౩. సేఖసుత్తవణ్ణనా

౨౨. ఏవం మే సుతన్తి సేఖసుత్తం. తత్థ నవం సన్థాగారన్తి అధునా కారితం సన్థాగారం, ఏకా మహాసాలాతి అత్థో. ఉయ్యోగకాలాదీసు హి రాజానో తత్థ ఠత్వా ‘‘ఏత్తకా పురతో గచ్ఛన్తు, ఏత్తకా పచ్ఛా, ఏత్తకా ఉభోహి పస్సేహి, ఏత్తకా హత్థీసు అభిరుహన్తు, ఏత్తకా అస్సేసు, ఏత్తకా రథేసు తిట్ఠన్తూ’’తి ఏవం సన్థం కరోన్తి, మరియాదం బన్ధన్తి, తస్మా తం ఠానం సన్థాగారన్తి వుచ్చతి. ఉయ్యోగట్ఠానతో చ ఆగన్త్వా యావ గేహేసు అల్లగోమయపరిభణ్డాదీని కరోన్తి, తావ ద్వే తీణి దివసాని తే రాజానో తత్థ సన్థమ్భన్తీతిపి సన్థాగారం. తేసం రాజూనం సహ అత్థానుసాసనం అగారన్తిపి సన్థాగారం గణరాజానో హి తే, తస్మా ఉప్పన్నకిచ్చం ఏకస్స వసేన న ఛిజ్జతి, సబ్బేసం ఛన్దో లద్ధుం వట్టతి, తస్మా సబ్బే తత్థ సన్నిపతిత్వా అనుసాసన్తి. తేన వుత్తం ‘‘సహ అత్థానుసాసనం అగారన్తిపి సన్థాగార’’న్తి. యస్మా పనేతే తత్థ సన్నిపతిత్వా ‘‘ఇమస్మిం కాలే కసితుం వట్టతి, ఇమస్మిం కాలే వపితు’’న్తి ఏవమాదినా నయేన ఘరావాసకిచ్చాని సమ్మన్తయన్తి, తస్మా ఛిద్దావఛిద్దం ఘరావాసం తత్థ సన్థరన్తీతిపి సన్థాగారం. అచిరకారితం హోతీతి కట్ఠకమ్మ-సిలాకమ్మ-చిత్తకమ్మాదివసేన సుసజ్జితం దేవవిమానం వియ అధునా నిట్ఠాపితం. సమణేన వాతి ఏత్థ యస్మా ఘరవత్థుపరిగ్గహకాలేయేవ దేవతా అత్తనో వసనట్ఠానం గణ్హన్తి, తస్మా ‘‘దేవేన వా’’తి అవత్వా ‘‘సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా కేనచి వా మనుస్సభూతేనా’’తి వుత్తం.

యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి సన్థాగారం నిట్ఠితన్తి సుత్వా ‘‘గచ్ఛామ, నం పస్సిస్సామా’’తి గన్త్వా ద్వారకోట్ఠకతో పట్ఠాయ సబ్బం ఓలోకేత్వా ‘‘ఇదం సన్థాగారం దేవవిమానసదిసం అతివియ మనోరమం సస్సిరికం కేన పఠమం పరిభుత్తం అమ్హాకం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ అస్సా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘అమ్హాకం ఞాతిసేట్ఠస్స పఠమం దియ్యమానేపి సత్థునోవ అనుచ్ఛవికం, దక్ఖిణేయ్యవసేన దియ్యమానేపి సత్థునోవ అనుచ్ఛవికం, తస్మా పఠమం సత్థారం పరిభుఞ్జాపేస్సామ, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆగమనం కరిస్సామ, భిక్ఖుసఙ్ఘే ఆగతే తేపిటకం బుద్ధవచనం ఆగతమేవ భవిస్సతి, సత్థారం తియామరత్తిం అమ్హాకం ధమ్మకథం కథాపేస్సామ, ఇతి తీహి రతనేహి పరిభుత్తం మయం పచ్ఛా పరిభుఞ్జిస్సామ, ఏవం నో దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా ఉపసఙ్కమింసు.

యేన సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమింసూతి తం దివసం కిర సన్థాగారం కిఞ్చాపి రాజకులానం దస్సనత్థాయ దేవవిమానం వియ సుసజ్జితం హోతి సుపటిజగ్గితం, బుద్ధారహం పన కత్వా అప్పఞ్ఞత్తం. బుద్ధా హి నామ అరఞ్ఞజ్ఝాసయా అరఞ్ఞారామా అన్తోగామే వసేయ్యుం వా నో వా, తస్మా భగవతో మనం జానిత్వావ పఞ్ఞాపేస్సామాతి చిన్తేత్వా తే భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు. ఇదాని పన మనం లభిత్వా పఞ్ఞాపేతుకామా యేన సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమింసు.

సబ్బసన్థరిం సన్థాగారం సన్థరిత్వాతి యథా సబ్బమేవ సన్థతం హోతి, ఏవం తం సన్థరాపేత్వా. సబ్బపఠమం తావ ‘‘గోమయం నామ సబ్బమఙ్గలేసు వట్టతీ’’తి సుధాపరికమ్మకతమ్పి భూమిం అల్లగోమయేన ఓపుఞ్ఛాపేత్వా పరిసుక్ఖభావం ఞత్వా యథా అక్కన్తట్ఠానే పదం న పఞ్ఞాయతి, ఏవం చతుజ్జాతియగన్ధేహి లిమ్పాపేత్వా ఉపరి నానావణ్ణే కటసారకే సన్థరిత్వా తేసం ఉపరి మహాపిట్ఠికకోజవకే ఆదిం కత్వా హత్థత్థరక-అస్సత్థరక-సీహత్థరక-బ్యగ్ఘత్థరక-చన్దత్థరక-సూరియత్థరక-చిత్తత్థరకాదీహి నానావణ్ణేహి అత్థరణేహి సన్థరితబ్బకయుత్తం సబ్బోకాసం సన్థరాపేసుం. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బసన్థరిం సన్థాగారం సన్థరిత్వా’’తి.

ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వాతి మజ్ఝట్ఠానే తావ మఙ్గలత్థమ్భం నిస్సాయ మహారహం బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేత్వా తత్థ యం యం ముదుకఞ్చ మనోరమఞ్చ పచ్చత్థరణం, తం తం పచ్చత్థరిత్వా భగవతో లోహితకం మనుఞ్ఞదస్సనం ఉపధానం ఉపదహిత్వా ఉపరి సువణ్ణరజతతారకవిచిత్తం వితానం బన్ధిత్వా గన్ధదామపుప్ఫదామపత్తదామాదీహి పచ్చత్థరణేహి అలఙ్కరిత్వా సమన్తా ద్వాదసహత్థట్ఠానే పుప్ఫజాలం కరిత్వా తింసహత్థమత్తం ఠానం పటసాణియా పరిక్ఖిపాపేత్వా పచ్ఛిమభిత్తిం నిస్సాయ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పల్లఙ్కపీఠ-అపస్సయపీఠ-ముణ్డపీఠాని పఞ్ఞాపేత్వా ఉపరి సేతపచ్చత్థరణేహి పచ్చత్థరాపేత్వా పాచీనభిత్తిం నిస్సాయ అత్తనో అత్తనో మహాపిట్ఠికకోజవకే పఞ్ఞాపేత్వా హంసలోమాదిపూరితాని ఉపధానాని ఠపాపేసుం ‘‘ఏవం అకిలమమానా సబ్బరత్తిం ధమ్మం సుణిస్సామా’’తి. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా’’తి.

ఉదకమణికన్తి మహాకుచ్ఛికం ఉదకచాటిం. ఉపట్ఠపేత్వాతి ఏవం భగవా చ భిక్ఖుసఙ్ఘో చ యథారుచియా హత్థే వా ధోవిస్సన్తి పాదే వా, ముఖం వా విక్ఖాలేస్సన్తీతి తేసు తేసు ఠానేసు మణివణ్ణస్స ఉదకస్స పూరాపేత్వా వాసత్థాయ నానాపుప్ఫాని చేవ ఉదకవాసచుణ్ణాని చ పక్ఖిపిత్వా కదలిపణ్ణేహి పిదహిత్వా పతిట్ఠాపేసుం. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఉపట్ఠపేత్వా’’తి.

తేలప్పదీపం ఆరోపేత్వాతి రజతసువణ్ణాదిమయదణ్డాసు దీపికాసు యోనకరూపకిరాతరూపకాదీనం హత్థే ఠపితసువణ్ణరజతాదిమయకపల్లకాదీసు చ తేలప్పదీపం జలయిత్వాతి అత్థో. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి ఏత్థ పన తే సక్యరాజానో న కేవలం సన్థాగారమేవ, అథ ఖో యోజనావట్టే కపిలవత్థుస్మిం నగరవీథియోపి సమ్మజ్జాపేత్వా ధజే ఉస్సాపేత్వా గేహద్వారేసు పుణ్ణఘటే చ కదలియో చ ఠపాపేత్వా సకలనగరం దీపమాలాదీహి విప్పకిణ్ణతారకం వియ కత్వా ‘‘ఖీరపాయకే దారకే ఖీరం పాయేథ, దహరే కుమారే లహుం లహుం భోజేత్వా సయాపేథ, ఉచ్చాసద్దం మా కరిత్థ, అజ్జ ఏకరత్తిం సత్థా అన్తోగామే వసిస్సతి, బుద్ధా నామ అప్పసద్దకామా హోన్తీ’’తి భేరిం చరాపేత్వా సయం దణ్డదీపికా ఆదాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు.

అథ ఖో భగవా నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన యేన నవం సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమీతి. ‘‘యస్స దాని, భన్తే, భగవా కాలం మఞ్ఞతీ’’తి ఏవం కిర కాలే ఆరోచితే భగవా లాఖారసేన తిన్తరత్తకోవిళారపుప్ఫవణ్ణం రత్తదుపట్టం కత్తరియా పదుమం కన్తన్తో వియ సంవిధాయ తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేన్తో నివాసేత్వా సువణ్ణపామఙ్గేన పదుమకలాపం పరిక్ఖిపన్తో వియ విజ్జుల్లతాసస్సిరికం కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా రత్తకమ్బలేన గజకుమ్భం పరియోనద్ధన్తో వియ రతనసతుబ్బేధే సువణ్ణగ్ఘికే పవాళజాలం ఖిపమానో వియ సువణ్ణచేతియే రత్తకమ్బలకఞ్చుకం పటిముఞ్చన్తో వియ గచ్ఛన్తం పుణ్ణచన్దం రత్తవణ్ణవలాహకేన పటిచ్ఛాదయమానో వియ కఞ్చనపబ్బతమత్థకే సుపక్కలాఖారసం పరిసిఞ్చన్తో వియ చిత్తకూటపబ్బతమత్థకం విజ్జుల్లతాయ పరిక్ఖిపన్తో వియ చ సచక్కవాళసినేరుయుగన్ధరం మహాపథవిం చాలేత్వా గహితం నిగ్రోధపల్లవసమానవణ్ణం రత్తవరపంసుకూలం పారుపిత్వా గన్ధకుటిద్వారతో నిక్ఖమి కఞ్చనగుహతో సీహో వియ ఉదయపబ్బతకూటతో పుణ్ణచన్దో వియ చ. నిక్ఖమిత్వా పన గన్ధకుటిపముఖే అట్ఠాసి.

అథస్స కాయతో మేఘముఖేహి విజ్జుకలాపా వియ రస్మియో నిక్ఖమిత్వా సువణ్ణరసధారాపరిసేకమఞ్జరిపత్తపుప్ఫఫలవిటపే వియ ఆరామరుక్ఖే కరింసు. తావదేవ చ అత్తనో అత్తనో పత్తచీవరమాదాయ మహాభిక్ఖుసఙ్ఘో భగవన్తం పరివారేసి. తే పన పరివారేత్వా ఠితా భిక్ఖూ ఏవరూపా అహేసుం అప్పిచ్ఛా సన్తుట్ఠా పవివిత్తా అసంసట్ఠా ఆరద్ధవీరియా వత్తారో వచనక్ఖమా చోదకా పాపగరహీ సీలసమ్పన్నా సమాధిసమ్పన్నా పఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నాతి. తేహి పరివారితో భగవా రత్తకమ్బలపరిక్ఖిత్తో వియ సువణ్ణక్ఖన్ధో రత్తపదుమసణ్డమజ్ఝగతా వియ సువణ్ణనావా పవాళవేదికాపరిక్ఖిత్తో వియ సువణ్ణపాసాదో విరోచిత్థ. సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదయో మహాథేరాపి నం మేఘవణ్ణం పంసుకూలం పారుపిత్వా మణివమ్మవమ్మికా వియ మహానాగా పరివారయింసు వన్తరాగా భిన్నకిలేసా విజటితజటా ఛిన్నబన్ధనా కులే వా గణే వా అలగ్గా.

ఇతి భగవా సయం వీతరాగో వీతరాగేహి, వీతదోసో వీతదోసేహి, వీతమోహో వీతమోహేహి, నిత్తణ్హో నిత్తణ్హేహి, నిక్కిలేసో నిక్కిలేసేహి, సయం బుద్ధో బహుస్సుతబుద్ధేహి పరివారితో, పత్తపరివారితం వియ కేసరం, కేసరపరివారితా వియ కణ్ణికా, అట్ఠనాగసహస్సపరివారితో వియ ఛద్దన్తో నాగరాజా, నవుతిహంససహస్సపరివారితో వియ ధతరట్ఠో హంసరాజా, సేనఙ్గపరివారితో వియ చక్కవత్తి, మరుగణపరివారితో వియ సక్కో దేవరాజా, బ్రహ్మగణపరివారితో వియ హారితమహాబ్రహ్మా, తారాగణపరివారితో వియ పుణ్ణచన్దో, అసమేన బుద్ధవేసేన అపరిమాణేన బుద్ధవిలాసేన కపిలవత్థుగమనమగ్గం పటిపజ్జి.

అథస్స పురత్థిమకాయతో సువణ్ణవణ్ణా రస్మీ ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి. పచ్ఛిమకాయతో దక్ఖిణహత్థతో, వామహత్థతో సువణ్ణవణ్ణా రస్మీ ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి. ఉపరి కేసన్తతో పట్ఠాయ సబ్బకేసావత్తేహి మోరగీవవణ్ణా రస్మీ ఉట్ఠహిత్వా గగనతలే అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి. హేట్ఠా పాదతలేహి పవాళవణ్ణా రస్మీ ఉట్ఠహిత్వా ఘనపథవియం అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి. ఏవం సమన్తా అసీతిహత్థమత్తం ఠానం ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో విజ్జోతమానా విప్ఫన్దమానా కఞ్చనదణ్డదీపికాహి నిచ్ఛరిత్వా ఆకాసం పక్ఖన్దజాలా వియ చాతుద్దీపికమహామేఘతో నిక్ఖన్తవిజ్జుల్లతా వియ విధావింసు. సబ్బదిసాభాగా సువణ్ణచమ్పకపుప్ఫేహి వికిరియమానా వియ, సువణ్ణఘటా నిక్ఖన్తసువణ్ణరసధారాహి సిఞ్చమానా వియ, పసారితసువణ్ణపటపరిక్ఖిత్తా వియ, వేరమ్భవాతసముట్ఠితకింసుకకణికారపుప్ఫచుణ్ణసమోకిణ్ణా వియ విప్పకిరింసు.

భగవతోపి అసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభాద్వత్తింసవరలక్ఖణసముజ్జలం సరీరం సముగ్గతతారకం వియ గగనతలం, వికసితమివ పదుమవనం, సబ్బపాలిఫుల్లో వియ యోజనసతికో పారిచ్ఛత్తకో, పటిపాటియా ఠపితానం ద్వత్తింసూచన్దానం ద్వత్తింససూరియానం ద్వత్తింసచక్కవత్తీనం ద్వత్తింసదేవరాజానం ద్వత్తింసమహాబ్రహ్మానం సిరియా సిరిం అభిభవమానం వియ విరోచిత్థ, యథా తం దసహి పారమీహి దసహి ఉపపారమీహి దసహి పరమత్థపారమీహి సుపూరితాహి సమతింసపారమితాహి అలఙ్కతం. కప్పసతసహసాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని దిన్నదానం రక్ఖితసీలం కతకల్యాణకమ్మం ఏకస్మిం అత్తభావే ఓసరిత్వా విపాకం దాతుం ఠానం అలభమానం సమ్బాధపత్తం వియ అహోసి. నావాసహస్సభణ్డం ఏకనావం ఆరోపనకాలో వియ, సకటసహస్సభణ్డం ఏకసకటం ఆరోపనకాలో వియ, పఞ్చవీసతియా నదీనం ఓఘస్స సమ్భిజ్జ ముఖద్వారే ఏకతో రాసీభూతకాలో వియ చ అహోసి.

ఇమాయ బుద్ధసిరియా ఓభాసమానస్సాపి చ భగవతో పురతో అనేకాని దణ్డదీపికసహస్సాని ఉక్ఖిపింసు. తథా పచ్ఛతో. వామపస్సే దక్ఖిణపస్సే. జాతికుసుమచమ్పకవనమల్లికరత్తుప్పలనీలుప్పలమకులసిన్దువారపుప్ఫాని చేవ నీలపీతాదివణ్ణసుగన్ధగన్ధచుణ్ణాని చ చాతుద్దీపికమేఘవిస్సట్ఠోదకవుట్ఠియో వియ విప్పకిరింసు. పఞ్చఙ్గికతూరియనిగ్ఘోసా చేవ బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణప్పటిసంయుత్తా థుతిఘోసా చ సబ్బదిసా పూరయింసు. దేవమనుస్సనాగసుపణ్ణగన్ధబ్బయక్ఖాదీనం అక్ఖీని అమతపానం వియ లభింసు. ఇమస్మిం పన ఠానే ఠత్వా పదసహస్సేన గమనవణ్ణం వత్తుం వట్టతి. తత్రిదం ముఖమత్తం –

‘‘ఏవం సబ్బఙ్గసమ్పన్నో, కమ్పయన్తో వసున్ధరం;

అహేఠయన్తో పాణాని, యాతి లోకవినాయకో.

దక్ఖిణం పఠమం పాదం, ఉద్ధరన్తో నరాసభో;

గచ్ఛన్తో సిరిసమ్పన్నో, సోభతే ద్విపదుత్తమో.

గచ్ఛతో బుద్ధసేట్ఠస్స, హేట్ఠా పాదతలం ముదు;

సమం సమ్ఫుసతే భూమిం, రజసా నుపలిప్పతి.

నిన్నట్ఠానం ఉన్నమతి, గచ్ఛన్తే లోకనాయకే;

ఉన్నతఞ్చ సమం హోతి, పథవీ చ అచేతనా.

పాసాణా సక్ఖరా చేవ, కథలా ఖాణుకణ్టకా;

సబ్బే మగ్గా వివజ్జన్తి, గచ్ఛన్తే లోకనాయకే.

నాతిదూరే ఉద్ధరతి, నచ్చాసన్నే చ నిక్ఖిపం;

అఘట్టయన్తో నియ్యాతి, ఉభో జాణూ చ గోప్ఫకే.

నాతిసీఘం పక్కమతి, సమ్పన్నచరణో ముని;

న చాతిసణికం యాతి, గచ్ఛమానో సమాహితో.

ఉద్ధం అధో చ తిరియం, దిసఞ్చ విదిసం తథా;

న పేక్ఖమానో సో యాతి, యుగమత్తమ్హి పేక్ఖతి.

నాగవిక్కన్తచారో సో, గమనే సోభతే జినో;

చారుం గచ్ఛతి లోకగ్గో, హాసయన్తో సదేవకే.

ఉళురాజావ సోభన్తో, చతుచారీవ కేసరీ;

తోసయన్తో బహూ సత్తే, పురం సేట్ఠం ఉపాగమీ’’తి.

వణ్ణకాలో నామ కిరేస, ఏవంవిధేసు కాలేసు బుద్ధస్స సరీరవణ్ణే వా గుణవణ్ణే వా ధమ్మకథికస్స థామోయేవ పమాణం చుణ్ణియపదేహి వా గాథాబన్ధేన వా యత్తకం సక్కోతి, తత్తకం వత్తబ్బం. దుక్కథితన్తి న వత్తబ్బం. అప్పమాణవణ్ణా హి బుద్ధా, తేసం బుద్ధాపి అనవసేసతో వణ్ణం వత్తుం అసమత్థా, పగేవ ఇతరా పజాతి. ఇమినా సిరివిలాసేన అలఙ్కతప్పటియత్తం సక్యరాజపురం పవిసిత్వా భగవా పసన్నచిత్తేన జనేన గన్ధధూమవాసచుణ్ణాదీహి పూజయమానో సన్థాగారం పావిసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన యేన ఏవం సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమీ’’తి.

భగవన్తంయేవ పురక్ఖత్వాతి భగవన్తం పురతో కత్వా. తత్థ భగవా భిక్ఖూనఞ్చేవ ఉపాసకానఞ్చ మజ్ఝే నిసిన్నో గన్ధోదకేన న్హాపేత్వా దుకూలచుమ్బటకేన వోదకం కత్వా జాతిహిఙ్గులకేన మజ్జిత్వా రత్తకమ్బలపలివేఠితే పీఠే ఠపితరత్తసువణ్ణఘనపటిమా వియ అతివిరోచిత్థ. అయం పనేత్థ పోరాణానం వణ్ణభణనమగ్గో –

‘‘గన్త్వాన మణ్డలమాళం, నాగవిక్కన్తచరణో;

ఓభాసయన్తో లోకగ్గో, నిసీది వరమాసనే.

తస్మిం నిసిన్నో నరదమ్మసారథి,

దేవాతిదేవో సతపుఞ్ఞలక్ఖణో;

బుద్ధాసనే మజ్ఝగతో విరోచతి,

సువణ్ణనేక్ఖం వియ పణ్డుకమ్బలే.

నేక్ఖం జమ్బోనదస్సేవ, నిక్ఖిత్తం పణ్డుకమ్బలే;

విరోచతి వీతమలో, మణివేరోచనో యథా.

మహాసాలోవ సమ్ఫుల్లో, నేరురాజావలఙ్కతో;

సువణ్ణయూపసఙ్కాసో, పదుమో కోకనదో యథా.

జలన్తో దీపరుక్ఖోవ, పబ్బతగ్గే యథా సిఖీ;

దేవానం పారిచ్ఛత్తోవ, సబ్బఫుల్లో విరోచథా’’తి.

కాపిలవత్థవే సక్యే బహుదేవ రత్తిం ధమ్మియా కథాయాతి ఏత్థ ధమ్మీ కథా నామ సన్థాగారఅనుమోదనప్పటిసంయుత్తా పకిణ్ణకకథా వేదితబ్బా. తదా హి భగవా ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియ పథవోజం ఆకడ్ఢన్తో వియ మహాజమ్బుం ఖన్ధే గహేత్వా చాలేన్తో వియ యోజనికం మధుభణ్డం చక్కయన్తేన పీళేత్వా మధుపానం పాయమానో వియ కాపిలవత్థవానం సక్యానం హితసుఖావహం పకిణ్ణకకథం కథేసి. ‘‘ఆవాసదానం నామేతం మహారాజ మహన్తం, తుమ్హాకం ఆవాసో మయా పరిభుత్తో భిక్ఖుసఙ్ఘేన పరిభుత్తో మయా చ భిక్ఖుసఙ్ఘేన చ పరిభుత్తో పన ధమ్మరతనేన పరిభుత్తో యేవాతి తీహి రతనేహి పరిభుత్తో నామ హోతి. ఆవాసదానస్మిఞ్హి దిన్నే సబ్బదానం దిన్నమేవ హోతి. భూమట్ఠకపణ్ణసాలాయ వా సాఖామణ్డపస్స వాపి ఆనిసంసో నామ పరిచ్ఛిన్దితుం న సక్కా’’తి నానానయవిచిత్తం బహుం ధమ్మకథం కథేత్వా –

‘‘సీతం ఉణ్హం పటిహన్తి, తతో వాళమిగాని చ;

సరీసపే చ మకసే, సిసిరే చాపి వుట్ఠియో.

తతో వాతాతపో ఘోరో, సఞ్జాతో పటిహఞ్ఞతి;

లేణత్థఞ్చ సుఖత్థఞ్చ, ఝాయితుఞ్చ విపస్సితుం.

విహారదానం సఙ్ఘస్స, అగ్గం బుద్ధేన వణ్ణితం;

తస్మా హి పణ్డితో పోసో, సమ్పస్సం అత్థమత్తనో.

విహారే కారయే రమ్మే, వాసయేత్థ బహుస్సుతే;

తేసం అన్నఞ్చ పానఞ్చ, వత్థసేనాసనాని చ.

దదేయ్య ఉజుభూతేసు, విప్పసన్నేన చేతసా;

తే తస్స ధమ్మం దేసేన్తి, సబ్బదుక్ఖాపనూదనం;

యం సో ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయ, పరినిబ్బాతి అనాసవో’’తి. (చూళవ. ౨౯౫) –

ఏవం అయమ్పి ఆవాసే ఆనిసంసో, అయమ్పి ఆనిసంసోతి బహుదేవరత్తిం అతిరేకతరం దియడ్ఢయామం ఆవాసానిసంసకథం కథేసి. తత్థ ఇమా గాథావ సఙ్గహం ఆరుళ్హా, పకిణ్ణకధమ్మదేసనా పన సఙ్గహం న ఆరోహతి. సన్దస్సేసీతిఆదీని వుత్తత్థానేవ.

ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసీతి ధమ్మకథం కథాపేతుకామో జానాపేసి. అథ కస్మా సారిపుత్తమహామోగ్గల్లానమహాకస్సపాదీసు అసీతిమహాథేరేసు విజ్జమానేసు భగవా ఆనన్దత్థేరస్స భారమకాసీతి. పరిసజ్ఝాసయవసేన. ఆయస్మా హి ఆనన్దో బహుస్సుతానం అగ్గో, పహోసి పరిమణ్డలేహి పదబ్యఞ్జనేహి మధురధమ్మకథం కథేతున్తి సాకియమణ్డలే పాకటో పఞ్ఞాతో. తస్స సక్యరాజూహి విహారం గన్త్వాపి ధమ్మకథా సుతపుబ్బా, ఓరోధా పన నేసం న యథారుచియా విహారం గన్తుం లభన్తి, తేసం ఏతదహోసి – ‘‘అహో వత భగవా అప్పంయేవ ధమ్మకథం కథేత్వా అమ్హాకం ఞాతిసేట్ఠస్స ఆనన్దస్స భారం కరేయ్యా’’తి. తేసం అజ్ఝాసయవసేన భగవా తస్సేవ భారమకాసి.

సేఖో పాటిపదోతి పటిపన్నకో సేఖసమణో. సో తుయ్హం పటిభాతు ఉపట్ఠాతు, తస్స పటిపదం దేసేహీతి పటిపదాయ పుగ్గలం నియమేత్వా దస్సేతి. కస్మా పన భగవా ఇమం పటిపదం నియమేసి? బహూహి కారణేహి. ఇమే తావ సక్యా మఙ్గలసాలాయ మఙ్గలం పచ్చాసీసన్తి వడ్ఢిం ఇచ్ఛన్తి, అయఞ్చ సేఖపటిపదా మయ్హం సాసనే మఙ్గలపటిపదా వడ్ఢమానకపటిపదాతిపి ఇమం పటిపదం నియమేసి. తస్సఞ్చ పరిసతి సేఖావ బహూ నిసిన్నా, తే అత్తనా పటివిద్ధట్ఠానే కథీయమానే అకిలమన్తావ సల్లక్ఖేస్సన్తీతిపి ఇమం పటిపదం నియమేసి. ఆయస్మా చ ఆనన్దో సేఖపటిసమ్భిదాపత్తోవ, సో అత్తనా పటివిద్ధే పచ్చక్ఖట్ఠానే కథేన్తో అకిలమన్తో విఞ్ఞాపేతుం సక్ఖిస్సతీతిపి ఇమం పటిపదం నియమేసి. సేఖపటిపదాయ చ తిస్సోపి సిక్ఖా ఓసటా, తత్థ అధిసీలసిక్ఖాయ కథితాయ సకలం వినయపిటకం కథితమేవ హోతి, అధిచిత్తసిక్ఖాయ కథితాయ సకలం సుత్తన్తపిటకం కథితం హోతి, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాయ కథితాయ సకలం అభిధమ్మపిటకం కథితం హోతి, ఆనన్దో చ బహుస్సుతో తిపిటకధరో, సో పహోతి తీహి పిటకేహి తిస్సో సిక్ఖా కథేతుం, ఏవం కథితే సక్యానం మఙ్గలమేవ వడ్ఢియేవ భవిస్సతీతిపి ఇమం పటిపదం నియమేసి.

పిట్ఠి మే ఆగిలాయతీతి కస్మా ఆగిలాయతి? భగవతో హి ఛబ్బస్సాని పధానం పదహన్తస్స మహన్తం కాయదుక్ఖం అహోసి, అథస్స అపరభాగే మహల్లకకాలే పిట్ఠివాతో ఉప్పజ్జి. అకారణం వా ఏతం. పహోతి హి భగవా ఉప్పన్నం వేదనం విక్ఖమ్భేత్వా ఏకమ్పి ద్వేపి సత్తాహే ఏకపల్లఙ్కేన నిసీదితుం. సన్థాగారసాలం పన చతూహి ఇరియాపథేహి పరిభుఞ్జితుకామో అహోసి, తత్థ పాదధోవనట్ఠానతో యావ ధమ్మాసనా అగమాసి, ఏత్తకే ఠానే గమనం నిప్ఫన్నం. ధమ్మాసనం పత్తో థోకం ఠత్వా నిసీది, ఏత్తకే ఠానం. దియడ్ఢయామం ధమ్మాసనే నిసీది, ఏత్తకే ఠానే నిసజ్జా నిప్ఫన్నా. ఇదాని దక్ఖిణేన పస్సేన థోకం నిపన్నే సయనం నిప్ఫజ్జిస్సతీతి ఏవం చతూహి ఇరియాపథేహి పరిభుఞ్జితుకామో అహోసి. ఉపాదిన్నకసరీరఞ్చ నామ ‘‘నో ఆగిలాయతీ’’తి న వత్తబ్బం, తస్మా చిరం నిసజ్జాయ సఞ్జాతం అప్పకమ్పి ఆగిలాయనం గహేత్వా ఏవమాహ.

సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞాపేత్వాతి సన్థాగారస్స కిర ఏకపస్సే తే రాజానో పట్టసాణిం పరిక్ఖిపాపేత్వా కప్పియమఞ్చకం పఞ్ఞపేత్వా కప్పియపచ్చత్థరణేన అత్థరిత్వా ఉపరి సువణ్ణ-తారక-గన్ధమాలా-దామపటిమణ్డితం వితానం బన్ధిత్వా గన్ధతేలప్పదీపం ఆరోపయింసు ‘‘అప్పేవ నామ సత్థా ధమ్మాసనతో వుట్ఠాయ థోకం విస్సమన్తో ఇధ నిపజ్జేయ్య, ఏవం నో ఇమం సన్థాగారం భగవతా చతూహి ఇరియాపథేహి పరిభుత్తం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతీ’’తి. సత్థాపి తదేవ సన్ధాయ తత్థ సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేత్వా నిపజ్జి. ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసి కరిత్వాతి ఏత్తకం కాలం అతిక్కమిత్వా వుట్ఠహిస్సామీతి వుట్ఠానసఞ్ఞం చిత్తే ఠపేత్వా.

౨౩. మహానామం సక్కం ఆమన్తేసీతి సో కిర తస్మిం కాలే తస్సం పరిసతి జేట్ఠకో పామోక్ఖో, తస్మిం సఙ్గహితే సేసపరిసా సఙ్గహితావ హోతీతి థేరో తమేవ ఆమన్తేసి. సీలసమ్పన్నోతి సీలేన సమ్పన్నో, సమ్పన్నసీలో పరిపుణ్ణసీలోతి అత్థో. సద్ధమ్మేహీతి సున్దరధమ్మేహి, సతం వా సప్పురిసానం ధమ్మేహి.

౨౪. కథఞ్చ మహానామాతి ఇమినా ఏత్తకేన ఠానేన సేఖపటిపదాయ మాతికం ఠపేత్వా పటిపాటియా విత్థారేతుకామో ఏవమాహ. తత్థ సీలసమ్పన్నోతిఆదీని ‘‘సమ్పన్నసీలా, భిక్ఖవే, విహరథా’’తి ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తాదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

౨౫. కాయదుచ్చరితేనాతిఆదీసు ఉపయోగత్థే కరణవచనం, హిరియితబ్బాని కాయదుచ్చరితాదీని హిరియతి జిగుచ్ఛతీతి అత్థో. ఓత్తప్పనిద్దేసే హేత్వత్థే కరణవచనం, కాయదుచ్చరితాదీహి ఓత్తప్పస్స హేతుభూతేహి ఓత్తప్పతి భాయతీతి అత్థో. ఆరద్ధవీరియోతి పగ్గహితవీరియో అనోసక్కితమానసో. పహానాయాతి పహానత్థాయ. ఉపసమ్పదాయాతి పటిలాభత్థాయ. థామవాతి వీరియథామేన సమన్నాగతో. దళ్హపరక్కమోతి థిరపరక్కమో. అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసూతి కుసలేసు ధమ్మేసు అనోరోపితధురో అనోసక్కితవీరియో. పరమేనాతి ఉత్తమేన. సతినేపక్కేనాతి సతియా చ నిపకభావేన చ. కస్మా పన సతిభాజనియే పఞ్ఞా ఆగతాతి? సతియా బలవభావదీపనత్థం. పఞ్ఞావిప్పయుత్తా హి సతి దుబ్బలా హోతి, సమ్పయుత్తా బలవతీతి.

చిరకతమ్పీతి అత్తనా వా పరేన వా కాయేన చిరకతం చేతియఙ్గణవత్తాది అసీతి మహావత్తపటిపత్తిపూరణం. చిరభాసితమ్పీతి అత్తనా వా పరేన వా వాచాయ చిరభాసితం సక్కచ్చం ఉద్దిసన-ఉద్దిసాపన-ధమ్మోసారణ-ధమ్మదేసనా-ఉపనిసిన్నకథా-అనుమోదనియాదివసేన పవత్తితం వచీకమ్మం. సరితా అనుస్సరితాతి తస్మిం కాయేన చిరకతే ‘‘కాయో నామ కాయవిఞ్ఞత్తి, చిరభాసితే వాచా నామ వచీవిఞ్ఞత్తి. తదుభయమ్పి రూపం, తంసముట్ఠాపికా చిత్తచేతసికా అరూపం. ఇతి ఇమే రూపారూపధమ్మా ఏవం ఉప్పజ్జిత్వా ఏవం నిరుద్ధా’’తి సరతి చేవ అనుస్సరతి చ, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సముట్ఠాపేతీతి అత్థో. బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపికా హి సతి ఇధ అధిప్పేతా. తాయ సతియా ఏస సకిమ్పి సరణేన సరితా, పునప్పునం సరణేన అనుస్సరితాతి వేదితబ్బా.

ఉదయత్థగామినియాతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉదయవయగామినియా ఉదయఞ్చ వయఞ్చ పటివిజ్ఝితుం సమత్థాయ. అరియాయాతి విక్ఖమ్భనవసేన చ సముచ్ఛేదవసేన చ కిలేసేహి ఆరకా ఠితాయ పరిసుద్ధాయ. పఞ్ఞాయ సమన్నాగతోతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ చేవ మగ్గపఞ్ఞాయ చ సమఙ్గీభూతో. నిబ్బేధికాయాతి సాయేవ నిబ్బిజ్ఝనతో నిబ్బేధికాతి వుచ్చతి, తాయ సమన్నాగతోతి అత్థో. తత్థ మగ్గపఞ్ఞాయ సముచ్ఛేదవసేన అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అపదాలితపుబ్బం లోభక్ఖన్ధం దోసక్ఖన్ధం మోహక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి నిబ్బేధికా. విపస్సనాపఞ్ఞాయ తదఙ్గవసేన నిబ్బేధికాయ మగ్గపఞ్ఞాయ పటిలాభసంవత్తనతో చాతి విపస్సనా ‘‘నిబ్బేధికా’’తి వత్తుం వట్టతి. సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియాతి ఇధాపి మగ్గపఞ్ఞా ‘‘సమ్మా హేతునా నయేన వట్టదుక్ఖం ఖేపయమానా గచ్ఛతీతి సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినీ నామ. విపస్సనా తదఙ్గవసేన వట్టదుక్ఖఞ్చ కిలేసదుక్ఖఞ్చ ఖేపయమానా గచ్ఛతీతి దుక్ఖక్ఖయగామినీ. దుక్ఖక్ఖయగామినియా వా మగ్గపఞ్ఞాయ పటిలాభసంవత్తనతో ఏసా దుక్ఖక్ఖయగామినీ’’తి వేదితబ్బా.

౨౬. అభిచేతసికానన్తి అభిచిత్తం సేట్ఠచిత్తం సితానం నిస్సితానం. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానన్తి అప్పితప్పితక్ఖణే సుఖపటిలాభహేతూనం. నికామలాభీతి ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితా. అకిచ్ఛలాభీతి నిదుక్ఖలాభీ. అకసిరలాభీతి విపులలాభీ. పగుణభావేన ఏకో ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితుం సక్కోతి, సమాధిపారిపన్థికధమ్మే పన అకిలమన్తో విక్ఖమ్భేతుం న సక్కోతి, సో అత్తనో అనిచ్ఛాయ ఖిప్పమేవ వుట్ఠాతి, యథాపరిచ్ఛేదవసేన సమాపత్తిం ఠపేతుం న సక్కోతి అయం కిచ్ఛలాభీ కసిరలాభీ నామ. ఏకో ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే చ సమాపజ్జితుం సక్కోతి, సమాధిపారిపన్థికధమ్మే చ అకిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి, సో యథాపరిచ్ఛేదవసేనేవ వుట్ఠాతుం సక్కోతి, అయం అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ నామ.

౨౭. అయం వుచ్చతి మహానామ అరియసావకో సేఖో పాటిపదోతి మహానామ అరియసావకో సేఖో పాటిపదో విపస్సనాగబ్భాయ వడ్ఢమానకపటిపదాయ సమన్నాగతోతి వుచ్చతీతి దస్సేతి. అపుచ్చణ్డతాయాతి అపూతిఅణ్డతాయ. భబ్బో అభినిబ్భిదాయాతి విపస్సనాదిఞాణప్పభేదాయ భబ్బో. సమ్బోధాయాతి అరియమగ్గాయ. అనుత్తరస్స యోగక్ఖేమస్సాతి అరహత్తం అనుత్తరో యోగక్ఖేమో నామ, తదభిగమాయ భబ్బోతి దస్సేతి. యా పనాయమేత్థ అత్థదీపనత్థం ఉపమా ఆహటా, సా చేతోఖిలసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. కేవలఞ్హి తత్థ ‘‘తస్సా కుక్కుటియా అణ్డేసు తివిధకిరియకరణం వియ హి ఇమస్స భిక్ఖునో ఉస్సోళ్హిపన్నరసేహి అఙ్గేహి సమన్నాగతభావో’’తి యం ఏవం ఓపమ్మసంసన్దనం ఆగతం, తం ఇధ ఏవం సీలసమ్పన్నో హోతీతిఆదివచనతో ‘‘తస్సా కుక్కుటియా అణ్డేసు తివిధకిరియకరణం వియ ఇమస్స భిక్ఖునో సీలసమ్పన్నతాదీహి పన్నరసేహి ధమ్మేహి సమఙ్గిభావో’’తి. ఏవం యోజేత్వా వేదితబ్బం. సేసం సబ్బత్థ వుత్తసదిసమేవ.

౨౮. ఇమంయేవ అనుత్తరం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిన్తి ఇమం పఠమాదిజ్ఝానేహి అసదిసం ఉత్తమం చతుత్థజ్ఝానికం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం. పఠమాభినిబ్భిదాతి పఠమో ఞాణభేదో. దుతియాదీసుపి ఏసేవ నయో. కుక్కుటచ్ఛాపకో పన ఏకవారం మాతుకుచ్ఛితో ఏకవారం అణ్డకోసతోతి ద్వే వారే జాయతి. అరియసావకో తీహి విజ్జాహి తాయో వారే జాయతి. పుబ్బేనివాసచ్ఛాదకం తమం వినోదేత్వా పుబ్బేనివాసఞాణేన పఠమం జాయతి, సత్తానం చుతిపటిసన్ధిచ్ఛాదకం తమం వినోదేత్వా దిబ్బచక్ఖుఞాణేన దుతియం జాయతి, చతుసచ్చపటిచ్ఛాదకం తమం వినోదేత్వా ఆసవక్ఖయఞాణేన తతియం జాయతి.

౨౯. ఇదమ్పిస్స హోతి చరణస్మిన్తి ఇదమ్పి సీలం అస్స భిక్ఖునో చరణం నామ హోతీతి అత్థో. చరణం నామ బహు అనేకవిధం, సీలాదయో పన్నరసధమ్మా, తత్థ ఇదమ్పి ఏకం చరణన్తి అత్థో. పదత్థో పన చరతి తేన అగతపుబ్బం దిసం గచ్ఛతీతి చరణం. ఏస నయో సబ్బత్థ.

ఇదమ్పిస్స హోతి విజ్జాయాతి ఇదం పుబ్బేనివాసఞాణం తస్స విజ్జా నామ హోతీతి అత్థో. విజ్జా నామ బహు అనేకవిధా, విపస్సనఞాణాదీని అట్ఠ ఞాణాని, తత్థ ఇదమ్పి ఞాణం ఏకా విజ్జాతిపి అత్థో. పదత్థో పన వినివిజ్ఝిత్వా ఏతాయ జానాతీతి విజ్జా. ఏస నయో సబ్బత్థ. విజ్జాసమ్పన్నో ఇతిపీతి తీహి విజ్జాహి విజ్జాసమ్పన్నో ఇతిపి. చరణసమ్పన్నో ఇతిపీతి పఞ్చదసహి ధమ్మేహి చరణసమ్పన్నో ఇతిపి. తదుభయేన పన విజ్జాచరణసమ్పన్నో ఇతిపీతి.

౩౦. సనఙ్కుమారేనాతి పోరాణకకుమారేన, చిరకాలతో పట్ఠాయ కుమారోతి పఞ్ఞాతేన. సో కిర మనుస్సపథే పఞ్చచూళకకుమారకకాలే ఝానం నిబ్బత్తేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి, తస్స సో అత్తభావో పియో అహోసి మనాపో, తస్మా తాదిసేనేవ అత్తభావేన చరతి, తేన నం సనఙ్కుమారోతి సఞ్జానన్తి. జనేతస్మిన్తి జనితస్మిం, పజాయాతి అత్థో. యే గోత్తపటిసారినోతి యే జనేతస్మిం గోత్తం పటిసరన్తి ‘‘అహం గోతమో, అహం కస్సపో’’తి, తేసు లోకే గోత్తపటిసారీసు ఖత్తియో సేట్ఠో. అనుమతా భగవతాతి మమ పఞ్హబ్యాకరణేన సద్ధిం సంసన్దిత్వా దేసితాతి అమ్బట్ఠసుత్తే బుద్ధేన భగవతా ‘‘అహమ్పి, అమ్బట్ఠ, ఏవం వదామి –

‘ఖత్తియో సేట్ఠో జనేతస్మిం, యే గోత్తపటిసారినో;

విజ్జాచరణసమ్పన్నో, సో సేట్ఠో దేవమానుసే’తి’’. (దీ. ని. ౧.౨౭౭) –

ఏవం భాసన్తేన అనుఞ్ఞాతా అనుమోదితా. సాధు సాధు ఆనన్దాతి, భగవా కిర ఆదితో పట్ఠాయ నిద్దం అనోక్కమన్తోవ ఇమం సుత్తం సుత్వా ఆనన్దేన సేఖపటిపదాయ కూటం గహితన్తి ఞత్వా ఉట్ఠాయ పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నో సాధుకారం అదాసి. ఏత్తావతా చ పన ఇదం సుత్తం జినభాసితం నామ జాతం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

సేఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.