౨. దుతియవగ్గో

౧. వతపదసుత్తవణ్ణనా

౨౫౭. దుతియవగ్గస్స పఠమే వతపదానీతి వతకోట్ఠాసాని. సమత్తానీతి పరిపుణ్ణాని. సమాదిన్నానీతి గహితాని. కులే జేట్ఠాపచాయీతి కులజేట్ఠకానం మహాపితా మహామాతా చూళపితా చూళమాతా మాతులో మాతులానీతిఆదీనం అపచితికారకో. సణ్హవాచోతి పియముదుమధురవాచో. ముత్తచాగోతి విస్సట్ఠచాగో. పయతపాణీతి దేయ్యధమ్మదానత్థాయ సదా ధోతహత్థో. వోస్సగ్గరతోతి వోస్సజ్జనే రతో. యాచయోగోతి పరేహి యాచితబ్బారహో, యాచయోగోతి వా యాచయోగేనేవ యుత్తో. దానసంవిభాగరతోతి దానే చ సంవిభాగే చ రతో. పఠమం.

౨. సక్కనామసుత్తవణ్ణనా

౨౫౮. దుతియే మనుస్సభూతోతి మగధరట్ఠే మచలగామే మనుస్సభూతో. ఆవసథం అదాసీతి చతుమహాపథే మహాజనస్స ఆవసథం కారేత్వా అదాసి. సహస్సమ్పి అత్థానన్తి సహస్సమ్పి కారణానం, జనసహస్సేన వా వచనసహస్సేన వా ఓసారితే ‘‘అయం ఇమస్స అత్థో, అయం ఇమస్స అత్థో’’తి ఏకపదే ఠితోవ వినిచ్ఛినతి. దుతియం.

౩. మహాలిసుత్తవణ్ణనా

౨౫౯. తతియే ఉపసఙ్కమీతి ‘‘సక్కో దేవరాజాతి కథేన్తి, అత్థి ను ఖో సో సక్కో, యేన సో దిట్ఠపుబ్బోతి ఇమమత్థం దసబలం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి ఉపసఙ్కమి. తఞ్చ పజానామీతి బహువచనే ఏకవచనం, తే చ ధమ్మే పజానామీతి అత్థో. సక్కో కిర అనన్తరే అత్తభావే మగధరట్ఠే మచలగామే మఘో నామ మాణవో అహోసి పణ్డితో బ్యత్తో, బోధిసత్తచరియా వియ చ తస్స చరియా అహోసి. సో తేత్తింస పురిసే గహేత్వా కల్యాణమకాసి. ఏకదివసం అత్తనోవ పఞ్ఞాయ ఉపపరిక్ఖిత్వా గామమజ్ఝే మహాజనస్స సన్నిపతితట్ఠానే కచవరం ఉభతోపస్సేసు అపబ్యూహిత్వా తం ఠానం రమణీయం అకాసి. పున తత్థేవ మణ్డపం కారేసి. పున గచ్ఛన్తే కాలే సాలం కారేసి. గామతో చ నిక్ఖమిత్వా గావుతమ్పి అడ్ఢయోజనమ్పి తిగావుతమ్పి యోజనమ్పి విచరిత్వా తేహి సహాయేహి సద్ధిం విసమం సమం అకాసి. తే సబ్బేవ ఏకచ్ఛన్దా తత్థ తత్థ సేతుయుత్తట్ఠానే సేతుం, మణ్డపసాలాపోక్ఖరణిమాలావచ్ఛరోపనపదీనం యుత్తట్ఠానేసు మణ్డపసాలాపోక్ఖరణిమాలావచ్ఛరోపనాదీని కరోన్తా బహుం పుఞ్ఞమకంసు. మఘో సత్త వతపదాని పూరేత్వా కాయస్స భేదా సద్ధిం సహాయేహి తావతింసభవనే నిబ్బత్తి. తం సబ్బం భగవా జానాతి. తేనాహ – యేసం ధమ్మానం సమాదిన్నత్తా సక్కో సక్కత్తం అజ్ఝగా, తఞ్చ పజానామీతి. అయం సక్కస్స సక్కత్తాధిగమే సఙ్ఖేపకథా, విత్థారో పన సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ సక్కపణ్హవణ్ణనాయం వుత్తో. తతియం.

౪. దలిద్దసుత్తవణ్ణనా

౨౬౦. చతుత్థే మనుస్సదలిద్దోతి మనుస్సఅధనో. మనుస్సకపణోతి మనుస్సకారుఞ్ఞతం పత్తో. మనుస్సవరాకోతి మనుస్సలామకో. తత్రాతి తస్మిం ఠానే, తస్మిం వా అతిరోచనే. ఉజ్ఝాయన్తీతి అవజ్ఝాయన్తి లామకతో చిన్తేన్తి. ఖియన్తీతి కథేన్తి పకాసేన్తి. విపాచేన్తీతి తత్థ తత్థ కథేన్తి విత్థారేన్తి. ఏసో ఖో మారిసాతి ఏత్థ అయమనుపుబ్బికథా – సో కిర అనుప్పన్నే బుద్ధే కాసిరట్ఠే బారాణసిరాజా హుత్వా సముస్సితద్ధజపటాకనానాలఙ్కారేన సుట్ఠు అలఙ్కతం నగరం పదక్ఖిణం అకాసి అత్తనో సిరిసమ్పత్తియా సమాకడ్ఢితనేత్తేన జనకాయేన సముల్లోకియమానో. తస్మిఞ్చ సమయే ఏకో పచ్చేకబుద్ధో గన్ధమాదనపబ్బతా ఆగమ్మ తస్మిం నగరే పిణ్డాయ చరతి, సన్తిన్ద్రియో సన్తమానసో ఉత్తమదమథసమన్నాగతో. మహాజనోపి రాజగతం చిత్తీకారం పహాయ పచ్చేకబుద్ధమేవ ఓలోకేసి. రాజా – ‘‘ఇదాని ఇమస్మిం జనకాయే ఏకోపి మం న ఓలోకేతి. కిం ను ఖో ఏత’’న్తి? ఓలోకేన్తో పచ్చేకబుద్ధం అద్దస. సోపి పచ్చేకబుద్ధో మహల్లకో హోతి పచ్ఛిమవయే ఠితో. చీవరానిపిస్స జిణ్ణాని, తతో తతో సుత్తాని గళన్తి. రఞ్ఞో సతసహస్సాధికాని ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పూరితపారమిం పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా చిత్తపసాదమత్తం వా హత్థం పసారేత్వా వన్దనమత్తం వా నాహోసి. సో రాజా ‘‘పబ్బజితో మఞ్ఞే ఏస ఉసూయాయ మం న ఓలోకేతీ’’తి కుజ్ఝిత్వా ‘‘క్వాయం కుట్ఠిచీవరాని పారుతో’’తి నిట్ఠుభిత్వా పక్కామి. తస్స కమ్మస్స విపాకేన మహానిరయే నిబ్బత్తిత్వా విపాకావసేసేన మనుస్సలోకం ఆగచ్ఛన్తో రాజగహే పరమకపణాయ ఇత్థియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. గహితకాలతో పట్ఠాయ సా ఇత్థీ కఞ్జికమత్తమ్పి ఉదరపూరం నాలత్థ. తస్స కుచ్ఛిగతస్సేవ కణ్ణనాసా విలీనా, సఙ్ఖపలితకుట్ఠీ హుత్వా మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తో. మాతాపితరో నామ దుక్కరకారికా హోన్తి, తేనస్స మాతా యావ కపాలం గహేత్వా చరితుం న సక్కోతి, తావస్స కఞ్జికమ్పి ఉదకమ్పి ఆహరిత్వా అదాసి. భిక్ఖాయ చరితుం సమత్థకాలే పనస్స కపాలం హత్థే దత్వా ‘‘పఞ్ఞాయిస్ససి సకేన కమ్మేనా’’తి పక్కామి.

అథస్స తతో పట్ఠాయ సకలసరీరతో మంసాని ఛిజ్జిత్వా ఛిజ్జిత్వా పతన్తి, యూసం పగ్ఘరతి, మహావేదనా వత్తన్తి. యం యం రచ్ఛం నిస్సాయ సయతి, సబ్బరత్తిం మహారవేన రవతి. తస్స కారుఞ్ఞపరిదేవితసద్దేన సకలవీథియం మనుస్సా సబ్బరత్తిం నిద్దం న లభన్తి. తస్స తతో పట్ఠాయ సుఖసయితే పబోధేతీతి సుప్పబుద్ధోత్వేవ నామం ఉదపాది. అథాపరేన సమయేన భగవతి రాజగహం సమ్పత్తే నాగరా సత్థారం నిమన్తేత్వా నగరమజ్ఝే మహామణ్డపం కత్వా దానం అదంసు. సుప్పబుద్ధోపి కుట్ఠీ గన్త్వా దానగ్గమణ్డపస్స అవిదూరే నిసీది. నాగరా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన పరివిసన్తా తస్సాపి యాగుభత్తం అదంసు. తస్స పణీతభోజనం భుత్తస్స చిత్తం ఏకగ్గం అహోసి. సత్థా భత్తకిచ్చావసానే అనుమోదనం కత్వా సచ్చాని దీపేసి, సుప్పబుద్ధో నిసిన్నట్ఠానే నిసిన్నోవ దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో. సత్థా ఉట్ఠాయ విహారం గతో. సోపి చుమ్బటం ఆరుయ్హ కపాలమాదాయ దణ్డమోలుబ్భ అత్తనో వసనట్ఠానం గచ్ఛన్తో విబ్భన్తాయ గావియా జీవితా వోరోపితో మత్తికపాతిం భిన్దిత్వా సువణ్ణపాతిం పటిలభన్తో వియ దుతియచిత్తవారే దేవలోకే నిబ్బత్తో అత్తనో పుఞ్ఞం నిస్సాయ అఞ్ఞే దేవే అతిక్కమ్మ విరోచిత్థ. తం కారణం దస్సేన్తో సక్కో దేవానమిన్దో ఏసో ఖో మారిసాతిఆదిమాహ.

సద్ధాతి మగ్గేనాగతసద్ధా. సీలఞ్చ యస్స కల్యాణన్తి కల్యాణసీలం నామ అరియసావకస్స అరియకన్తసీలం వుచ్చతి. తత్థ కిఞ్చాపి అరియసావకస్స ఏకసీలమ్పి అకన్తం నామ నత్థి, ఇమస్మిం పనత్థే భవన్తరేపి అప్పహీనం పఞ్చసీలం అధిప్పేతం. చతుత్థం.

౫. రామణేయ్యకసుత్తవణ్ణనా

౨౬౧. పఞ్చమే ఆరామచేత్యాతి ఆరామచేతియాని. వనచేత్యాతి వనచేతియాని. ఉభయత్థాపి చిత్తీకతట్ఠేన చేత్యం వేదితబ్బం. మనుస్సరామణేయ్యస్సాతి మనుస్సరమణీయభావస్స. ఇదాని మనుస్సరమణీయకవసేన భూమిరమణీయకం దస్సేన్తో గామే వాతిఆదిమాహ. పఞ్చమం.

౬. యజమానసుత్తవణ్ణనా

౨౬౨. ఛట్ఠే యజమానానన్తి యజన్తానం. తదా కిర అఙ్గమగధవాసికా మనుస్సా అనుసంవచ్ఛరం సప్పిమధుఫాణితాదీసు అగ్గం గహేత్వా ఏకస్మిం ఠానే దారూనం సట్ఠిమత్తే సకటభారే రాసిం కత్వా అగ్గిం దత్వా పజ్జలితకాలే ‘‘మహాబ్రహ్మునో యజామా’’తి తం సబ్బం పక్ఖిపన్తి. ‘‘ఏకవారం పక్ఖిత్తం సహస్సగుణఫలం దేతీ’’తి నేసం లద్ధి. సక్కో దేవరాజా ‘‘సబ్బేపిమే సబ్బఅగ్గాని గహేత్వా ‘మహాబ్రహ్మునో యజామా’తి అగ్గిమ్హి ఝాపేన్తి. అఫలం కరోన్తి, మయి పస్సన్తే మా నస్సన్తు, యథా బుద్ధస్స చేవ సఙ్ఘస్స చ దత్వా బహుం పుఞ్ఞం పసవన్తి, ఏవం కరిస్సామీ’’తి దారురాసిం జలాపేత్వా ఓలోకేన్తేసు మనుస్సేసు పుణ్ణమదివసే బ్రహ్మత్తభావం మాపేత్వా మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ చన్దమణ్డలం భిన్దిత్వా నిక్ఖన్తో వియ అహోసి. మహాజనో దిస్వా ‘‘ఇమం యఞ్ఞం పటిగ్గహేతుం మహాబ్రహ్మా ఆగచ్ఛతీ’’తి జణ్ణుకేహి భూమియం పతిట్ఠాయ, అఞ్జలిం పగ్గయ్హ నమస్సమానో అట్ఠాసి. బ్రాహ్మణా ఆహంసు ‘‘తుమ్హే ‘మయం తక్కేన కథేమా’తి మఞ్ఞథ, ఇదాని పస్సథ, అయం వో బ్రహ్మా సహత్థా యఞ్ఞం పటిగ్గహేతుం ఆగచ్ఛతీ’’తి. సక్కో ఆగన్త్వా దారుచితకమత్థకే ఆకాసే ఠత్వా ‘‘కస్సాయం సక్కారో’’తి పుచ్ఛి? తుమ్హాకం, భన్తే, పటిగ్గణ్హథ నో యఞ్ఞన్తి. తేన హి ఆగచ్ఛథ, మా తులం ఛడ్డేత్వా హత్థేన తులయిత్థ, అయం సత్థా ధురవిహారే వసతి, తం పుచ్ఛిస్సామ ‘‘కస్స దిన్నం మహప్ఫలం హోతీ’’తి? ఉభయరట్ఠవాసినో గహేత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా పుచ్ఛన్తో ఏవమాహ.

తత్థ పుఞ్ఞపేక్ఖానన్తి పుఞ్ఞం ఇచ్ఛన్తానం పుఞ్ఞత్థికానం. ఓపధికం పుఞ్ఞన్తి ఉపధివిపాకం పుఞ్ఞం. సఙ్ఘే దిన్నం మహప్ఫలన్తి అరియసఙ్ఘే దిన్నం విప్ఫారవన్తం హోతి. దేసనావసానే చతురాసీతిపాణసహస్సాని అమతపానం పివింసు. తతో పట్ఠాయ మనుస్సా సబ్బాని అగ్గదానాని భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అదంసు. ఛట్ఠం.

౭. బుద్ధవన్దనాసుత్తవణ్ణనా

౨౬౩. సత్తమే ఉట్ఠేహీతి ఉట్ఠహ, ఘట, వాయమ. విజితసఙ్గామాతి రాగాదీనఞ్చేవ ద్వాదసయోజనికస్స చ మారబలస్స జితత్తా భగవన్తం ఏవం ఆలపతి. పన్నభారాతి ఓరోపితఖన్ధకిలేసాభిసఙ్ఖారభార. పన్నరసాయ రత్తిన్తి పన్నరసాయ పుణ్ణమాయ రత్తిం. సత్తమం.

౮. గహట్ఠవన్దనాసుత్తవణ్ణనా

౨౬౪. అట్ఠమే పుథుద్దిసాతి చతస్సో దిసా చతస్సో అనుదిసా చ. భుమ్మాతి భూమివాసినో. చిరరత్తసమాహితేతి ఉపచారప్పనాహి చిరరత్తసమాహితచిత్తే. వన్దేతి వన్దామి. బ్రహ్మచరియపరాయణేతి దసపి వస్సాని వీసతిపి వస్సాని…పే… సట్ఠిపి వస్సాని ఆపాణకోటికం ఏకసేయ్యం ఏకభత్తన్తిఆదికం సేట్ఠచరియం బ్రహ్మచరియం చరమానేతి అత్థో. పుఞ్ఞకరాతి చతుపచ్చయదానం కుసుమ్భసుమనపూజా దీపసహస్సజాలన్తి ఏవమాదిపుఞ్ఞకారకా. సీలవన్తోతి ఉపాసకత్తే పతిట్ఠాయ పఞ్చహిపి దసహిపి సీలేహి సమన్నాగతా. ధమ్మేన దారం పోసేన్తీతి ఉమఙ్గభిన్దనాదీని అకత్వా ధమ్మికేహి కసిగోరక్ఖవణిజ్జాదీహి పుత్తదారం పోసేన్తి. పముఖో రథమారుహీతి దేవానం పముఖో సేట్ఠో రథం ఆరుహి. అట్ఠమం.

౯. సత్థారవన్దనాసుత్తవణ్ణనా

౨౬౫. నవమే భగవన్తం నమస్సతీతి ఏకంసం ఉత్తరియం దుకులం కత్వా, బ్రహ్మజాణుకో హుత్వా సిరసి అఞ్జలిం ఠపేత్వా నమస్సతి. సో యక్ఖోతి సో సక్కో. అనోమనామన్తి సబ్బగుణేహి ఓమకభావస్స నత్థితాయ సబ్బగుణనేమిత్తకేహి నామేహి అనోమనామం. అవిజ్జాసమతిక్కమాతి చతుసచ్చపటిచ్ఛాదికాయ వట్టమూలకఅవిజ్జాయ సమతిక్కమేన. సేక్ఖాతి సత్త సేక్ఖా. అపచయారామాతి వట్టవిద్ధంసనే రతా. సిక్ఖరేతి సిక్ఖన్తి. నవమం.

౧౦. సఙ్ఘవన్దనాసుత్తవణ్ణనా

౨౬౬. దసమే అజ్ఝభాసీతి కస్మా ఏస పునప్పునం ఏవం భాసతీతి? సక్కస్స కిర దేవరఞ్ఞో సద్దో మధురో, సుఫసితం దన్తావరణం, కథనకాలే సువణ్ణకిఙ్కిణికసద్దో వియ నిచ్ఛరతి. తం పునప్పునం సోతుం లభిస్సామీతి భాసతి. పూతిదేహసయాతి పూతిమ్హి మాతుసరీరే వా, అత్తనోయేవ వా సరీరం అవత్థరిత్వా సయనతో పూతిదేహసయా. నిముగ్గా కుణపమ్హేతేతి దసమాసే మాతుకుచ్ఛిసఙ్ఖాతే కుణపస్మిం ఏతే నిముగ్గా. ఏతం తేసం పిహయామీతి ఏతేసం ఏతం పిహయామి పత్థయామి. న తే సం కోట్ఠే ఓపేన్తీతి న తే సం సన్తకం ధఞ్ఞం కోట్ఠే పక్ఖిపన్తి. న హి ఏతేసం ధఞ్ఞం అత్థి. న కుమ్భీతి న కుమ్భియం. న కళోపియన్తి న పచ్ఛియం. పరనిట్ఠితమేసానాతి పరేసం నిట్ఠితం పరఘరే పక్కం భిక్ఖాచారవత్తేన ఏసమానా గవేసమానా. తేనాతి ఏవం పరియిట్ఠేన. సుబ్బతాతి దసపి…పే… సట్ఠిపి వస్సాని సుసమాదిన్నసున్దరవతా.

సుమన్తమన్తినోతి ధమ్మం సజ్ఝాయిస్సామ, ధుతఙ్గం సమాదియిస్సామ, అమతం పరిభుఞ్జిస్సామ, సమణధమ్మం కరిస్సామాతి ఏవం సుభాసితభాసినో. తుణ్హీభూతా సమఞ్చరాతి తియామరత్తిం అసనిఘోసేన ఘోసితా వియ ధమ్మం కథేన్తాపి తుణ్హీభూతా సమం చరన్తియేవ నామ. కస్మా? నిరత్థకవచనస్సాభావా. పుథుమచ్చా చాతి బహుసత్తా చ అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధా. అత్తదణ్డేసు నిబ్బుతాతి పరవిహేఠనత్థం గహితదణ్డేసు సత్తేసు నిబ్బుతా విస్సట్ఠదణ్డా. సాదానేసు అనాదానాతి సగహణేసు సత్తేసు చ భవయోనిఆదీనం ఏకకోట్ఠాసస్సాపి అగహితత్తా అగహణా. దసమం.

దుతియో వగ్గో.