౧౦. ఇన్ద్రియభావనాసుత్తవణ్ణనా

౪౫౩. ఏవం మే సుతన్తి ఇన్ద్రియభావనాసుత్తం. తత్థ గజఙ్గలాయన్తి ఏవంనామకే నిగమే. సువేళువనేతి సువేళు నామ ఏకా రుక్ఖజాతి, తేహి సఞ్ఛన్నో మహావనసణ్డో, తత్థ విహరతి. చక్ఖునా రూపం న పస్సతి, సోతేన సద్దం న సుణాతీతి చక్ఖునా రూపం న పస్సితబ్బం, సోతేన సద్దో న సోతబ్బోతి ఏవం దేసేతీతి అధిప్పాయేన వదతి.

అఞ్ఞథా అరియస్స వినయేతి ఇమినా భగవా అత్తనో సాసనే అసదిసాయ ఇన్ద్రియభావనాయ కథనత్థం ఆలయం అకాసి. అథాయస్మా ఆనన్దో – ‘‘సత్థా ఆలయం దస్సేతి, హన్దాహం ఇమిస్సం పరిసతి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఇన్ద్రియభావనాకథం కారేమీ’’తి సత్థారం యాచన్తో ఏతస్స భగవాతిఆదిమాహ. అథస్స భగవా ఇన్ద్రియభావనం కథేన్తో తేన హానన్దాతిఆదిమాహ.

౪౫౪. తథ యదిదం ఉపేక్ఖాతి యా ఏసా విపస్సనుపేక్ఖా నామ, ఏసా సన్తా ఏసా పణీతా, అతప్పికాతి అత్థో. ఇతి అయం భిక్ఖు చక్ఖుద్వారే రూపారమ్మణమ్పి ఇట్ఠే ఆరమ్మణే మనాపం, అనిట్ఠే అమనాపం, మజ్ఝత్తే మనాపామనాపఞ్చ చిత్తం, తస్స రజ్జితుం వా దుస్సితుం వా ముయ్హితుం వా అదత్వావ పరిగ్గహేత్వా విపస్సనం మజ్ఝత్తే ఠపేతి. చక్ఖుమాతి సమ్పన్నచక్ఖువిసుద్ధనేత్తో. చక్ఖాబాధికస్స హి ఉద్ధం ఉమ్మీలననిమ్మీలనం న హోతి, తస్మా సో న గహితో.

౪౫౬. ఈసకంపోణేతి రథీసా వియ ఉట్ఠహిత్వా ఠితే.

౪౬౧. పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీతిఆదీసు పటికూలే మేత్తాఫరణేన వా ధాతుసో ఉపసంహారేన వా అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. అప్పటికూలే అసుభఫరణేన వా అనిచ్చతో ఉపసంహారేన వా పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. తదుభయం అభినివజ్జేత్వాతి మజ్ఝత్తో హుత్వా విహరితుకామో కిం కరోతీతి? ఇట్ఠానిట్ఠేసు ఆపాథగతేసు నేవ సోమనస్సికో న దోమనస్సికో హోతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కథం పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? అనిట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం మేత్తాయ వా ఫరతి, ధాతుతో వా ఉపసంహరతి, ఏవం పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. కథం అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? ఇట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం అసుభాయ వా ఫరతి, అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతి, ఏవం అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. కథం పటికూలే చ అప్పటికూలే చ అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? అనిట్ఠస్మిఞ్చ ఇట్ఠస్మిఞ్చ వత్థుస్మిం మేత్తాయ వా ఫరతి, ధాతుతో వా ఉపసంహరతి. ఏవం పటికూలే చ అప్పటికూలే చ అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. కథం అప్పటికూలే చ పటికూలే చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? ఇట్ఠస్మిఞ్చ అనిట్ఠస్మిఞ్చ వత్థుస్మిం అసుభాయ వా ఫరతి, అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతి, ఏవం అప్పటికూలే చ పటికూలే చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. కథం పటికూలే చ అప్పటికూలే చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో? ఇధ భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. ఏవం పటికూలే చ అప్పటికూలే చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో’’తి.

ఇమేసు చ తీసు నయేసు పఠమనయే మనాపం అమనాపం మనాపామనాపన్తి సంకిలేసం వట్టతి, నిక్కిలేసం వట్టతి. దుతియనయే సంకిలేసం, తతియనయే సంకిలేసనిక్కిలేసం వట్టతి. పున వుత్తం – ‘‘పఠమం సంకిలేసం వట్టతి, దుతియం సంకిలేసమ్పి నిక్కిలేసమ్పి, తతియం నిక్కిలేసమేవ వట్టతీ’’తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

ఇన్ద్రియభావనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉపరిపణ్ణాసట్ఠకథా నిట్ఠితా.

యో చాయం ‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయం వో, భిక్ఖవే, దేసిస్సామీ’’తి ఆరద్ధత్తా ఆదికల్యాణో, మజ్ఝే ‘‘సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథా ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్ల’’న్తి వచనతో మజ్ఝేకల్యాణో, సన్నిట్ఠానే ‘‘అరియో భావితిన్ద్రియో’’తి వచనతో పరియోసానకల్యాణోతి తివిధకల్యాణో మజ్ఝిమనికాయో ‘‘మహావిపస్సనా నామాయ’’న్తి వుత్తో, సో వణ్ణనావసేన సమత్తో హోతి.

నిగమనకథా

ఏత్తావతా చ –

ఆయాచితో సుమతినా థేరేన భదన్తబుద్ధమిత్తేన,

పుబ్బే మయూరదూతపట్టనమ్హి సద్ధిం నివసన్తేన.

పరవాదవిధంసనస్స మజ్ఝిమనికాయసేట్ఠస్స,

యమహం పపఞ్చసూదనిమట్ఠకథం కాతుమారభిం.

సా హి మహాఅట్ఠకథాయ సారమాదాయ నిట్ఠితా ఏసా,

సత్తుత్తరసతమత్తాయ పాళియా భాణవారేహి.

ఏకూనసట్ఠిమత్తో విసుద్ధిమగ్గోపి భాణవారేహి,

అత్థప్పకాసనత్థాయ ఆగమానం కతో యస్మా.

తస్మా తేన సహా’యం గాథాగణనానయేన అట్ఠకథా,

సమధికఛసట్ఠిసతమితి విఞ్ఞేయ్యా భాణవారానం.

సమధికఛసట్ఠిసతపమాణమితి భాణవారతో ఏసా,

సమయం పకాసయన్తీ మహావిహారాధివాసీనం.

మూలట్ఠకథాసారం ఆదాయ మయా ఇమం కరోన్తేన,

యం పఞ్ఞముపచితం తేన హోతు లోకో సదా సుఖితోతి.

పరమవిసుద్ధసద్ధాబుద్ధివీరియప్పటిమణ్డితేన సీలాచారజ్జవమద్దవాదిగుణసముదయసముదితేన సకసమయసమయన్తరగహనజ్ఝోగాహనసమత్థేన పఞ్ఞావేయ్యత్తియసమన్నాగతేన తిపిటకపరియత్తిప్పభేదే సాట్ఠకథే సత్థు సాసనే అప్పటిహతఞాణప్పభావేన మహావేయ్యాకరణేన కరణసమ్పత్తిజనితసుఖవినిగ్గతమధురోదారవచనలావణ్ణయుత్తేన యుత్తముత్తవాదినా వాదీవరేన మహాకవినా పభిన్నపటిసమ్భిదాపరివారే ఛళభిఞ్ఞాదిప్పభేదగుణప్పటిమణ్డితే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే సుప్పతిట్ఠితబుద్ధీనం థేరవంసప్పదీపానం థేరానం మహావిహారవాసీనం వంసాలఙ్కారభూతేన విపులవిసుద్ధబుద్ధినా బుద్ధఘోసోతి గరూహి గహితనామధేయ్యేన థేరేన కతా అయం పపఞ్చసూదనీ నామ మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథా –

తావ తిట్ఠతు లోకస్మిం, లోకనిత్థరణేసినం;

దస్సేన్తీ కులపుత్తానం, నయం దిట్ఠివిసుద్ధియా.

బుద్ధోతి నామమ్పి, సుద్ధచిత్తస్స తాదినో;

లోకమ్హి లోకజేట్ఠస్స, పవత్తతి మహేసినోతి.

పపఞ్చసూదనీ నామ