే ఉసభే పోక్ఖరణిం ఖణాపేసి, అపరభాగే ద్వీసు పస్సేసు గన్ధమాలాపుప్ఫాపణే పసారాపేసి. మజ్ఝట్ఠానే చతుఉసభవిత్థారస్స అలఙ్కతమగ్గస్స ఉభోసు పస్సేసు ద్వే ద్వే ఉసభవిత్థారే మగ్గే ఖాణుకణ్టకే హరాపేత్వా దణ్డదీపికాయో కారాపేసి. రాజపుత్తాపి అత్తనో ఆణాపవత్తిట్ఠానే సోళసఉసభమగ్గం తథేవ అలఙ్కారాపేసుం.

రాజా అత్తనో ఆణాపవత్తిట్ఠానస్స కేదారసీమం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా పరిదేవమానో, ‘‘తాతా, మయ్హం దక్ఖిణక్ఖిం ఉప్పాటేత్వా గణ్హన్తా వియ గచ్ఛథ, ఏవం గణ్హిత్వా గతా పన బుద్ధానం అనుచ్ఛవికం కరేయ్యాథ. మా సురాసోణ్డా వియ పమత్తా విచరిత్థా’’తి ఆహ. తే ‘‘జానిస్సామ మయం, దేవా’’తి సత్థారం గహేత్వా గతా, విహారం కారేత్వా సత్థు నియ్యాతేత్వా తత్థ సత్థారం పటిజగ్గన్తా కాలేన థేరాసనే, కాలేన మజ్ఝిమాసనే, కాలేన సఙ్ఘనవకాసనే తిట్ఠన్తి. దానం ఉపపరిక్ఖమానానం తిణ్ణమ్పి జనానం ఏకసదిసమేవ అహోసి. తే ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ చిన్తయింసు – ‘‘కథం ను ఖో సత్థు అజ్ఝాసయం గణ్హేయ్యామా’’తి? అథ నేసం ఏతదహోసి – ‘‘బుద్ధా నామ ధమ్మగరునో, న ఆమిసగరునో, సీలే పతిట్ఠమానా మయం సత్థు అజ్ఝాసయం గహేతుం సక్ఖిస్సామా’’తి దానసంవిధాయకే మనుస్సే పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాతా, ఇమినావ నీహారేన యాగుభత్తఖాదనీయాదీని సమ్పాదేన్తా దానం పవత్తేథా’’తి వత్వా దానసంవిదహనపలిబోధం ఛిన్దింసు.

అథ నేసం జేట్ఠభాతా పఞ్చసతే పురిసే ఆదాయ దససు సీలేసు పతిట్ఠాయ ద్వే కాసాయాని అచ్ఛాదేత్వా కప్పియం ఉదకం పరిభుఞ్జమానో వాసం కప్పేసి. మజ్ఝిమో తీహి, కనిట్ఠో ద్వీహి పురిససతేహి సద్ధిం తథేవ పటిపజ్జి. తే యావజీవం సత్థారం ఉపట్ఠహింసు. సత్థా తేసంయేవ సన్తికే పరినిబ్బాయి.

తేపి కాలం కత్వా తతో పట్ఠాయ ద్వానవుతికప్పే మనుస్సలోకతో దేవలోకం, దేవలోకతో చ మనుస్సలోకం సంసరన్తా అమ్హాకం సత్థుకాలే దేవలోకా చవిత్వా మనుస్సలోకే నిబ్బత్తింసు. తేసం దానగ్గే బ్యావటో మహాఅమచ్చో అఙ్గమగధానం రాజా బిమ్బిసారో హుత్వా నిబ్బత్తి. తే తస్సేవ రఞ్ఞో రట్ఠే బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తింసు. జేట్ఠభాతా జేట్ఠోవ జాతో, మజ్ఝిమకనిట్ఠా మజ్ఝిమకనిట్ఠాయేవ. యేపి తేసం పరివారమనుస్సా, తే పరివారమనుస్సావ జాతా. తే వుద్ధిమన్వాయ తయోపి జనా తం పురిససహస్సం ఆదాయ నిక్ఖమిత్వా తాపసా హుత్వా ఉరువేలాయం నదీతీరేయేవ వసింసు. అఙ్గమగధవాసినో మాసే మాసే తేసం మహాసక్కారం అభిహరన్తి.

అథ అమ్హాకం బోధిసత్తో కతాభినిక్ఖమనో అనుపుబ్బేన సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో యసాదయో కులపుత్తే వినేత్వా సట్ఠి అరహన్తే ధమ్మదేసనత్థాయ దిసాసు ఉయ్యోజేత్వా సయం పత్తచీవరమాదాయ – ‘‘తే తయో జటిలభాతికే దమేస్సామీ’’తి ఉరువేలం గన్త్వా అనేకేహి పాటిహారియసతేహి తేసం దిట్ఠిం భిన్దిత్వా తే పబ్బాజేసి. సో తం ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరం సమణసహస్సం ఆదాయ గయాసీసం గన్త్వా తేహి పరివారితో నిసీదిత్వా, – ‘‘కతరా ను ఖో ఏతేసం ధమ్మకథా సప్పాయా’’తి చిన్తేన్తో, ‘‘ఇమే సాయంపాతం అగ్గిం పరిచరన్తి. ఇమేసం ద్వాదసాయతనాని ఆదిత్తాని సమ్పజ్జలితాని వియ కత్వా దేసేస్సామి, ఏవం ఇమే అరహత్తం పాపుణితుం సక్ఖిస్సన్తీ’’తి సన్నిట్ఠానమకాసి. అథ నేసం తథా ధమ్మం దేసేతుం ఇమం ఆదిత్తపరియాయం అభాసి. తేన వుత్తం – ‘‘భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి తేసం సప్పాయధమ్మదేసనం విచినిత్వా తం దేసేస్సామీతి ఆమన్తేసీ’’తి. తత్థ ఆదిత్తన్తి పదిత్తం సమ్పజ్జలితం. సేసం వుత్తనయమేవ. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే దుక్ఖలక్ఖణం కథితం.