౧౩. సద్ధమ్మప్పతిరూపకసుత్తవణ్ణనా

౧౫౬. తేరసమే అఞ్ఞాయ సణ్ఠహింసూతి అరహత్తే పతిట్ఠహింసు. సద్ధమ్మప్పతిరూపకన్తి ద్వే సద్ధమ్మప్పతిరూపకాని అధిగమసద్ధమ్మప్పతిరూపకఞ్చ పరియత్తిసద్ధమ్మప్పతిరూపకఞ్చ. తత్థ –

‘‘ఓభాసే చేవ ఞాణే చ, పీతియా చ వికమ్పతి;

పస్సద్ధియా సుఖే చేవ, యేహి చిత్తం పవేధతి.

‘‘అధిమోక్ఖే చ పగ్గాహే, ఉపట్ఠానే చ కమ్పతి;

ఉపేక్ఖావజ్జనాయ చేవ, ఉపేక్ఖాయ చ నికన్తియా.

‘‘ఇమాని దస ఠానాని, పఞ్ఞా యస్స పరిచితా;

ధమ్ముద్ధచ్చకుసలో హోతి, న చ సమ్మోహ గచ్ఛతీ’’తి. (పటి. మ. ౨.౭); –

ఇదం విపస్సనాఞాణస్స ఉపక్కిలేసజాతం అధిగమసద్ధమ్మప్పతిరూపకం నామ. తిస్సో పన సఙ్గీతియో అనారుళ్హం ధాతుకథా ఆరమ్మణకథా అసుభకథా ఞాణవత్థుకథా విజ్జాకరణ్డకోతి ఇమేహి పఞ్చహి కథావత్థూహి పరిబాహిరం గుళ్హవినయం గుళ్హవేస్సన్తరం గుళ్హమహోసధం వణ్ణపిటకం అఙ్గులిమాలపిటకం రట్ఠపాలగజ్జితం ఆళవకగజ్జితం వేదల్లపిటకన్తి అబుద్ధవచనం పరియత్తిసద్ధమ్మప్పతిరూపకం నామ.

జాతరూపప్పతిరూపకన్తి సువణ్ణరసవిధానం ఆరకూటమయం సువణ్ణవణ్ణం ఆభరణజాతం. ఛణకాలేసు హి మనుస్సా ‘‘ఆభరణభణ్డకం గణ్హిస్సామా’’తి ఆపణం గచ్ఛన్తి. అథ నే ఆపణికా ఏవం వదన్తి, ‘‘సచే తుమ్హే ఆభరణత్థికా, ఇమాని గణ్హథ. ఇమాని హి ఘనాని చేవ వణ్ణవన్తాని చ అప్పగ్ఘాని చా’’తి. తే తేసం సుత్వా, ‘‘కారణం ఇమే వదన్తి, ఇమాని పిళన్ధిత్వా సక్కా నక్ఖత్తం కీళితుం, సోభన్తి చేవ అప్పగ్ఘాని చా’’తి తాని గహేత్వా గచ్ఛన్తి. సువణ్ణభణ్డం అవిక్కియమానం నిదహిత్వా ఠపేతబ్బం హోతి. ఏవం తం జాతరూపప్పతిరూపకే ఉప్పన్నే అన్తరధాయతి నామ.

అథ సద్ధమ్మస్స అన్తరధానం హోతీతి అధిగమసద్ధమ్మస్స పటిపత్తిసద్ధమ్మస్స పరియత్తిసద్ధమ్మస్సాతి తివిధస్సాపి సద్ధమ్మస్స అన్తరధానం హోతి. పఠమబోధియఞ్హి భిక్ఖూ పటిసమ్భిదప్పత్తా అహేసుం. అథ కాలే గచ్ఛన్తే పటిసమ్భిదా పాపుణితుం న సక్ఖింసు, ఛళభిఞ్ఞా అహేసుం. తతో ఛ అభిఞ్ఞా పాపుణితుం అసక్కోన్తా తిస్సో విజ్జా పాపుణింసు. ఇదాని కాలే గచ్ఛన్తే తిస్సో విజ్జా పాపుణితుం అసక్కోన్తా ఆసవక్ఖయమత్తం పాపుణిస్సన్తి. తమ్పి అసక్కోన్తా అనాగామిఫలం, తమ్పి అసక్కోన్తా సకదాగామిఫలం, తమ్పి అసక్కోన్తా సోతాపత్తిఫలం. గచ్ఛన్తే కాలే సోతాపత్తిఫలమ్పి పత్తుం న సక్ఖిస్సన్తి. అథ నేసం యదా విపస్సనా ఇమేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠా ఆరద్ధమత్తావ ఠస్సతి, తదా అధిగమసద్ధమ్మో అన్తరహితో నామ భవిస్సతి.

పఠమబోధియఞ్హి భిక్ఖూ చతున్నం పటిసమ్భిదానం అనుచ్ఛవికం పటిపత్తిం పూరయింసు. గచ్ఛన్తే కాలే తం అసక్కోన్తా ఛన్నం అభిఞ్ఞానం, తమ్పి అసక్కోన్తా తిస్సన్నం విజ్జానం, తమ్పి అసక్కోన్తా అరహత్తఫలమత్తస్స. గచ్ఛన్తే పన కాలే అరహత్తస్స అనుచ్ఛవికం పటిపత్తిం పూరేతుం అసక్కోన్తా అనాగామిఫలస్స అనుచ్ఛవికం పటిపత్తిం పూరేస్సన్తి, తమ్పి అసక్కోన్తా సకదాగామిఫలస్స, తమ్పి అసక్కోన్తా సోతాపత్తిఫలస్స. యదా పన సోతాపత్తిఫలస్సపి అనుచ్ఛవికం పటిపదం పూరేతుం అసక్కోన్తా సీలపారిసుద్ధిమత్తేవ ఠస్సన్తి, తదా పటిపత్తిసద్ధమ్మో అన్తరహితో నామ భవిస్సతి.

యావ పన తేపిటకం బుద్ధవచనం వత్తతి, న తావ సాసనం అన్తరహితన్తి వత్తుం వట్టతి. తిట్ఠన్తు తీణి వా, అభిధమ్మపిటకే అన్తరహితే ఇతరేసు ద్వీసు తిట్ఠన్తేసుపి అన్తరహితన్తి న వత్తబ్బమేవ. ద్వీసు అన్తరహితేసు వినయపిటకమత్తే ఠితేపి, తత్రాపి ఖన్ధకపరివారేసు అన్తరహితేసు ఉభతోవిభఙ్గమత్తే, మహావినయే అన్తరహితే ద్వీసు పాతిమోక్ఖేసు వత్తమానేసుపి సాసనం అనన్తరహితమేవ. యదా పన ద్వే పాతిమోక్ఖా అన్తరధాయిస్సన్తి, అథ పరియత్తిసద్ధమ్మస్స అన్తరధానం భవిస్సతి. తస్మిం అన్తరహితే సాసనం అన్తరహితం నామ హోతి. పరియత్తియా హి అన్తరహితాయ పటిపత్తి అన్తరధాయతి, పటిపత్తియా అన్తరహితాయ అధిగమో అన్తరధాయతి. కిం కారణా? అయఞ్హి పరియత్తి పటిపత్తియా పచ్చయో హోతి, పటిపత్తి అధిగమస్స. ఇతి పటిపత్తితోపి పరియత్తిమేవ పమాణం.

నను చ కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే కపిలో నామ అనారాధకభిక్ఖు ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి బీజనిం గహేత్వా ఆసనే నిసిన్నో ‘‘అత్థి ఇమస్మిం వత్తన్తా’’తి పుచ్ఛి, అథ తస్స భయేన యేసమ్పి పాతిమోక్ఖో వత్తతి, తేపి ‘‘మయం వత్తామా’’తి అవత్వా ‘‘న వత్తామా’’తి వదింసు, సో బీజనిం ఠపేత్వా ఉట్ఠాయాసనా గతో, తదా సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనం ఓసక్కితన్తి? కిఞ్చాపి ఓసక్కితం, పరియత్తి పన ఏకన్తేనేవ పమాణం. యథా హి మహతో తళాకస్స పాళియా థిరాయ ఉదకం న ఠస్సతీతి న వత్తబ్బం, ఉదకే సతి పదుమాదీని పుప్ఫాని న పుప్ఫిస్సన్తీతి న వత్తబ్బం, ఏవమేవ మహాతళాకస్స థిరపాళిసదిసే తేపిటకే బుద్ధవచనే సతి మహాతళాకే ఉదకసదిసా పటిపత్తిపూరకా కులపుత్తా నత్థీతి న వత్తబ్బా, తేసు సతి మహాతళాకే పదుమాదీని పుప్ఫాని వియ సోతాపన్నాదయో అరియపుగ్గలా నత్థీతి న వత్తబ్బాతి ఏవం ఏకన్తతో పరియత్తియేవ పమాణం.

పథవీధాతూతి ద్వే సతసహస్సాని చత్తారి చ నహుతాని బహలా మహాపథవీ. ఆపోధాతూతి పథవితో పట్ఠాయ యావ సుభకిణ్హబ్రహ్మలోకా ఉగ్గతం కప్పవినాసకం ఉదకం. తేజోధాతూతి పథవితో పట్ఠాయ యావ ఆభస్సరబ్రహ్మలోకా ఉగ్గతో కప్పవినాసకో అగ్గి. వాయోధాతూతి పథవితో పట్ఠాయ యావ వేహప్ఫలబ్రహ్మలోకా ఉగ్గతో కప్పవినాసకో వాయు. ఏతేసు హి ఏకధమ్మోపి సత్థు సాసనం అన్తరధాపేతుం న సక్కోతి, తస్మా ఏవమాహ. ఇధేవ తే ఉప్పజ్జన్తీతి లోహతో లోహఖాదకం మలం వియ ఇమస్మిం మయ్హంయేవ సాసనే తే ఉప్పజ్జన్తి. మోఘపురిసాతి తుచ్ఛపురిసా.

ఆదికేనేవ ఓపిలవతీతి ఏత్థ ఆదికేనాతి ఆదానేన గహణేన. ఓపిలవతీతి నిముజ్జతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ఉదకచరా నావా భణ్డం గణ్హన్తీ నిముజ్జతి, ఏవం పరియత్తిఆదీనం పూరణేన సద్ధమ్మస్స అన్తరధానం న హోతి. పరియత్తియా హి హాయమానాయ పటిపత్తి హాయతి, పటిపత్తియా హాయమానాయ అధిగమో హాయతి. పరియత్తియా పూరయమానాయ పరియత్తిధరా పుగ్గలా పటిపత్తిం పూరేన్తి, పటిపత్తిపూరకా అధిగమం పూరేన్తి. ఇతి నవచన్దో వియ పరియత్తియాదీసు వడ్ఢమానాసు మయ్హం సాసనం వడ్ఢతి యేవాతి దస్సేతి.

ఇదాని యేహి ధమ్మేహి సద్ధమ్మస్స అన్తరధానఞ్చేవ ఠితి చ హోతి, తే దస్సేన్తో పఞ్చ ఖోతిఆదిమాహ. తత్థ ఓక్కమనీయాతి అవక్కమనీయా, హేట్ఠాగమనీయాతి అత్థో. సత్థరి అగారవాతిఆదీసు అగారవాతి గారవరహితా. అప్పతిస్సాతి అప్పతిస్సయా అనీచవుత్తికా. తత్థ యో చేతియఙ్గణం ఆరోహన్తో ఛత్తం ధారేతి, ఉపాహనం ధారేతి, అఞ్ఞతో ఓలోకేత్వా కథం కథేన్తో గచ్ఛతి, అయం సత్థరి అగారవో నామ.

యో ధమ్మస్సవనస్స కాలే సఙ్ఘుట్ఠే దహరసామణేరేహి పరివారితో నిసీదతి, అఞ్ఞాని వా నవకమ్మాదీని కరోతి, ధమ్మస్సవనగ్గే నిసిన్నో నిద్దాయతి, విక్ఖిత్తో వా అఞ్ఞం కథేన్తో నిసీదతి, అయం ధమ్మే అగారవో నామ.

యో థేరుపట్ఠానం గన్త్వా, అవన్దిత్వా నిసీదతి, హత్థపల్లత్థికం దుస్సపల్లత్థికం కరోతి, అఞ్ఞం వా పన హత్థపాదకుక్కుచ్చం కరోతి, వుడ్ఢానం సన్తికే అనజ్ఝిట్ఠో కథేతి, అయం సఙ్ఘే అగారవో నామ.

తిస్సో పన సిక్ఖా అపూరేన్తోవ సిక్ఖాయ అగారవో నామ హోతి. అట్ఠ సమాపత్తియో అనిబ్బత్తేన్తో తాసం వా పన నిబ్బత్తనత్థాయ పయోగం అకరోన్తో సమాధిస్మిం అగారవో నామ. సుక్కపక్ఖో వుత్తవిపల్లాసేనేవ వేదితబ్బోతి. తేరసమం.

కస్సపసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.