౩. చన్దూపమసుత్తవణ్ణనా

౧౪౬. తతియే చన్దూపమాతి చన్దసదిసా హుత్వా. కిం పరిమణ్డలతాయ? నో, అపిచ ఖో యథా చన్దో గగనతలం పక్ఖన్దమానో న కేనచి సద్ధిం సన్థవం వా సినేహం వా ఆలయం వా నికన్తిం వా పత్థనం వా పరియుట్ఠానం వా కరోతి, న చ న హోతి మహాజనస్స పియో మనాపో, తుమ్హేపి ఏవం కేనచి సద్ధిం సన్థవాదీనం అకరణేన బహుజనస్స పియా మనాపా చన్దూపమా హుత్వా ఖత్తియకులాదీని చత్తారి కులాని ఉపసఙ్కమథాతి అత్థో. అపిచ యథా చన్దో అన్ధకారం విధమతి, ఆలోకం ఫరతి, ఏవం కిలేసన్ధకారవిధమనేన ఞాణాలోకఫరణేన చాపి చన్దూపమా హుత్వాతి ఏవమాదీహిపి నయేహి ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

అపకస్సేవ కాయం అపకస్స చిత్తన్తి తేనేవ సన్థవాదీనం అకరణేన కాయఞ్చ చిత్తఞ్చ అపకస్సిత్వా, అపనేత్వాతి అత్థో. యో హి భిక్ఖు అరఞ్ఞేపి న వసతి, కామవితక్కాదయోపి వితక్కేతి, అయం నేవ కాయం అపకస్సతి, న చిత్తం. యో హి అరఞ్ఞేపి ఖో విహరతి, కామవితక్కాదయో పన వితక్కేతి, అయం కాయమేవ అపకస్సతి, న చిత్తం. యో గామన్తే వసతి, కామవితక్కాదయోపి ఖో న చ వితక్కేతి, అయం చిత్తమేవ అపకస్సతి, న కాయం. యో పన అరఞ్ఞే చేవ వసతి, కామవితక్కాదయో చ న వితక్కేతి, అయం ఉభయమ్పి అపకస్సతి. ఏవరూపా హుత్వా కులాని ఉపసఙ్కమథాతి దీపేన్తో ‘‘అపకస్సేవ కాయం అపకస్స చిత్త’’న్తి ఆహ.

నిచ్చనవకాతి నిచ్చం నవకావ, ఆగన్తుకసదిసా ఏవ హుత్వాతి అత్థో. ఆగన్తుకో హి పటిపాటియా సమ్పత్తగేహం పవిసిత్వా సచే నం ఘరసామికా దిస్వా, ‘‘అమ్హాకం పుత్తభాతరో విప్పవాసం గతా ఏవం విచరింసూ’’తి అనుకమ్పమానా నిసీదాపేత్వా భోజేన్తి, భుత్తమత్తోయేవ ‘‘తుమ్హాకం భాజనం గణ్హథా’’తి ఉట్ఠాయ పక్కమతి, న తేహి సద్ధిం సన్థవం వా కరోతి, న కిచ్చకరణీయాని వా సంవిదహతి, ఏవం తుమ్హేపి పటిపాటియా సమ్పత్తఘరం పవిసిత్వా యం ఇరియాపథేసు పసన్నా మనుస్సా దేన్తి, తం గహేత్వా ఛిన్నసన్థవా, తేసం కిచ్చకరణీయే అబ్యావటా హుత్వా నిక్ఖమథాతి దీపేతి.

ఇమస్స పన నిచ్చనవకభావస్స ఆవిభావత్థం ద్వేభాతికవత్థు కథేతబ్బం – వసాళనగరగామతో కిర ద్వే భాతికా నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితా, తే చూళనాగత్థేరో చ మహానాగత్థేరో చాతి పఞ్ఞాయింసు. తే చిత్తలపబ్బతే తింస వస్సాని వసిత్వా అరహత్తం పత్తా ‘‘మాతరం పస్సిస్సామా’’తి ఆగన్త్వా వసాళనగరవిహారే వసిత్వా పునదివసే మాతుగామం పిణ్డాయ పవిసింసు. మాతాపి తేసం ఉళుఙ్కేన యాగుం నీహరిత్వా ఏకస్స పత్తే ఆకిరి. తస్సా తం ఓలోకయమానాయ పుత్తసినేహో ఉప్పజ్జి. అథ నం ఆహ – ‘‘త్వం, తాత, మయ్హం పుత్తో మహానాగో’’తి. థేరో ‘‘పచ్ఛిమం థేరం పుచ్ఛ ఉపాసికే’’తి వత్వా పక్కామి. పచ్ఛిమథేరస్సపి యాగుం దత్వా, ‘‘తాత, త్వం మయ్హం పుత్తో చూళనాగో’’తి పుచ్ఛి? థేరో ‘‘కిం, ఉపాసికే, పురిమం థేరం న పుచ్ఛసీ’’తి? వత్వా పక్కామి. ఏవం మాతరాపి సద్ధిం ఛిన్నసన్థవో భిక్ఖు నిచ్చనవకో నామ హోతి.

అప్పగబ్భాతి న పగబ్భా, అట్ఠట్ఠానేన కాయపాగబ్భియేన, చతుట్ఠానేన వచీపాగబ్భియేన, అనేకట్ఠానేన మనోపాగబ్భియేన చ విరహితాతి అత్థో. అట్ఠట్ఠానం కాయపాగబ్భియం నామ సఙ్ఘగణపుగ్గల-భోజనసాలా-జన్తాఘరనహానతిత్థ-భిక్ఖాచారమగ్గ-అన్తరఘరప్పవేసనేసు కాయేన అప్పతిరూపకరణం. సేయ్యథిదం – ఇధేకచ్చో సఙ్ఘమజ్ఝే పల్లత్థికాయ వా నిసీదతి పాదే పాదం ఆధాయిత్వా వాతి ఏవమాది (మహాని. ౧౬౫). తథా గణమజ్ఝే. గణమజ్ఝేతి చతుపరిససన్నిపాతే వా సుత్తన్తికగణాదిసన్నిపాతే వా. తథా వుడ్ఢతరే పుగ్గలే. భోజనసాలాయ పన వుడ్ఢానం ఆసనం న దేతి, నవానం ఆసనం పటిబాహతి. తథా జన్తాఘరే. వుడ్ఢే చేత్థ అనాపుచ్ఛా అగ్గిజలనాదీని కరోతి. న్హానతిత్థే చ యదిదం ‘‘దహరో వుడ్ఢోతి పమాణం అకత్వా ఆగతపటిపాటియా న్హాయితబ్బ’’న్తి వుత్తం, తమ్పి అనాదియన్తో పచ్ఛా ఆగన్త్వా ఉదకం ఓతరిత్వా వుడ్ఢే చ నవే చ బాధతి. భిక్ఖాచారమగ్గే పన అగ్గాసనఅగ్గోదకఅగ్గపిణ్డానం అత్థాయ పురతో గచ్ఛతి బాహాయ బాహం పహరన్తో. అన్తరఘరప్పవేసనే వుడ్ఢేహి పఠమతరం పవిసతి, దహరేహి సద్ధిం కాయకీళనకం కరోతీతి ఏవమాది.

చతుట్ఠానం వచీపాగబ్భియం నామ సఙ్ఘగణపుగ్గలఅన్తరఘరేసు అప్పతిరూపవాచానిచ్ఛారణం. సేయ్యథిదం – ఇధేకచ్చో సఙ్ఘమజ్ఝే అనాపుచ్ఛా ధమ్మం భాసతి. తథా పుబ్బే వుత్తప్పకారస్స గణస్స మజ్ఝే పుగ్గలస్స చ సన్తికే, తత్థేవ మనుస్సేహి పఞ్హం పుట్ఠో వుడ్ఢతరం అనాపుచ్ఛా విస్సజ్జేతి. అన్తరఘరే పన ‘‘ఇత్థన్నామే కిం అత్థి? కిం యాగు, ఉదాహు ఖాదనీయం భోజనీయం? కిం మే దస్ససి? కిం అజ్జ ఖాదిస్సామ? కిం భుఞ్జిస్సామ? కిం పివిస్సామా’’తిఆదీని భాసతి.

అనేకట్ఠానం మనోపాగబ్భియం నామ తేసు తేసు ఠానేసు కాయవాచాహి అజ్ఝాచారం అనాపజ్జిత్వాపి మనసావ కామవితక్కాదీనం వితక్కనం. అపిచ దుస్సీలస్సేవ సతో ‘‘సీలవాతి మం జనో జానాతూ’’తి ఏవం పవత్తా పాపిచ్ఛతాపి మనోపాగబ్భియం. ఇతి సబ్బేసమ్పి ఇమేసం పాగబ్భియానం అభావేన అప్పగబ్భా హుత్వా ఉపసఙ్కమథాతి వదతి.

జరుదపానన్తి జిణ్ణకూపం. పబ్బతవిసమన్తి పబ్బతే విసమం పపాతట్ఠానం. నదీవిదుగ్గన్తి నదియా విదుగ్గం ఛిన్నతటట్ఠానం. అపకస్సేవ కాయన్తి తాదిసాని ఠానాని యో ఖిడ్డాదిపసుతో కాయం అనపకస్స ఏకతోభారియం అకత్వావ వాయుపత్థమ్భకం అగ్గాహాపేత్వా చిత్తమ్పి అనపకస్స ‘‘ఏత్థ పతితో హత్థపాదభఞ్జనాదీని పాపుణాతీ’’తి అనాదీనవదస్సావితాయ అనుబ్బేజేత్వా సమ్పియాయమానో ఓలోకేతి, సో పతిత్వా హత్థపాదభఞ్జనాదిఅనత్థం పాపుణాతి. యో పన ఉదకత్థికో వా అఞ్ఞేన వా కేనచి కిచ్చేన ఓలోకేతుకామో కాయం అపకస్స ఏకతో భారియం కత్వా వాయుపత్థమ్భకం గాహాపేత్వా, చిత్తమ్పి అపకస్స ఆదీనవదస్సనేన సంవేజేత్వా ఓలోకేతి, సో న పతతి, యథారుచిం ఓలోకేత్వా సుఖీ యేనకామం పక్కమతి.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – జరుదపానాదయో వియ హి చత్తారి కులాని, ఓలోకనపురిసో వియ భిక్ఖు. యథా అనపకట్ఠకాయచిత్తో తాని ఓలోకేన్తో పురిసో తత్థ పతతి, ఏవం అరక్ఖితేహి కాయాదీహి కులాని ఉపసఙ్కమన్తో భిక్ఖు కులేసు బజ్ఝతి, తతో నానప్పకారం సీలపాదభఞ్జనాదిఅనత్థం పాపుణాతి. యథా పన అపకట్ఠకాయచిత్తో పురిసో తత్థ న పతతి, ఏవం రక్ఖితేనేవ కాయేన రక్ఖితేహి చిత్తేహి రక్ఖితాయ వాచాయ సుప్పట్ఠితాయ సతియా అపకట్ఠకాయచిత్తో హుత్వా కులాని ఉపసఙ్కమన్తో భిక్ఖు కులేసు న బజ్ఝతి. అథస్స యథా తత్థ అపతితస్స పురిసస్స, న పాదా భఞ్జన్తి, ఏవం సీలపాదో న భిజ్జతి. యథా హత్థా న భఞ్జన్తి, ఏవం సద్ధాహత్థో న భిజ్జతి. యథా కుచ్ఛి న భిజ్జతి, ఏవం సమాధికుచ్ఛి న భిజ్జతి. యథా సీసం న భిజ్జతి, ఏవం ఞాణసీసం న భిజ్జతి, యథా చ తం ఖాణుకణ్టకాదయో న విజ్ఝన్తి, ఏవమిమం రాగకణ్టకాదయో న విజ్ఝన్తి. యథా సో నిరుపద్దవో యథారుచి ఓలోకేత్వా సుఖీ యేనకామం పక్కమతి, ఏవం భిక్ఖు కులాని నిస్సాయ చీవరాదయో పచ్చయే పటిసేవన్తో కమ్మట్ఠానం వడ్ఢేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో అరహత్తం పత్వా లోకుత్తరసుఖేన సుఖితో యేనకామం అగతపుబ్బం నిబ్బానదిసం గచ్ఛతి.

ఇదాని యో హీనాధిముత్తికో మిచ్ఛాపటిపన్నో ఏవం వదేయ్య ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో ‘తివిధం పాగబ్భియం పహాయ నిచ్చనవకత్తేన చన్దూపమా కులాని ఉపసఙ్కమథా’తి వదన్తో అట్ఠానే ఠపేతి, అసయ్హం భారం ఆరోపేతి, యం న సక్కా కాతుం తం కారేతీ’’తి, తస్స వాదపథం పచ్ఛిన్దిత్వా, ‘‘సక్కా ఏవం కాతుం, అత్థి ఏవరూపో భిక్ఖూ’’తి దస్సేన్తో కస్సపో, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ.

ఆకాసే పాణిం చాలేసీతి నీలే గగనన్తరే యమకవిజ్జుతం చారయమానో వియ హేట్ఠాభాగం ఉపరిభాగం ఉభతోపస్సేసు పాణిం సఞ్చారేసి. ఇదఞ్చ పన తేపిటకే బుద్ధవచనే అసమ్భిన్నపదం నామ. అత్తమనోతి తుట్ఠచిత్తో సకమనో, న దోమనస్సేన పచ్ఛిన్దిత్వా గహితమనో. కస్సపస్స, భిక్ఖవేతి ఇదమ్పి పురిమనయేనేవ పరవాదం పచ్ఛిన్దిత్వా అత్థి ఏవరూపో భిక్ఖూతి దస్సనత్థం వుత్తం.

పసన్నాకారం కరేయ్యున్తి చీవరాదయో పచ్చయే దదేయ్యుం. తథత్తాయ పటిపజ్జేయ్యున్తి సీలస్స ఆగతట్ఠానే సీలం పూరయమానా, సమాధివిపస్సనా మగ్గఫలానం ఆగతట్ఠానే తాని తాని సమ్పాదయమానా తథాభావాయ పటిపజ్జేయ్యుం. అనుదయన్తి రక్ఖణభావం. అనుకమ్పన్తి ముదుచిత్తతం. ఉభయఞ్చేతం కారుఞ్ఞస్సేవ వేవచనం. కస్సపో, భిక్ఖవేతి ఇదమ్పి పురిమనయేనేవ పరవాదం పచ్ఛిన్దిత్వా అత్థి ఏవరూపో భిక్ఖూతి దస్సనత్థం వుత్తం. కస్సపేన వాతి ఏత్థ చన్దోపమాదివసేన యోజనం కత్వా పురిమనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. తతియం.