౨. ఛబ్బిసోధనసుత్తవణ్ణనా

౯౮. ఏవం మే సుతన్తి ఛబ్బిసోధనసుత్తం. తత్థ ఖీణా జాతీతిఆదీసు ఏకేనాపి పదేన అఞ్ఞా బ్యాకతావ హోతి, ద్వీహిపి. ఇధ పన చతూహి పదేహి అఞ్ఞబ్యాకరణం ఆగతం. దిట్ఠే దిట్ఠవాదితాతిఆదీసు యాయ చేతనాయ దిట్ఠే దిట్ఠం మేతి వదతి, సా దిట్ఠే దిట్ఠవాదితా నామ. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అయమనుధమ్మోతి అయం సభావో. అభినన్దితబ్బన్తి న కేవలం అభినన్దితబ్బం, పరినిబ్బుతస్స పనస్స సబ్బోపి ఖీణాసవస్స సక్కారో కాతబ్బో. ఉత్తరిం పఞ్హోతి సచే పనస్స వేయ్యాకరణేన అసన్తుట్ఠా హోథ, ఉత్తరిమ్పి అయం పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బోతి దస్సేతి. ఇతో పరేసుపి తీసు వారేసు అయమేవ నయో.

౯౯. అబలన్తి దుబ్బలం. విరాగునన్తి విగచ్ఛనసభావం. అనస్సాసికన్తి అస్సాసవిరహితం. ఉపాయూపాదానాతి తణ్హాదిట్ఠీనమేతం అధివచనం. తణ్హాదిట్ఠియో హి తేభూమకధమ్మే ఉపేన్తీతి ఉపాయా, ఉపాదియన్తీతి ఉపాదానా. చేతసో అదిట్ఠానాభినివేసానుసయాతిపి తాసంయేవ నామం. చిత్తఞ్హి తణ్హాదిట్ఠీహి సక్కాయధమ్మేసు తిట్ఠతి అధితిట్ఠతీతి తణ్హాదిట్ఠియో చేతసో అధిట్ఠానా, తాహి తం అభినివిసతీతి అభినివేసా, తాహియేవ తం అనుసేతీతి అనుసయాతి వుచ్చన్తి. ఖయా విరాగాతిఆదీసు ఖయేన విరాగేనాతి అత్థో. సబ్బాని చేతాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానేవ.

౧౦౦. పథవీధాతూతి పతిట్ఠానధాతు. ఆపోధాతూతి ఆబన్ధనధాతు. తేజోధాతూతి పరిపాచనధాతు. వాయోధాతూతి విత్థమ్భనధాతు. ఆకాసధాతూతి అసమ్ఫుట్ఠధాతు. విఞ్ఞాణధాతూతి విజాననధాతు. న అనత్తతో ఉపగచ్ఛిన్తి అహం అత్తాతి అత్తకోట్ఠాసేన న ఉపగమిం. న చ పథవీధాతునిస్సితన్తి పథవీధాతునిస్సితా సేసధాతుయో చ ఉపాదారూపఞ్చ అరూపక్ఖన్ధా చ. తేపి హి నిస్సితవత్థురూపానం పథవీధాతునిస్సితత్తా ఏకేన పరియాయేన పథవీధాతునిస్సితావ. తస్మా ‘‘న చ పథవీధాతునిస్సిత’’న్తి వదన్తో సేసరూపారూపధమ్మేపి అత్తతో న ఉపగచ్ఛిన్తి వదతి. ఆకాసధాతునిస్సితపదే పన అవినిబ్భోగవసేన సబ్బమ్పి భూతుపాదారూపం ఆకాసధాతునిస్సితం నామ, తథా తంనిస్సితరూపవత్థుకా అరూపక్ఖన్ధా. ఏవం ఇధాపి రూపారూపం గహితమేవ హోతి. విఞ్ఞాణధాతునిస్సితపదే పన సహజాతా తయో ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానరూపఞ్చ విఞ్ఞాణధాతునిస్సితన్తి రూపారూపం గహితమేవ హోతి.

౧౦౧. రూపే చక్ఖువిఞ్ఞాణే చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసూతి ఏత్థ యం అతీతే చక్ఖుద్వారస్స ఆపాథం ఆగన్త్వా నిరుద్ధం, యఞ్చ అనాగతే ఆపాథం ఆగన్త్వా నిరుజ్ఝిస్సతి, యమ్పి ఏతరహి ఆగన్త్వా నిరుద్ధం, తం సబ్బం రూపం నామ. యం పన అతీతేపి ఆపాథం అనాగన్త్వా నిరుద్ధం, అనాగతేపి అనాగన్త్వా నిరుజ్ఝిస్సతి, ఏతరహిపి అనాగన్త్వా నిరుద్ధం, తం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బధమ్మేసు సఙ్గహితన్తి వుత్తే తిపిటకచూళాభయత్థేరో ఆహ – ‘‘ఇమస్మిం ఠానే ద్విధా కరోథ, ఉపరి ఛన్దోవారే కిన్తి కరిస్సథ, నయిదం లబ్భతీ’’తి. తస్మా తీసు కాలేసు ఆపాథం ఆగతం వా అనాగతం వా సబ్బమ్పి తం రూపమేవ, చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా పన తయో ఖన్ధా చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బధమ్మాతి వేదితబ్బా. అయఞ్హేత్థ అత్థో ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సద్ధిం విఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసూ’’తి. ఛన్దోతి తణ్హాఛన్దో. రాగోతి స్వేవ రజ్జనవసేన రాగో. నన్దీతి స్వేవ అభినన్దనవసేన నన్దీ. తణ్హాతి స్వేవ తణ్హాయనవసేన తణ్హా. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో.

౧౦౨. అహఙ్కారమమఙ్కారమానానుసయాతి ఏత్థ అహఙ్కారో మానో, మమఙ్కారో తణ్హా, స్వేవ మానానుసయో. ఆసవానం ఖయఞాణాయాతి ఇదం పుబ్బేనివాసం దిబ్బచక్ఖుఞ్చ అవత్వా కస్మా వుత్తం? భిక్ఖూ లోకియధమ్మం న పుచ్ఛన్తి, లోకుత్తరమేవ పుచ్ఛన్తి, తస్మా పుచ్ఛితపఞ్హంయేవ కథేన్తో ఏవమాహ. ఏకవిస్సజ్జితసుత్తం నామేతం, ఛబ్బిసోధనన్తిపిస్స నామం. ఏత్థ హి చత్తారో వోహారా పఞ్చ ఖన్ధా ఛ ధాతుయో ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని అత్తనో సవిఞ్ఞాణకకాయో పరేసం సవిఞ్ఞాణకకాయోతి ఇమే ఛ కోట్ఠాసా విసుద్ధా, తస్మా ‘‘ఛబ్బిసోధనియ’’న్తి వుత్తం. పరసముద్దవాసిత్థేరా పన అత్తనో చ పరస్స చ విఞ్ఞాణకకాయం ఏకమేవ కత్వా చతూహి ఆహారేహి సద్ధిన్తి ఛ కోట్ఠాసే వదన్తి.

ఇమే పన ఛ కోట్ఠాసా ‘‘కిం తే అధిగతం, కిన్తి తే అధిగతం, కదా తే అధిగతం, కత్థ తే అధిగతం, కతమే తే కిలేసా పహీనా, కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీ’’తి (పారా. ౧౯౮) ఏవం వినయనిద్దేసపరియాయేన సోధేతబ్బా.

ఏత్థ హి కిం తే అధిగతన్తి అధిగమపుచ్ఛా, ఝానవిమోక్ఖాదీసు సోతాపత్తిమగ్గాదీసు వా కిం తయా అధిగతం. కిన్తి తే అధిగతన్తి ఉపాయపుచ్ఛా. అయఞ్హి ఏత్థాధిప్పాయో – కిం తయా అనిచ్చలక్ఖణం ధురం కత్వా అధిగతం, దుక్ఖానత్తలక్ఖణేసు అఞ్ఞతరం వా, కిం వా సమాధివసేన అభినివిసిత్వా, ఉదాహు విపస్సనావసేన, తథా కిం రూపే అభినివిసిత్వా, ఉదాహు అరూపే, కిం వా అజ్ఝత్తం అభినివిసిత్వా, ఉదాహు బహిద్ధాతి. కదా తే అధిగతన్తి కాలపుచ్ఛా, పుబ్బణ్హమజ్ఝన్హికాదీసు కతరస్మిం కాలేతి వుత్తం హోతి.

కత్థ తే అధిగతన్తి ఓకాసపుచ్ఛా, కిస్మిం ఓకాసే, కిం రత్తిట్ఠానే దివాట్ఠానే రుక్ఖమూలే మణ్డపే కతరస్మిం వా విహారేతి వుత్తం హోతి. కతమే తే కిలేసా పహీనాతి పహీనకిలేసే పుచ్ఛతి, కతరమగ్గవజ్ఝా తవ కిలేసా పహీనాతి వుత్తం హోతి.

కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీతి పటిలద్ధధమ్మపుచ్ఛా, పఠమమగ్గాదీసు కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీతి వుత్తం హోతి.

తస్మా ఇదాని చేపి కోచి భిక్ఖు ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధిగమం బ్యాకరేయ్య, న సో ఏత్తావతావ సక్కాతబ్బో. ఇమేసు పన ఛసు ఠానేసు సోధనత్థం వత్తబ్బో ‘‘కిం తే అధిగతం, కిం ఝానం ఉదాహు విమోక్ఖాదీసు అఞ్ఞతర’’న్తి? యో హి యేన అధిగతో ధమ్మో, సో తస్స పాకటో హోతి. సచే ‘‘ఇదం నామ మే అధిగత’’న్తి వదతి, తతో ‘‘కిన్తి తే అధిగత’’న్తి పుచ్ఛితబ్బో. అనిచ్చలక్ఖణాదీసు కిం ధురం కత్వా, అట్ఠతింసాయ వా ఆరమ్మణేసు రూపారూపఅజ్ఝత్తబహిద్ధాదిభేదేసు వా ధమ్మేసు కేన ముఖేన అభినివిసిత్వాతి? యో హి యస్సాభినివేసో, సో తస్స పాకటో హోతి.

సచే పన ‘‘అయం నామ మే అభినివేసో, ఏవం మయా అధిగత’’న్తి వదతి, తతో ‘‘కదా తే అధిగత’’న్తి పుచ్ఛితబ్బో, ‘‘కిం పుబ్బణ్హే, ఉదాహు మజ్ఝన్హికాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం కాలే’’తి? సబ్బేసఞ్హి అత్తనా అధిగతకాలో పాకటో హోతి. సచే ‘‘అముకస్మిం నామ మే కాలే అధిగత’’న్తి వదతి, తతో ‘‘కత్థ తే అధిగత’’న్తి పుచ్ఛితబ్బో, ‘‘కిం దివాట్ఠానే, ఉదాహు రత్తిట్ఠానాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం ఓకాసే’’తి? సబ్బేసఞ్హి అత్తనా అధిగతోకాసో పాకటో హోతి. సచే ‘‘అముకస్మిం నామ మే ఓకాసే అధిగత’’న్తి వదతి, తతో ‘‘కతమే తే కిలేసా పహీనా’’తి పుచ్ఛితబ్బో, ‘‘కిం పఠమమగ్గవజ్ఝా, ఉదాహు దుతియాదిమగ్గవజ్ఝా’’తి? సబ్బేసఞ్హి అత్తనా అధిగతమగ్గేన పహీనకిలేసా పాకటా హోన్తి.

సచే ‘‘ఇమే నామ మే కిలేసా పహీనా’’తి వదతి, తతో ‘‘కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీ’’తి పుచ్ఛితబ్బో, ‘‘కిం సోతాపత్తిమగ్గస్స, ఉదాహు సకదాగామిమగ్గాదీసు అఞ్ఞతరస్సా’’తి? సబ్బేసఞ్హి అత్తనా అధిగతధమ్మో పాకటో హోతి. సచే ‘‘ఇమేసం నామాహం ధమ్మానం లాభీ’’తి వదతి, ఏత్తావతాపిస్స వచనం న సద్ధాతబ్బం. బహుస్సుతా హి ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాకుసలా భిక్ఖూ ఇమాని ఛ ఠానాని సోధేతుం సక్కోన్తి. ఇమస్స భిక్ఖునో ఆగమనపటిపదా సోధేతబ్బా, యది ఆగమనపటిపదా న సుజ్ఝతి, ‘‘ఇమాయ పటిపదాయ లోకుత్తరధమ్మా నామ న లబ్భన్తీ’’తి అపనేతబ్బో.

యది పనస్స ఆగమనపటిపదా సుజ్ఝతి, ‘‘దీఘరత్తం తీసు సిక్ఖాసు అప్పమత్తో జాగరియమనుయుత్తో చతూసు పచ్చయేసు అలగ్గో ఆకాసే పాణిసమేన చేతసా విహరతీ’’తి పఞ్ఞాయతి, తస్స భిక్ఖునో బ్యాకరణం పటిపదాయ సద్ధిం సంసన్దతి సమేతి. ‘‘సేయ్యథాపి నామ గఙ్గోదకం యమునోదకేన సద్ధిం సంసన్దతి సమేతి, ఏవమేవ సుపఞ్ఞత్తా తేన భగవతా సావకానం నిబ్బానగామినీ పటిపదా సంసన్దతి సమేతి నిబ్బానఞ్చ పటిపదా చా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౯౬) వుత్తసదిసం హోతి.

అపిచ ఖో ఏత్తకేనాపి సక్కారో న కాతబ్బో. కస్మా? ఏకచ్చస్స హి పుథుజ్జనస్సాపి సతో ఖీణాసవపటిపత్తిసదిసా పటిపదా హోతి. తస్మా సో భిక్ఖు తేహి తేహి ఉపాయేహి ఉత్తాసేతబ్బో. ఖీణాసవస్స నామ అసనియాపి మత్థకే పతమానాయ భయం వా ఛమ్భితత్తం వా లోమహంసో వా న హోతి, పుథుజ్జనస్స అప్పమత్తకేనాపి హోతి.

తత్రిమాని వత్థూని – దీఘభాణకఅభయత్థేరో కిర ఏకం పిణ్డపాతికం పరిగ్గహేతుం అసక్కోన్తో దహరస్స సఞ్ఞం అదాసి. సో తం న్హాయమానం కల్యాణీనదీముఖద్వారే నిముజ్జిత్వా పాదే అగ్గహేసి. పిణ్డపాతికో కుమ్భీలోతి సఞ్ఞాయ మహాసద్దమకాసి, తదా నం పుథుజ్జనోతి సఞ్జానింసు. చన్దముఖతిస్సరాజకాలే పన మహావిహారే సఙ్ఘత్థేరో ఖీణాసవో దుబ్బలచక్ఖుకో విహారేయేవ అచ్ఛి. రాజా థేరం పరిగ్గణ్హిస్సామీతి భిక్ఖూసు భిక్ఖాచారం గతేసు అప్పసద్దో ఉపసఙ్కమిత్వా సప్పో వియ పాదే అగ్గహేసి. థేరో సిలాథమ్భో వియ నిచ్చలో హుత్వా కో ఏత్థాతి ఆహ? అహం, భన్తే, తిస్సోతి. సుగన్ధం వాయసి నో తిస్సాతి? ఏవం ఖీణాసవస్స భయం నామ నత్థీతి.

ఏకచ్చో పన పుథుజ్జనోపి అతిసూరో హోతి నిబ్భయో. సో రఞ్జనీయేన ఆరమ్మణేన పరిగ్గణ్హితబ్బో. వసభరాజాపి హి ఏకం థేరం పరిగ్గణ్హమానో ఘరే నిసీదాపేత్వా తస్స సన్తికే బదరసాళవం మద్దమానో నిసీది. మహాథేరస్స ఖేళో చలి, తతో థేరస్స పుథుజ్జనభావో ఆవిభూతో. ఖీణాసవస్స హి రసతణ్హా నామ సుప్పహీనా, దిబ్బేసుపి రసేసు నికన్తి నామ న హోతి. తస్మా ఇమేహి ఉపాయేహి పరిగ్గహేత్వా సచస్స భయం వా ఛమ్భితత్తం వా లోమహంసో వా రసతణ్హా వా ఉప్పజ్జతి, న త్వం అరహాతి అపనేతబ్బో. సచే పన అభీరూ అచ్ఛమ్భీ అనుత్రాసీ హుత్వా సీహో వియ నిసీదతి, దిబ్బారమ్మణేపి నికన్తిం న జనేతి. అయం భిక్ఖు సమ్పన్నవేయ్యాకరణో సమన్తా రాజరాజమహామత్తాదీహి పేసితం సక్కారం అరహతీతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

ఛబ్బిసోధనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.