౧. పఠమవగ్గో

౧. పఠమకస్సపసుత్తవణ్ణనా

౮౨. దేవపుత్తసంయుత్తస్స పఠమే దేవపుత్తోతి దేవానఞ్హి అఙ్కే నిబ్బత్తా పురిసా దేవపుత్తా నామ, ఇత్థియో దేవధీతరో నామ హోన్తి. నామవసేన అపాకటావ ‘‘అఞ్ఞతరా దేవతా’’తి వుచ్చతి, పాకటో ‘‘ఇత్థన్నామో దేవపుత్తో’’తి. తస్మా హేట్ఠా ‘‘అఞ్ఞతరా దేవతా’’తి వత్వా ఇధ ‘‘దేవపుత్తో’’తి వుత్తం. అనుసాసన్తి అనుసిట్ఠిం. అయం కిర దేవపుత్తో భగవతా సమ్బోధితో సత్తమే వస్సే యమకపాటిహారియం కత్వా తిదసపురే వస్సం ఉపగమ్మ అభిధమ్మం దేసేన్తేన ఝానవిభఙ్గే – ‘‘భిక్ఖూతి సమఞ్ఞాయ భిక్ఖు, పటిఞ్ఞాయ భిక్ఖూ’’తి (విభ. ౫౧౦). ఏవం భిక్ఖునిద్దేసం కథియమానం అస్సోసి. ‘‘ఏవం వితక్కేథ, మా ఏవం వితక్కయిత్థ, ఏవం మనసికరోథ, మా ఏవం మనసాకత్థ. ఇదం పజహథ, ఇదం ఉపసమ్పజ్జ విహరథా’’తి (పారా. ౧౯). ఏవరూపం పన భిక్ఖుఓవాదం భిక్ఖుఅనుసాసనం న అస్సోసి. సో తం సన్ధాయ – ‘‘భిక్ఖుం భగవా పకాసేసి, నో చ భిక్ఖునో అనుసాస’’న్తి ఆహ.

తేన హీతి యస్మా మయా భిక్ఖునో అనుసిట్ఠి న పకాసితాతి వదసి, తస్మా. తఞ్ఞేవేత్థ పటిభాతూతి తుయ్హేవేసా అనుసిట్ఠిపకాసనా ఉపట్ఠాతూతి. యో హి పఞ్హం కథేతుకామో హోతి, న చ సక్కోతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం సంసన్దిత్వా కథేతుం. యో వా న కథేతుకామో హోతి, సక్కోతి పన కథేతుం. యో వా నేవ కథేతుకామో హోతి, కథేతుం న చ సక్కోతి. సబ్బేసమ్పి తేసం భగవా పఞ్హం భారం న కరోతి. అయం పన దేవపుత్తో కథేతుకామో చేవ, సక్కోతి చ కథేతుం. తస్మా తస్సేవ భారం కరోన్తో భగవా ఏవమాహ. సోపి పఞ్హం కథేసి.

తత్థ సుభాసితస్స సిక్ఖేథాతి సుభాసితం సిక్ఖేయ్య, చతుసచ్చనిస్సితం దసకథావత్థునిస్సితం సత్తతింసబోధిపక్ఖియనిస్సితం చతుబ్బిధం వచీసుచరితమేవ సిక్ఖేయ్య. సమణూపాసనస్స చాతి సమణేహి ఉపాసితబ్బం సమణూపాసనం నామ అట్ఠతింసభేదం కమ్మట్ఠానం, తమ్పి సిక్ఖేయ్య భావేయ్యాతి అత్థో. బహుస్సుతానం వా భిక్ఖూనం ఉపాసనమ్పి సమణూపాసనం. తమ్పి ‘కిం, భన్తే, కుసల’’న్తిఆదినా పఞ్హపుచ్ఛనేన పఞ్ఞావుద్ధత్థం సిక్ఖేయ్య. చిత్తవూపసమస్స చాతి అట్ఠసమాపత్తివసేన చిత్తవూపసమం సిక్ఖేయ్య. ఇతి దేవపుత్తేన తిస్సో సిక్ఖా కథితా హోన్తి. పురిమపదేన హి అధిసీలసిక్ఖా కథితా, దుతియపదేన అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా, చిత్తవూపసమేన అధిచిత్తసిక్ఖాతి ఏవం ఇమాయ గాథాయ సకలమ్పి సాసనం పకాసితమేవ హోతి. పఠమం.

౨. దుతియకస్సపసుత్తవణ్ణనా

౮౩. దుతియే ఝాయీతి ద్వీహి ఝానేహి ఝాయీ. విముత్తచిత్తోతి కమ్మట్ఠానవిముత్తియా విముత్తచిత్తో. హదయస్సానుపత్తిన్తి అరహత్తం. లోకస్సాతి సఙ్ఖారలోకస్స. అనిస్సితోతి తణ్హాదిట్ఠీహి అనిస్సితో, తణ్హాదిట్ఠియో వా అనిస్సితో. తదానిసంసోతి అరహత్తానిసంసో. ఇదం వుత్తం హోతి – అరహత్తానిసంసో భిక్ఖు అరహత్తం పత్థేన్తో ఝాయీ భవేయ్య, సువిముత్తచిత్తో భవేయ్య, లోకస్స ఉదయబ్బయం ఞత్వా అనిస్సితో భవేయ్య. తన్తిధమ్మో పన ఇమస్మిం సాసనే పుబ్బభాగోతి. దుతియం.

౩-౪. మాఘసుత్తాదివణ్ణనా

౮౪. తతియే మాఘోతి సక్కస్సేతం నామం. స్వేవ వత్తేన అఞ్ఞే అభిభవిత్వా దేవిస్సరియం పత్తోతి వత్రభూ, వత్రనామకం వా అసురం అభిభవతీతి వత్రభూ. తతియం.

౮౫. చతుత్థం వుత్తత్థమేవ. చతుత్థం.

౫. దామలిసుత్తవణ్ణనా

౮౬. పఞ్చమే న తేనాసీసతే భవన్తి తేన కారణేన యం కిఞ్చి భవం న పత్థేతి. ఆయతపగ్గహో నామేస దేవపుత్తో, ఖీణాసవస్స కిచ్చవోసానం నత్థి. ఖీణాసవేన హి ఆదితో అరహత్తప్పత్తియా వీరియం కతం, అపరభాగే మయా అరహత్తం పత్తన్తి మా తుణ్హీ భవతు, తథేవ వీరియం దళ్హం కరోతు పరక్కమతూతి చిన్తేత్వా ఏవమాహ.

అథ భగవా ‘‘అయం దేవపుత్తో ఖీణాసవస్స కిచ్చవోసానం అకథేన్తో మమ సాసనం అనియ్యానికం కథేతి, కిచ్చవోసానమస్స కథేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా నత్థి కిచ్చన్తిఆదిమాహ. తీసు కిర పిటకేసు అయం గాథా అసంకిణ్ణా. భగవతా హి అఞ్ఞత్థ వీరియస్స దోసో నామ దస్సితో నత్థి. ఇధ పన ఇమం దేవపుత్తం పటిబాహిత్వా ‘‘ఖీణాసవేన పుబ్బభాగే ఆసవక్ఖయత్థాయ అరఞ్ఞే వసన్తేన కమ్మట్ఠానం ఆదాయ వీరియం కతం, అపరభాగే సచే ఇచ్ఛతి, కరోతు, నో చే ఇచ్ఛతి, యథాసుఖం విహరతూ’’తి ఖీణాసవస్స కిచ్చవోసానదస్సనత్థం ఏవమాహ. తత్థ గాధన్తి పతిట్ఠం. పఞ్చమం.

౬. కామదసుత్తవణ్ణనా

౮౭. ఛట్ఠే దుక్కరన్తి అయం కిర దేవపుత్తో పుబ్బయోగావచరో బహలకిలేసతాయ సప్పయోగేన కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో సమణధమ్మం కత్వా పుబ్బూపనిస్సయమన్దతాయ అరియభూమిం అప్పత్వావ కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తో. సో ‘‘తథాగతస్స సన్తికం గన్త్వా దుక్కరభావం ఆరోచేస్సామీ’’తి ఆగన్త్వా ఏవమాహ. తత్థ దుక్కరన్తి దసపి వస్సాని…పే… సట్ఠిపి యదేతం ఏకన్తపరిసుద్ధస్స సమణధమ్మస్స కరణం నామ, తం దుక్కరం. సేఖాతి సత్త సేఖా. సీలసమాహితాతి సీలేన సమాహితా సముపేతా. ఠితత్తాతి పతిట్ఠితసభావా. ఏవం పుచ్ఛితపఞ్హం విస్సజ్జేత్వా ఇదాని ఉపరిపఞ్హసముట్ఠాపనత్థం అనగారియుపేతస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ అనగారియుపేతస్సాతి అనగారియం నిగ్గేహభావం ఉపేతస్స. సత్తభూమికేపి హి పాసాదే వసన్తో భిక్ఖు వుడ్ఢతరేన ఆగన్త్వా ‘‘మయ్హం ఇదం పాపుణాతీ’’తి వుత్తే పత్తచీవరం ఆదాయ నిక్ఖమతేవ. తస్మా ‘‘అనగారియుపేతో’’తి వుచ్చతి. తుట్ఠీతి చతుపచ్చయసన్తోసో. భావనాయాతి చిత్తవూపసమభావనాయ.

తే ఛేత్వా మచ్చునో జాలన్తి యే రత్తిన్దివం ఇన్ద్రియూపసమే రతా, తే దుస్సమాదహం చిత్తం సమాదహన్తి. యే చ సమాహితచిత్తా, తే చతుపచ్చయసన్తోసం పూరేన్తా న కిలమన్తి. యే సన్తుట్ఠా, తే సీలం పూరేన్తా న కిలమన్తి. యే సీలే పతిట్ఠితా సత్త సేఖా, తే అరియా మచ్చునో జాలసఙ్ఖాతం కిలేసజాలం ఛిన్దిత్వా గచ్ఛన్తి. దుగ్గమోతి ‘‘సచ్చమేతం, భన్తే, యే ఇన్ద్రియూపసమే రతా, తే దుస్సమాదహం సమాదహన్తి…పే… యే సీలే పతిట్ఠితా, తే మచ్చునో జాలం ఛిన్దిత్వా గచ్ఛన్తి’’. కిం న గచ్ఛిస్సన్తి? అయం పన దుగ్గమో భగవా విసమో మగ్గోతి ఆహ. తత్థ కిఞ్చాపి అరియమగ్గో నేవ దుగ్గమో న విసమో, పుబ్బభాగపటిపదాయ పనస్స బహూ పరిస్సయా హోన్తి. తస్మా ఏవం వుత్తో. అవంసిరాతి ఞాణసిరేన అధోసిరా హుత్వా పపతన్తి. అరియమగ్గం ఆరోహితుం అసమత్థతాయేవ చ తే అనరియమగ్గే పపతన్తీతి చ వుచ్చన్తి. అరియానం సమో మగ్గోతి స్వేవ మగ్గో అరియానం సమో హోతి. విసమే సమాతి విసమేపి సత్తకాయే సమాయేవ. ఛట్ఠం.

౭. పఞ్చాలచణ్డసుత్తవణ్ణనా

౮౮. సత్తమే సమ్బాధేతి నీవరణసమ్బాధం కామగుణసమ్బాధన్తి ద్వే సమ్బాధా. తేసు ఇధ నీవరణసమ్బాధం అధిప్పేతం. ఓకాసన్తి ఝానస్సేతం నామం. పటిలీననిసభోతి పటిలీనసేట్ఠో. పటిలీనో నామ పహీనమానో వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిలీనో హోతి. ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అస్మిమానో పహీనో హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో’’తి (అ. ని. ౪.౩౮; మహాని. ౮౭). పచ్చలత్థంసూతి పటిలభింసు. సమ్మా తేతి యే నిబ్బానపత్తియా సతిం పటిలభింసు, తే లోకుత్తరసమాధినాపి సుసమాహితాతి మిస్సకజ్ఝానం కథితం. సత్తమం.

౮. తాయనసుత్తవణ్ణనా

౮౯. అట్ఠమే పురాణతిత్థకరోతి పుబ్బే తిత్థకరో. ఏత్థ చ తిత్థం నామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో, తిత్థకరో నామ తాసం ఉప్పాదకో సత్థా. సేయ్యథిదం నన్దో, వచ్ఛో, కిసో, సంకిచ్చో. పురాణాదయో పన తిత్థియా నామ. అయం పన దిట్ఠిం ఉప్పాదేత్వా కథం సగ్గే నిబ్బత్తోతి? కమ్మవాదితాయ. ఏస కిర ఉపోసథభత్తాదీని అదాసి, అనాథానం వత్తం పట్ఠపేసి, పతిస్సయే అకాసి, పోక్ఖరణియో ఖణాపేసి, అఞ్ఞమ్పి బహుం కల్యాణం అకాసి. సో తస్స నిస్సన్దేన సగ్గే నిబ్బత్తో, సాసనస్స పన నియ్యానికభావం జానాతి. సో తథాగతస్స సన్తికం గన్త్వా సాసనానుచ్ఛవికా వీరియప్పటిసంయుత్తా గాథా వక్ఖామీతి ఆగన్త్వా ఛిన్ద సోతన్తిఆదిమాహ.

తత్థ ఛిన్దాతి అనియమితఆణత్తి. సోతన్తి తణ్హాసోతం. పరక్కమ్మాతి పరక్కమిత్వా వీరియం కత్వా. కామేతి కిలేసకామేపి వత్థుకామేపి. పనుదాతి నీహర. ఏకత్తన్తి ఝానం. ఇదం వుత్తం హోతి – కామే అజహిత్వా ముని ఝానం న ఉపపజ్జతి, న పటిలభతీతి అత్థో. కయిరా చే కయిరాథేనన్తి యది వీరియం కరేయ్య, కరేయ్యాథ, తం వీరియం న ఓసక్కేయ్య. దళ్హమేనం పరక్కమేతి దళ్హం ఏనం కరేయ్య. సిథిలో హి పరిబ్బాజోతి సిథిలగహితా పబ్బజ్జా. భియ్యో ఆకిరతే రజన్తి అతిరేకం ఉపరి కిలేసరజం ఆకిరతి. అకతం దుక్కటం సేయ్యోతి దుక్కటం అకతమేవ సేయ్యో. యం కిఞ్చీతి న కేవలం దుక్కటం కత్వా కతసామఞ్ఞమేవ, అఞ్ఞమ్పి యం కిఞ్చి సిథిలం కతం ఏవరూపమేవ హోతి. సంకిలిట్ఠన్తి దుక్కరకారికవతం. ఇమస్మిం హి సాసనే పచ్చయహేతు సమాదిన్నధుతఙ్గవతం సంకిలిట్ఠమేవ. సఙ్కస్సరన్తి సఙ్కాయ సరితం, ‘‘ఇదమ్పి ఇమినా కతం భవిస్సతి, ఇదమ్పి ఇమినా’’తి ఏవం ఆసఙ్కితపరిసఙ్కితం. ఆదిబ్రహ్మచరియికాతి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతా పుబ్బపధానభూతా. అట్ఠమం.

౯. చన్దిమసుత్తవణ్ణనా

౯౦. నవమే చన్దిమాతి చన్దవిమానవాసీ దేవపుత్తో. సబ్బధీతి సబ్బేసు ఖన్ధఆయతనాదీసు. లోకానుకమ్పకాతి తుయ్హమ్పి ఏతస్సపి తాదిసా ఏవ. సన్తరమానోవాతి తురితో వియ. పముఞ్చసీతి అతీతత్థే వత్తమానవచనం. నవమం.

౧౦. సూరియసుత్తవణ్ణనా

౯౧. దసమే సూరియోతి సూరియవిమానవాసీ దేవపుత్తో. అన్ధకారేతి చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తినివారణేన అన్ధభావకరణే. విరోచతీతి వేరోచనో. మణ్డలీతి మణ్డలసణ్ఠానో. మా, రాహు, గిలీ చరమన్తలిక్ఖేతి అన్తలిక్ఖే చరం సూరియం, రాహు, మా గిలీతి వదతి. కిం పనేస తం గిలతీతి? ఆమ, గిలతి. రాహుస్స హి అత్తభావో మహా, ఉచ్చత్తనేన అట్ఠయోజనసతాధికాని చత్తారి యోజనసహస్సాని, బాహన్తరమస్స ద్వాదసయోజనసతాని, బహలత్తేన ఛ యోజనసతాని, సీసం నవ యోజనసతం, నలాటం తియోజనసతం, భముకన్తరం పణ్ణాసయోజనం, ముఖం ద్వియోజనసతం, ఘానం తియోజనసతం, ముఖాధానం తియోజనసతగమ్భీరం హత్థతలపాదతలాని పుథులతో ద్వియోజనసతాని. అఙ్గులిపబ్బాని పణ్ణాస యోజనాని. సో చన్దిమసూరియే విరోచమానే దిస్వా ఇస్సాపకతో తేసం గమనవీథిం ఓతరిత్వా ముఖం వివరిత్వా తిట్ఠతి. చన్దవిమానం సూరియవిమానం వా తియోజనసతికే మహానరకే పక్ఖిత్తం వియ హోతి. విమానే అధివత్థా దేవతా మరణభయతజ్జితా ఏకప్పహారేనేవ విరవన్తి. సో పన విమానం కదాచి హత్థేన ఛాదేతి, కదాచి హనుకస్స హేట్ఠా పక్ఖిపతి, కదాచి జివ్హాయ పరిమజ్జతి, కదాచి అవగణ్డకారకం భుఞ్జన్తో వియ కపోలన్తరే ఠపేతి. వేగం పన వారేతుం న సక్కోతి. సచే వారేస్సామీతి గణ్డకం కత్వా తిట్ఠేయ్య, మత్థకం తస్స భిన్దిత్వా నిక్ఖమేయ్య, ఆకడ్ఢిత్వా వా నం ఓనమేయ్య. తస్మా విమానేన సహేవ గచ్ఛతి. పజం మమన్తి చన్దిమసూరియా కిర ద్వేపి దేవపుత్తా మహాసమయసుత్తకథనదివసే సోతాపత్తిఫలం పత్తా. తేన భగవా ‘‘పజం మమ’’న్తి ఆహ, పుత్తో మమ ఏసోతి అత్థో. దసమం.

పఠమో వగ్గో.