౯. సమ్మాదిట్ఠిసుత్తవణ్ణనా

౮౯. ఏవం మే సుతన్తి సమ్మాదిట్ఠిసుత్తం. తత్థ ‘‘సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాదిట్ఠీతి, ఆవుసో, వుచ్చతి, కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో’’తి వా ‘‘కతమం పనావుసో, అకుసల’’న్తి వా ఏవం యత్తకా థేరేన పుచ్ఛా వుత్తా, సబ్బా కథేతుకమ్యతా పుచ్ఛా ఏవ.

తత్థ యస్మా జానన్తాపి సమ్మాదిట్ఠీతి వదన్తి అజానన్తాపి బాహిరకాపి సాసనికాపి అనుస్సవాదివసేనాపి అత్తపచ్చక్ఖేనాపి, తస్మా తం బహూనం వచనం ఉపాదాయ ద్విక్ఖత్తుం ఆమసన్తో ‘‘సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాదిట్ఠీతి, ఆవుసో, వుచ్చతీ’’తి ఆహ. అయఞ్హి ఏత్థ అధిప్పాయో, అపరేహిపి సమ్మాదిట్ఠీతి వుచ్చతి, అథాపరేహిపి సమ్మాదిట్ఠీతి వుచ్చతి, స్వాయం ఏవం వుచ్చమానో అత్థఞ్చ లక్ఖణఞ్చ ఉపాదాయ కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతీతి. తత్థ సమ్మాదిట్ఠీతి సోభనాయ పసత్థాయ చ దిట్ఠియా సమన్నాగతో. యదా పన ధమ్మేయేవ అయం సమ్మాదిట్ఠిసద్దో వత్తతి, తదాస్స సోభనా పసత్థా చ దిట్ఠి సమ్మాదిట్ఠీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.

సా చాయం సమ్మాదిట్ఠి దువిధా హోతి లోకియా లోకుత్తరాతి. తత్థ కమ్మస్సకతాఞాణం సచ్చానులోమికఞాణఞ్చ లోకియా సమ్మాదిట్ఠి, సఙ్ఖేపతో వా సబ్బాపి సాసవా పఞ్ఞా. అరియమగ్గఫలసమ్పయుత్తా పఞ్ఞా లోకుత్తరా సమ్మాదిట్ఠి. పుగ్గలో పన తివిధో హోతి పుథుజ్జనో సేక్ఖో అసేక్ఖో చ. తత్థ పుథుజ్జనో దువిధో హోతి బాహిరకో సాసనికో చ. తత్థ బాహిరకో కమ్మవాదీ కమ్మస్సకతాదిట్ఠియా సమ్మాదిట్ఠి హోతి, నో సచ్చానులోమికాయ అత్తదిట్ఠిపరామాసకత్తా. సాసనికో ద్వీహిపి. సేక్ఖో నియతాయ సమ్మాదిట్ఠియా సమ్మాదిట్ఠి. అసేక్ఖో అసేక్ఖాయ. ఇధ పన నియతాయ నియ్యానికాయ లోకుత్తరకుసలసమ్మాదిట్ఠియా సమన్నాగతో ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి అధిప్పేతో. తేనేవాహ ‘‘ఉజుగతాస్స దిట్ఠి ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి, లోకుత్తరకుసలసమ్మాదిట్ఠియేవ హి అన్తద్వయమనుపగమ్మ ఉజుభావేన గతత్తా, కాయవఙ్కాదీని చ సబ్బవఙ్కాని సముచ్ఛిన్దిత్వా గతత్తా ఉజుగతా హోతి, తాయేవ చ దిట్ఠియా సమన్నాగతో నవప్పకారేపి లోకుత్తరధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన అచలప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి, సబ్బదిట్ఠిగహనాని చ వినిబ్బేఠేన్తో సబ్బకిలేసే పజహన్తో జాతిసంసారా నిక్ఖమన్తో పటిపత్తిం పరినిట్ఠపేన్తో అరియేన మగ్గేన ఆగతో ఇమం సమ్బుద్ధప్పవేదితం అమతోగధం నిబ్బానసఙ్ఖాతం సద్ధమ్మన్తి వుచ్చతి.

యతో ఖోతి కాలపరిచ్ఛేదవచనమేతం, యస్మిం కాలేతి వుత్తం హోతి. అకుసలఞ్చ పజానాతీతి దసాకుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతం అకుసలఞ్చ పజానాతి, నిరోధారమ్మణాయ పజాననాయ కిచ్చవసేన ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి పటివిజ్ఝన్తో అకుసలం పజానాతి. అకుసలమూలఞ్చ పజానాతీతి తస్స మూలపచ్చయభూతం అకుసలమూలఞ్చ పజానాతి, తేనేవ పకారేన ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి పటివిజ్ఝన్తో. ఏస నయో కుసలఞ్చ కుసలమూలఞ్చాతి ఏత్థాపి. యథా చేత్థ, ఏవం ఇతో పరేసు సబ్బవారేసు కిచ్చవసేనేవ వత్థుపజాననా వేదితబ్బా. ఏత్తావతాపీతి ఏత్తకేన ఇమినా అకుసలాదిప్పజాననేనాపి. సమ్మాదిట్ఠి హోతీతి వుత్తప్పకారాయ లోకుత్తరసమ్మాదిట్ఠియా సమన్నాగతో హోతి. ఉజుగతాస్స…పే… ఇమం సద్ధమ్మన్తి ఏత్తావతా సంఖిత్తదేసనా నిట్ఠితా హోతి. దేసనాయేవ చేసా సంఖిత్తా, తేసం పన భిక్ఖూనం విత్థారవసేనేవ సమ్మామనసికారప్పటివేధో వేదితబ్బో.

దుతియవారే పన దేసనాపి విత్థారేన మనసికారప్పటివేధోపి విత్థారేనేవ వుత్తోతి వేదితబ్బో. తత్థ ‘‘సంఖిత్తదేసనాయ ద్వే హేట్ఠిమమగ్గా, విత్థారదేసనాయ ద్వే ఉపరిమమగ్గా కథితా’’తి భిక్ఖూ ఆహంసు విత్థారదేసనావసానే ‘‘సబ్బసో రాగానుసయం పహాయా’’తిఆదివచనం సమ్పస్సమానా. థేరో పనాహ ‘‘సంఖిత్తదేసనాయపి చత్తారో మగ్గా రాసితో కథితా, విత్థారదేసనాయపీ’’తి. యా చాయం ఇధ సంఖిత్తవిత్థారదేసనాసు విచారణా ఆవికతా, సా సబ్బవారేసు ఇధ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. అపుబ్బానుత్తానపదవణ్ణనామత్తమేవ హి ఇతో పరం కరిస్సామ.

అకుసలకమ్మపథవణ్ణనా

తత్థ పఠమవారస్స తావ విత్థారదేసనాయ ‘‘పాణాతిపాతో ఖో, ఆవుసో, అకుసల’’న్తిఆదీసు అకోసల్లప్పవత్తియా అకుసలం వేదితబ్బం, పరతో వత్తబ్బకుసలప్పటిపక్ఖతో వా. తం లక్ఖణతో సావజ్జదుక్ఖవిపాకం సంకిలిట్ఠం వా. అయం తావేత్థ సాధారణపదవణ్ణనా.

అసాధారణేసు పన పాణస్స అతిపాతో పాణాతిపాతో, పాణవధో పాణఘాతోతి వుత్తం హోతి. పాణోతి చేత్థ వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం. తస్మిం పన పాణే పాణసఞ్ఞినో జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకఉపక్కమసముట్ఠాపికా కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారప్పవత్తా వధకచేతనా పాణాతిపాతో. సో గుణవిరహితేసు తిరచ్ఛానగతాదీసు పాణేసు ఖుద్దకే పాణే అప్పసావజ్జో, మహాసరీరే మహాసావజ్జో. కస్మా? పయోగమహన్తతాయ. పయోగసమత్తేపి వత్థుమహన్తతాయ. గుణవన్తేసు మనుస్సాదీసు అప్పగుణే పాణే అప్పసావజ్జో, మహాగుణే మహాసావజ్జో. సరీరగుణానం పన సమభావే సతి కిలేసానం ఉపక్కమానఞ్చ ముదుతాయ అప్పసావజ్జో, తిబ్బతాయ మహాసావజ్జోతి వేదితబ్బో. తస్స పఞ్చ సమ్భారా హోన్తి పాణో, పాణసఞ్ఞితా, వధకచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన మరణన్తి. ఛ పయోగా సాహత్థికో, ఆణత్తికో, నిస్సగ్గియో, థావరో, విజ్జామయో, ఇద్ధిమయోతి. ఇమస్మిం పనేత్థ విత్థారీయమానే అతిపపఞ్చో హోతి, తస్మా నం న విత్థారయామ, అఞ్ఞఞ్చ ఏవరూపం. అత్థికేహి పన సమన్తపాసాదికం వినయట్ఠకథం (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౭౨) ఓలోకేత్వా గహేతబ్బో.

అదిన్నస్స ఆదానం అదిన్నాదానం, పరస్స హరణం థేయ్యం, చోరికాతి వుత్తం హోతి. తత్థ అదిన్నన్తి పరపరిగ్గహితం, యత్థ పరో యథాకామకారితం ఆపజ్జన్తో అదణ్డారహో అనుపవజ్జో చ హోతి. తస్మిం పన పరపరిగ్గహితే పరపరిగ్గహితసఞ్ఞినో తదాదాయకఉపక్కమసముట్ఠాపికా థేయ్యచేతనా అదిన్నాదానం. తం హీనే పరసన్తకే అప్పసావజ్జం, పణీతే మహాసావజ్జం. కస్మా? వత్థుపణీతతాయ. వత్థుసమత్తే సతి గుణాధికానం సన్తకే వత్థుస్మిం మహాసావజ్జం. తం తం గుణాధికం ఉపాదాయ తతో తతో హీనగుణస్స సన్తకే వత్థుస్మిం అప్పసావజ్జం. తస్స పఞ్చ సమ్భారా హోన్తి పరపరిగ్గహితం, పరపరిగ్గహితసఞ్ఞితా, థేయ్యచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన హరణన్తి. ఛ పయోగా సాహత్థికాదయోవ. తే చ ఖో యథానురూపం థేయ్యావహారో, పసయ్హావహారో, పటిచ్ఛన్నావహారో, పరికప్పావహారో, కుసావహారోతి ఇమేసం అవహారానం వసేన పవత్తాతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౨) వుత్తో.

కామేసుమిచ్ఛాచారోతి ఏత్థ పన కామేసూతి మేథునసమాచారేసు. మిచ్ఛాచారోతి ఏకన్తనిన్దితో లామకాచారో. లక్ఖణతో పన అసద్ధమ్మాధిప్పాయేన కాయద్వారప్పవత్తా అగమనీయట్ఠానవీతిక్కమచేతనా కామేసుమిచ్ఛాచారో.

తత్థ అగమనీయట్ఠానం నామ పురిసానం తావ మాతురక్ఖితా, పితురక్ఖితా, మాతాపితురక్ఖితా, భాతురక్ఖితా, భగినిరక్ఖితా, ఞాతిరక్ఖితా, గోత్తరక్ఖితా, ధమ్మరక్ఖితా, సారక్ఖా, సపరిదణ్డాతి మాతురక్ఖితాదయో దస; ధనక్కీతా, ఛన్దవాసినీ, భోగవాసినీ, పటవాసినీ, ఓదపత్తకినీ, ఓభటచుమ్బటా, దాసీ చ భరియా చ, కమ్మకారీ చ భరియా చ, ధజాహతా, ముహుత్తికాతి ఏతా చ ధనక్కీతాదయో దసాతి వీసతి ఇత్థియో. ఇత్థీసు పన ద్విన్నం సారక్ఖాసపరిదణ్డానం, దసన్నఞ్చ ధనక్కీతాదీనన్తి ద్వాదసన్నం ఇత్థీనం అఞ్ఞే పురిసా, ఇదం అగమనీయట్ఠానం నామ. సో పనేస మిచ్ఛాచారో సీలాదిగుణరహితే అగమనీయట్ఠానే అప్పసావజ్జో, సీలాదిగుణసమ్పన్నే మహాసావజ్జో. తస్స చత్తారో సమ్భారా అగమనీయవత్థు, తస్మిం సేవనచిత్తం, సేవనపయోగో, మగ్గేనమగ్గప్పటిపత్తిఅధివాసనన్తి. ఏకో పయోగో సాహత్థికో ఏవ.

ముసాతి విసంవాదనపురేక్ఖారస్స అత్థభఞ్జకో వచీపయోగో కాయపయోగో వా. విసంవాదనాధిప్పాయేన పనస్స పరవిసంవాదనకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. అపరో నయో ముసాతి అభూతం అతచ్ఛం వత్థు. వాదోతి తస్స భూతతో తచ్ఛతో విఞ్ఞాపనం. లక్ఖణతో పన అతథం వత్థుం తథతో పరం విఞ్ఞాపేతుకామస్స తథావిఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. సో యమత్థం భఞ్జతి, తస్స అప్పతాయ అప్పసావజ్జో, మహన్తతాయ మహాసావజ్జో. అపిచ గహట్ఠానం అత్తనో సన్తకం అదాతుకామతాయ నత్థీతిఆదినయప్పవత్తో అప్పసావజ్జో, సక్ఖినా హుత్వా అత్థభఞ్జనత్థం వుత్తో మహాసావజ్జో. పబ్బజితానం అప్పకమ్పి తేలం వా సప్పిం వా లభిత్వా హసాధిప్పాయేన ‘‘అజ్జ గామే తేలం నదీమఞ్ఞే సన్దతీ’’తి పురాణకథానయేన పవత్తో అప్పసావజ్జో, అదిట్ఠంయేవ పన దిట్ఠన్తిఆదినా నయేన వదన్తానం మహాసావజ్జో. తస్స చత్తారో సమ్భారా హోన్తి అతథం వత్థు, విసంవాదనచిత్తం, తజ్జో వాయామో, పరస్స తదత్థవిజాననన్తి. ఏకో పయోగో సాహత్థికోవ. సో కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా వాచాయ వా విసంవాదకకిరియాకరణే దట్ఠబ్బో. తాయ చే కిరియాయ పరో తమత్థం జానాతి, అయం కిరియాసముట్ఠాపికచేతనాక్ఖణేయేవ ముసావాదకమ్మునా బజ్ఝతి.

పిసుణా వాచాతిఆదీసు యాయ వాచాయ యస్స తం వాచం భాసతి, తస్స హదయే అత్తనో పియభావం పరస్స చ సుఞ్ఞభావం కరోతి, సా పిసుణా వాచా. యాయ పన అత్తానమ్పి పరమ్పి ఫరుసమ్పి కరోతి, సా వాచా సయమ్పి ఫరుసా నేవ కణ్ణసుఖా న హదయసుఖా వా, అయం ఫరుసా వాచా. యేన సమ్ఫం పలపతి నిరత్థకం, సో సమ్ఫప్పలాపో. తేసం మూలభూతా చేతనాపి పిసుణావాచాదినామమేవ లభతి, సా ఏవ చ ఇధ అధిప్పేతాతి. తత్థ సంకిలిట్ఠచిత్తస్స పరేసం వా భేదాయ అత్తనో పియకమ్యతాయ వా కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా పిసుణా వాచా. సా యస్స భేదం కరోతి, తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జా. తస్సా చత్తారో సమ్భారా భిన్దితబ్బో పరో, ‘‘ఇతి ఇమే నానా భవిస్సన్తి వినా భవిస్సన్తీ’’తి భేదపురేక్ఖారతా వా, ‘‘అహం పియో భవిస్సామి విస్సాసికో’’తి పియకమ్యతా వా, తజ్జో వాయామో, తస్స తదత్థవిజాననన్తి.

పరస్స మమ్మచ్ఛేదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా ఏకన్తఫరుసా చేతనా ఫరుసా వాచా. తస్స ఆవిభావత్థమిదం వత్థు – ఏకో కిర దారకో మాతువచనం అనాదియిత్వా అరఞ్ఞం గచ్ఛతి, తం మాతా నివత్తేతుం అసక్కోన్తీ ‘‘చణ్డా తం మహింసీ అనుబన్ధతూ’’తి అక్కోసి. అథస్స తత్థేవ అరఞ్ఞే మహింసీ ఉట్ఠాసి. దారకో ‘‘యం మమ మాతా ముఖేన కథేసి తం మా హోతు, యం చిత్తేన చిన్తేసి తం హోతూ’’తి సచ్చకిరియమకాసి. మహింసీ తత్థేవ బద్ధా వియ అట్ఠాసి. ఏవం మమ్మచ్ఛేదకోపి పయోగో చిత్తసణ్హతాయ ఫరుసా వాచా న హోతి. మాతాపితరో హి కదాచి పుత్తకే ఏవమ్పి వదన్తి ‘‘చోరా వో ఖణ్డాఖణ్డికం కరోన్తూ’’తి, ఉప్పలపత్తమ్పి చ నేసం ఉపరి పతన్తం న ఇచ్ఛన్తి. ఆచరియుపజ్ఝాయా చ కదాచి నిస్సితకే ఏవం వదన్తి ‘‘కిం ఇమే అహిరికా అనోత్తప్పినో చరన్తి నిద్ధమథ నే’’తి. అథ ఖో నేసం ఆగమాధిగమసమ్పత్తిం ఇచ్ఛన్తి. యథా చ చిత్తసణ్హతాయ ఫరుసా వాచా న హోతి, ఏవం వచనసణ్హతాయ అఫరుసా వాచాపి న హోతి. న హి మారాపేతుకామస్స ‘‘ఇమం సుఖం సయాపేథా’’తి వచనం అఫరుసా వాచా హోతి. చిత్తఫరుసతాయ పనేసా ఫరుసా వాచావ. సా యం సన్ధాయ పవత్తితా, తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జా. తస్సా తయో సమ్భారా అక్కోసితబ్బో పరో, కుపితచిత్తం, అక్కోసనాతి.

అనత్థవిఞ్ఞాపకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా అకుసలచేతనా సమ్ఫప్పలాపో. సో ఆసేవనమన్దతాయ అప్పసావజ్జో, ఆసేవనమహన్తతాయ మహాసావజ్జో. తస్స ద్వే సమ్భారా భారతయుద్ధసీతాహరణాదినిరత్థకకథాపురేక్ఖారతా, తథారూపీకథాకథనన్తి.

అభిజ్ఝాయతీతి అభిజ్ఝా, పరభణ్డాభిముఖీ హుత్వా తన్నిన్నతాయ పవత్తతీతి అత్థో. సా ‘‘అహో వత ఇదం మమస్సా’’తి ఏవం పరభణ్డాభిజ్ఝాయనలక్ఖణా. అదిన్నాదానం వియ అప్పసావజ్జా చ మహాసావజ్జా చ. తస్సా ద్వే సమ్భారా పరభణ్డం, అత్తనో పరిణామనఞ్చ. పరభణ్డవత్థుకే హి లోభే ఉప్పన్నేపి న తావ కమ్మపథభేదో హోతి, యావ ‘‘అహో వతీదం మమస్సా’’తి అత్తనో న పరిణామేతి.

హితసుఖం బ్యాపాదయతీతి బ్యాపాదో. సో పరవినాసాయ మనోపదోసలక్ఖణో, ఫరుసా వాచా వియ అప్పసావజ్జో మహాసావజ్జో చ. తస్స ద్వే సమ్భారా పరసత్తో చ, తస్స చ వినాసచిన్తా. పరసత్తవత్థుకే హి కోధే ఉప్పన్నేపి న తావ కమ్మపథభేదో హోతి, యావ ‘‘అహో వతాయం ఉచ్ఛిజ్జేయ్య వినస్సేయ్యా’’తి తస్స వినాసం న చిన్తేతి.

యథాభుచ్చగహణాభావేన మిచ్ఛా పస్సతీతి మిచ్ఛాదిట్ఠి. సా ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా నయేన విపరీతదస్సనలక్ఖణా. సమ్ఫప్పలాపో వియ అప్పసావజ్జా మహాసావజ్జా చ. అపిచ అనియతా అప్పసావజ్జా, నియతా మహాసావజ్జా. తస్సా ద్వే సమ్భారా వత్థునో చ గహితాకారవిపరీతతా, యథా చ తం గణ్హాతి, తథాభావేన తస్సుపట్ఠానన్తి.

ఇమేసం పన దసన్నం అకుసలకమ్మపథానం ధమ్మతో కోట్ఠాసతో ఆరమ్మణతో వేదనాతో మూలతోతి పఞ్చహాకారేహి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తత్థ ధమ్మతోతి ఏతేసు హి పటిపాటియా సత్త, చేతనాధమ్మావ హోన్తి, అభిజ్ఝాదయో తయో చేతనాసమ్పయుత్తా.

కోట్ఠాసతోతి పటిపాటియా సత్త, మిచ్ఛాదిట్ఠి చాతి ఇమే అట్ఠ కమ్మపథా ఏవ హోన్తి, నో మూలాని. అభిజ్ఝాబ్యాపాదా కమ్మపథా చేవ మూలాని చ. అభిజ్ఝా హి మూలం పత్వా లోభో అకుసలమూలం హోతి. బ్యాపాదో దోసో అకుసలమూలం.

ఆరమ్మణతోతి పాణాతిపాతో జీవితిన్ద్రియారమ్మణతో సఙ్ఖారారమ్మణో హోతి. అదిన్నాదానం సత్తారమ్మణం వా సఙ్ఖారారమ్మణం వా. మిచ్ఛాచారో ఫోట్ఠబ్బవసేన సఙ్ఖారారమ్మణో. సత్తారమ్మణోతిపి ఏకే. ముసావాదో సత్తారమ్మణో వా సఙ్ఖారారమ్మణో వా. తథా పిసుణా వాచా. ఫరుసా వాచా సత్తారమ్మణావ. సమ్ఫప్పలాపో దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతవసేన సత్తారమ్మణో వా సఙ్ఖారారమ్మణో వా, తథా అభిజ్ఝా. బ్యాపాదో సత్తారమ్మణోవ. మిచ్ఛాదిట్ఠి తేభూమకధమ్మవసేన సఙ్ఖారారమ్మణా.

వేదనాతోతి పాణాతిపాతో దుక్ఖవేదనో హోతి. కిఞ్చాపి హి రాజానో చోరం దిస్వా హసమానాపి ‘‘గచ్ఛథ నం ఘాతేథా’’తి వదన్తి, సన్నిట్ఠాపకచేతనా పన నేసం దుక్ఖసమ్పయుత్తావ హోతి. అదిన్నాదానం తివేదనం. మిచ్ఛాచారో సుఖమజ్ఝత్తవసేన ద్వివేదనో, సన్నిట్ఠాపకచిత్తే పన మజ్ఝత్తవేదనో న హోతి. ముసావాదో తివేదనో, తథా పిసుణా వాచా. ఫరుసా వాచా దుక్ఖవేదనావ. సమ్ఫప్పలాపో తివేదనో. అభిజ్ఝా సుఖమజ్ఝత్తవసేన ద్వివేదనా, తథా మిచ్ఛాదిట్ఠి. బ్యాపాదో దుక్ఖవేదనో.

మూలతోతి పాణాతిపాతో దోసమోహవసేన ద్విమూలకో హోతి. అదిన్నాదానం దోసమోహవసేన వా లోభమోహవసేన వా. మిచ్ఛాచారో లోభమోహవసేన. ముసావాదో దోసమోహవసేన వా లోభమోహవసేన వా, తథా పిసుణా వాచా సమ్ఫప్పలాపో చ. ఫరుసా వాచా దోసమోహవసేన. అభిజ్ఝా మోహవసేన ఏకమూలా, తథా బ్యాపాదో. మిచ్ఛాదిట్ఠి లోభమోహవసేన ద్విమూలాతి.

లోభో అకుసలమూలన్తిఆదీసు లుబ్భతీతి లోభో. దుస్సతీతి దోసో. ముయ్హతీతి మోహో. తేసు లోభో సయఞ్చ అకుసలో సావజ్జదుక్ఖవిపాకట్ఠేన, ఇమేసఞ్చ పాణాతిపాతాదీనం అకుసలానం కేసఞ్చి సమ్పయుత్తప్పభావకట్ఠేన కేసఞ్చి ఉపనిస్సయపచ్చయట్ఠేన మూలన్తి అకుసలమూలం. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘రత్తో ఖో ఆవుసో రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పాణమ్పి హనతీ’’తిఆది. దోసమోహానం అకుసలమూలభావేపి ఏసేవ నయో.

అకుసలకమ్మపథవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుసలకమ్మపథవణ్ణనా

పాణాతిపాతా వేరమణీ కుసలన్తిఆదీసు పాణాతిపాతాదయో వుత్తత్థా ఏవ. వేరం మణతీతి వేరమణీ, వేరం పజహతీతి అత్థో. విరమతి వా ఏతాయ కరణభూతాయ, వికారస్స వేకారం కత్వాపి వేరమణీ. అయం తావేత్థ బ్యఞ్జనతో వణ్ణనా. అత్థతో పన వేరమణీతి కుసలచిత్తసమ్పయుత్తా విరతి. యా ‘‘పాణాతిపాతా విరమన్తస్స, యా తస్మిం సమయే పాణాతిపాతా ఆరతి విరతీ’’తి ఏవం వుత్తా కుసలచిత్తసమ్పయుత్తా విరతి, సా భేదతో తివిధో హోతి సమ్పత్తవిరతి సమాదానవిరతి సముచ్ఛేదవిరతీతి. తత్థ అసమాదిన్నసిక్ఖాపదానం అత్తనో జాతివయబాహుసచ్చాదీని పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘అయుత్తం అమ్హాకం ఏవరూపం కాతు’’న్తి సమ్పత్తవత్థుం అవీతిక్కమన్తానం ఉప్పజ్జమానా విరతి సమ్పత్తవిరతీతి వేదితబ్బా సీహళదీపే చక్కనఉపాసకస్స వియ.

తస్స కిర దహరకాలేయేవ మాతుయా రోగో ఉప్పజ్జి. వేజ్జేన చ ‘‘అల్లససమంసం లద్ధుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. తతో చక్కనస్స భాతా ‘‘గచ్ఛ తాత ఖేత్తం ఆహిణ్డాహీ’’తి చక్కనం పేసేసి. సో తత్థ గతో. తస్మిఞ్చ సమయే ఏకో ససో తరుణసస్సం ఖాదితుం ఆగతో హోతి, సో తం దిస్వా వేగేన ధావేన్తో వల్లియా బద్ధో ‘‘కిరి కిరీ’’తి సద్దమకాసి. చక్కనో తేన సద్దేన గన్త్వా తం గహేత్వా చిన్తేసి ‘‘మాతు భేసజ్జం కరోమీ’’తి. పున చిన్తేసి ‘‘న మేతం పతిరూపం, య్వాహం మాతు జీవితకారణా పరం జీవితా వోరోపేయ్య’’న్తి. అథ నం ‘‘గచ్ఛ అరఞ్ఞే ససేహి సద్ధిం తిణోదకం పరిభుఞ్జా’’తి ముఞ్చి. భాతరా చ ‘‘కిం తాత ససో లద్ధో’’తి పుచ్ఛితో తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. తతో నం భాతా పరిభాసి. సో మాతుసన్తికం గన్త్వా ‘‘యతోహం జాతో, నాభిజానామి సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేతా’’తి సచ్చం వత్వా అధిట్ఠాసి. తావదేవస్స మాతా అరోగా అహోసి.

సమాదిన్నసిక్ఖాపదానం పన సిక్ఖాపదసమాదానే చ తతుత్తరి చ అత్తనో జీవితమ్పి పరిచ్చజిత్వా వత్థుం అవీతిక్కమన్తానం ఉప్పజ్జమానా విరతి సమాదానవిరతీతి వేదితబ్బా ఉత్తరవడ్ఢమానపబ్బతవాసీఉపాసకస్స వియ.

సో కిర అమ్బరియవిహారవాసీపిఙ్గలబుద్ధరక్ఖితత్థేరస్స సన్తికే సిక్ఖాపదాని గహేత్వా ఖేత్తం కస్సతి. అథస్స గోణో నట్ఠో, సో తం గవేసన్తో ఉత్తరవడ్ఢమానపబ్బతం ఆరుహి, తత్ర నం మహాసప్పో అగ్గహేసి. సో చిన్తేసి ‘‘ఇమాయస్స తిఖిణవాసియా సీసం ఛిన్దామీ’’తి. పున చిన్తేసి ‘‘న మేతం పతిరూపం, య్వాహం భావనీయస్స గరునో సన్తికే సిక్ఖాపదం గహేత్వా భిన్దేయ్య’’న్తి. ఏవం యావతతియం చిన్తేత్వా ‘‘జీవితం పరిచ్చజామి, న సిక్ఖాపద’’న్తి అంసే ఠపితం తిఖిణదణ్డవాసిం అరఞ్ఞే ఛడ్డేసి. తావదేవ నం మహావాళో ముఞ్చిత్వా అగమాసీతి.

అరియమగ్గసమ్పయుత్తా పన విరతి సముచ్ఛేదవిరతీతి వేదితబ్బా. యస్సా ఉప్పత్తితో పభుతి ‘‘పాణం ఘాతేస్సామీ’’తి అరియపుగ్గలానం చిత్తమ్పి న ఉప్పజ్జతీతి. సా పనాయం విరతి కోసల్లప్పవత్తియా కుసలన్తి వుత్తా. కుచ్ఛితసయనతో వా కుసన్తి లద్ధవోహారం దుస్సీల్యం లునాతీతిపి కుసలం. కతమఞ్చావుసో కుసలన్తి ఇమస్స పన పఞ్హస్స అననురూపత్తా కుసలాతి న వుత్తా.

యథా చ అకుసలానం, ఏవం ఇమేసమ్పి కుసలకమ్మపథానం ధమ్మతో కోట్ఠాసతో ఆరమ్మణతో వేదనాతో మూలతోతి పఞ్చహాకారేహి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తత్థ ధమ్మతోతి ఏతేసు హి పటిపాటియా సత్త చేతనాపి వట్టన్తి, విరతియోపి. అన్తే తయో చేతనాసమ్పయుత్తావ.

కోట్ఠాసతోతి పటిపాటియా సత్త కమ్మపథా ఏవ, నో మూలాని. అన్తే తయో కమ్మపథా చేవ మూలాని చ. అనభిజ్ఝా హి మూలం పత్వా అలోభో కుసలమూలం హోతి. అబ్యాపాదో అదోసో కుసలమూలం. సమ్మాదిట్ఠి అమోహో కుసలమూలం.

ఆరమ్మణతోతి పాణాతిపాతాదీనం ఆరమ్మణానేవ ఏతేసం ఆరమ్మణాని, వీతిక్కమితబ్బతోయేవ హి వేరమణీ నామ హోతి. యథా పన నిబ్బానారమ్మణో అరియమగ్గో కిలేసే పజహతి, ఏవం జీవితిన్ద్రియాదిఆరమ్మణాపేతే కమ్మపథా పాణాతిపాతాదీని దుస్సీల్యాని పజహన్తీతి వేదితబ్బా.

వేదనాతోతి సబ్బే సుఖవేదనా వా హోన్తి, మజ్ఝత్తవేదనా వా. కుసలం పత్వా హి దుక్ఖవేదనా నామ నత్థి.

మూలతోతి పటిపాటియా సత్త కమ్మపథా ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స అలోభఅదోసఅమోహవసేన తిమూలా హోన్తి. ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స ద్విమూలా. అనభిజ్ఝా ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స ద్విమూలా. ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేన ఏకమూలా. అలోభో పన అత్తనావ అత్తనో మూలం న హోతి, అబ్యాపాదేపి ఏసేవ నయో. సమ్మాదిట్ఠి అలోభాదోసవసేన ద్విమూలావాతి.

అలోభో కుసలమూలన్తిఆదీసు న లోభోతి అలోభో, లోభపటిపక్ఖస్స ధమ్మస్సేతం అధివచనం. అదోసామోహేసుపి ఏసేవ నయో. తేసు అలోభో సయఞ్చ కుసలం, ఇమేసఞ్చ పాణాతిపాతా వేరమణీఆదీనం కుసలానం కేసఞ్చి సమ్పయుత్తప్పభావకట్ఠేన కేసఞ్చి ఉపనిస్సయపచ్చయట్ఠేన మూలన్తి కుసలమూలం. అదోసామోహానమ్పి కుసలమూలభావే ఏసేవ నయో.

ఇదాని సబ్బమ్పి తం సఙ్ఖేపేన చ విత్థారేన చ దేసితమత్థం నిగమేన్తో యతో ఖో ఆవుసోతిఆదిఅప్పనావారమాహ. తత్థ ఏవం అకుసలం పజానాతీతి ఏవం యథానిద్దిట్ఠదసాకుసలకమ్మపథవసేన అకుసలం పజానాతి. ఏవం అకుసలమూలన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్తావతా ఏకేన నయేన చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికస్స యావ అరహత్తా నియ్యానం కథితం హోతి. కథం? ఏత్థ హి ఠపేత్వా అభిజ్ఝం దస అకుసలకమ్మపథా చ కుసలకమ్మపథా చ దుక్ఖసచ్చం. అభిజ్ఝా చ లోభో అకుసలమూలఞ్చాతి ఇమే ద్వే ధమ్మా నిప్పరియాయేన సముదయసచ్చం. పరియాయేన పన సబ్బేపి కమ్మపథా దుక్ఖసచ్చం. సబ్బాని కుసలాకుసలమూలాని సముదయసచ్చం. ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిరోధసచ్చం. దుక్ఖం పరిజానన్తో సముదయం పజహమానో నిరోధం పజానన్తో అరియమగ్గో మగ్గసచ్చన్తి ఇతి ద్వే సచ్చాని సరూపేన వుత్తాని, ద్వే ఆవత్తహారవసేన వేదితబ్బాని.

సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయాతి సో ఏవం అకుసలాదీని పజానన్తో సబ్బాకారేన రాగానుసయం పజహిత్వా. పటిఘానుసయం పటివినోదేత్వాతి పటిఘానుసయఞ్చ సబ్బాకారేనేవ నీహరిత్వాతి వుత్తం హోతి. ఏత్తావతా అనాగామిమగ్గో కథితో. అస్మీతి దిట్ఠిమానానుసయం సమూహనిత్వాతి పఞ్చసు ఖన్ధేసు కఞ్చి ధమ్మం అనవకారీకరిత్వా ‘‘అస్మీ’’తి ఇమినా సమూహగ్గహణాకారేన పవత్తం దిట్ఠిమానానుసయం సముగ్ఘాటేత్వా.

తత్థ దిట్ఠిమానానుసయన్తి దిట్ఠిసదిసం మానానుసయన్తి వుత్తం హోతి. అయఞ్హి మానానుసయో అస్మీతి పవత్తత్తా దిట్ఠిసదిసో హోతి, తస్మా ఏవం వుత్తో. ఇమఞ్చ అస్మిమానం విత్థారతో విఞ్ఞాతుకామేన ఖన్ధియవగ్గే ఖేమకసుత్తం (సం. ని. ౩.౮౯) ఓలోకేతబ్బన్తి.

అవిజ్జం పహాయాతి వట్టమూలం అవిజ్జం పజహిత్వా. విజ్జం ఉప్పాదేత్వాతి తస్సా అవిజ్జాయ సముగ్ఘాటికం అరహత్తమగ్గవిజ్జం ఉప్పాదేత్వా. ఏత్తావతా అరహత్తమగ్గో కథితో. దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీతి అస్మింయేవ అత్తభావే వట్టదుక్ఖస్స పరిచ్ఛేదకరో హోతి. ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసోతి దేసనం నియ్యాతేతి, ఇమాయ కమ్మపథదేసనాయ వుత్తమనసికారప్పటివేధవసేనపీతి వుత్తం హోతి. సేసం వుత్తనయమేవ. ఏవం అనాగామిమగ్గఅరహత్తమగ్గేహి దేసనం నిట్ఠపేసీతి.

కుసలకమ్మపథవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆహారవారవణ్ణనా

౯౦. సాధావుసోతి ఖో…పే… ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మన్తి ఏవం ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స కుసలాకుసలముఖేన చతుసచ్చదేసనం సుత్వా తం ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భాసితం ‘‘సాధావుసో’’తి ఇమినా వచనేన తే భిక్ఖూ అభినన్దిత్వా ఇమస్సేవ వచనస్స సముట్ఠాపకేన చిత్తేన అనుమోదిత్వా వచసా సమ్పటిచ్ఛిత్వా చేతసా సమ్పియాయిత్వాతి వుత్తం హోతి. ఇదాని యస్మా థేరో నానప్పకారేన చతుసచ్చదేసనం దేసేతుం పటిబలో, యథాహ ‘‘సారిపుత్తో, భిక్ఖవే, పహోతి చత్తారి అరియసచ్చాని విత్థారేన ఆచిక్ఖితుం దేసేతు’’న్తి యస్మా వా ఉత్తరిమ్పి దేసేతుకామోవ హుత్వా ‘‘ఏత్తావతాపి ఖో’’తి అవచ, తస్మా అపరేనపి నయేన సచ్చదేసనం సోతుకామా తే భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛింసు. తేన సయమేవ పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జితపఞ్హతో ఉత్తరిం సియా ఖో పనావుసో, అఞ్ఞోపి పరియాయో భవేయ్య అఞ్ఞమ్పి కారణన్తి ఇమినా నయేన అఞ్ఞం అతిరేకం పఞ్హం పుచ్ఛింసు, పురిమపఞ్హస్స వా ఉపరిభాగే పుచ్ఛింసూతి వుత్తం హోతి. అథ నేసం బ్యాకరమానో థేరో సియా, ఆవుసోతిఆదిమాహ. తత్థాయం అనుత్తానపదవణ్ణనా, ఆహారన్తి పచ్చయం. పచ్చయో హి ఆహరతి అత్తనో ఫలం, తస్మా ‘‘ఆహారో’’తి వుచ్చతి.

భూతానం వా సత్తానన్తిఆదీసు భూతాతి సఞ్జాతా, నిబ్బత్తా. సమ్భవేసీనన్తి యే సమ్భవం జాతిం నిబ్బత్తిం ఏసన్తి గవేసన్తి. తత్థ చతూసు యోనీసు అణ్డజజలాబుజా సత్తా యావ అణ్డకోసం వత్థికోసఞ్చ న భిన్దన్తి, తావ సమ్భవేసినో నామ. అణ్డకోసం వత్థికోసఞ్చ భిన్దిత్వా బహి నిక్ఖన్తా భూతా నామ. సంసేదజా ఓపపాతికా చ పఠమచిత్తక్ఖణే సమ్భవేసినో నామ. దుతియచిత్తక్ఖణతో పభుతి భూతా నామ. యేన యేన వా ఇరియాపథేన జాయన్తి, యావ తే తతో అఞ్ఞం న పాపుణన్తి, తావ సమ్భవేసినో నామ. తతో పరం భూతా నామ.

అథ వా భూతాతి జాతా అభినిబ్బత్తా, యే భూతాయేవ న పున భవిస్సన్తీతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి, తేసం ఖీణాసవానమేతం అధివచనం. సమ్భవమేసన్తీతి సమ్భవేసినో. అప్పహీనభవసంయోజనత్తా ఆయతిమ్పి సమ్భవం ఏసన్తానం సేక్ఖపుథుజ్జనానమేతం అధివచనం. ఏవం సబ్బథాపి ఇమేహి ద్వీహి పదేహి సబ్బసత్తే పరియాదియతి. వాసద్దో చేత్థ సమ్పిణ్డనత్థో, తస్మా భూతానఞ్చ సమ్భవేసీనఞ్చాతి అయమత్థో వేదితబ్బో.

ఠితియాతి ఠితత్థం. అనుగ్గహాయాతి అనుగ్గహత్థం ఉపకారత్థం. వచనభేదో చేస, అత్థో పన ద్విన్నమ్పి పదానం ఏకోయేవ. అథ వా ఠితియాతి తస్స తస్స సత్తస్స ఉప్పన్నధమ్మానం అనుప్పబన్ధవసేన అవిచ్ఛేదాయ. అనుగ్గహాయాతి అనుప్పన్నానం ఉప్పాదాయ. ఉభోపి చేతాని భూతానం ఠితియా చేవ అనుగ్గహాయ చ. సమ్భవేసీనం వా ఠితియా చేవ అనుగ్గహాయ చాతి ఏవం ఉభయత్థ దట్ఠబ్బాని. కబళీకారో ఆహారోతి కబళం కత్వా అజ్ఝోహరితబ్బతో కబళీకారో ఆహారో, ఓదనకుమ్మాసాదివత్థుకాయ ఓజాయేతం అధివచనం. ఓళారికో వా సుఖుమో వాతి వత్థుఓళారికతాయ ఓళారికో, వత్థుసుఖుమతాయ సుఖుమో. సభావేన పన సుఖుమరూపపరియాపన్నత్తా కబళీకారో ఆహారో సుఖుమోవ హోతి. సాపి చస్స వత్థుతో ఓళారికతా సుఖుమతా చ ఉపాదాయుపాదాయ వేదితబ్బా.

కుమ్భీలానఞ్హి ఆహారం ఉపాదాయ మోరానం ఆహారో సుఖుమో. కుమ్భీలా కిర పాసాణే గిలన్తి. తే చ నేసం కుచ్ఛిప్పత్తావ విలీయన్తి. మోరా సప్పవిచ్ఛికాదిపాణే ఖాదన్తి. మోరానం పన ఆహారం ఉపాదాయ తరచ్ఛానం ఆహారో సుఖుమో. తే కిర తివస్సఛడ్డితాని విసాణాని చేవ అట్ఠీని చ ఖాదన్తి. తాని చ నేసం ఖేళేన తేమితమత్తేనేవ కన్దమూలం వియ ముదుకాని హోన్తి. తరచ్ఛానమ్పి ఆహారం ఉపాదాయ హత్థీనం ఆహారో సుఖుమో. తేపి నానారుక్ఖసాఖాయో ఖాదన్తి. హత్థీనం ఆహారతో గవయగోకణ్ణమిగాదీనం ఆహారో సుఖుమో. తే కిర నిస్సారాని నానారుక్ఖపణ్ణాదీని ఖాదన్తి. తేసమ్పి ఆహారతో గున్నం ఆహారో సుఖుమో. తే అల్లసుక్ఖతిణాని ఖాదన్తి. తేసం ఆహారతో ససానం ఆహారో సుఖుమో. ససానం ఆహారతో సకుణానం ఆహారో సుఖుమో. సకుణానం ఆహారతో పచ్చన్తవాసీనం ఆహారో సుఖుమో. పచ్చన్తవాసీనం ఆహారతో గామభోజకానం ఆహారో సుఖుమో. గామభోజకానం ఆహారతో రాజరాజమహామత్తానం ఆహారో సుఖుమో. తేసమ్పి ఆహారతో చక్కవత్తినో ఆహారో సుఖుమో. చక్కవత్తినో ఆహారతో భుమ్మదేవానం ఆహారో సుఖుమో. భుమ్మదేవానం ఆహారతో చాతుమహారాజికానం ఆహారో సుఖుమో. ఏవం యావ పరనిమ్మితవసవత్తీనం ఆహారో విత్థారేతబ్బో, తేసం ఆహారో సుఖుమోత్వేవ నిట్ఠం పత్తో.

ఏత్థ చ ఓళారికే వత్థుస్మిం ఓజా పరిత్తా హోతి దుబ్బలా, సుఖుమే బలవతీ. తథా హి ఏకపత్తపూరమ్పి యాగుం పీవతో ముహుత్తేనేవ జిఘచ్ఛితో హోతి, యంకఞ్చిదేవ ఖాదితుకామో. సప్పిం పన పసటమత్తం పివిత్వా దివసం అభోత్తుకామో హోతి. తత్థ వత్థు పరిస్సమం వినోదేతి, న పన సక్కోతి పాలేతుం. ఓజా పాలేతి, న సక్కోతి పరిస్సమం వినోదేతుం. ద్వే పన ఏకతో హుత్వా పరిస్సమఞ్చేవ వినోదేన్తి పాలేన్తి చాతి.

ఫస్సో దుతియోతి చక్ఖుసమ్ఫస్సాది ఛబ్బిధోపి ఫస్సో. ఏతేసు చతూసు ఆహారేసు దుతియో ఆహారోతి వేదితబ్బో. దేసనానయో ఏవ చేస. తస్మా ఇమినా నామ కారణేన దుతియో వా తతియో వాతి ఇదమేత్థ న గవేసితబ్బం. మనోసఞ్చేతనాతి చేతనా ఏవ వుచ్చతి. విఞ్ఞాణన్తి యంకిఞ్చి చిత్తం.

ఏత్థాహ, యది పచ్చయట్ఠో ఆహారట్ఠో, అథ కస్మా అఞ్ఞేసుపి సత్తానం పచ్చయేసు విజ్జమానేసు ఇమేయేవ చత్తారో వుత్తాతి? వుచ్చతే, అజ్ఝత్తికసన్తతియా విసేసపచ్చయత్తా. విసేసపచ్చయో హి కబళీకారాహారభక్ఖానం సత్తానం రూపకాయస్స కబళీకారో ఆహారో. నామకాయే వేదనాయ ఫస్సో, విఞ్ఞాణస్స మనోసఞ్చేతనా, నామరూపస్స విఞ్ఞాణం. యథాహ –

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అయం కాయో ఆహారట్ఠితికో, ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠతి, అనాహారో నో తిట్ఠతి. తథా ఫస్సపచ్చయా వేదనా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి.

కో పనేత్థ ఆహారో, కిం ఆహరతీతి? కబళీకారాహారో ఓజట్ఠమకరూపాని ఆహరతి. ఫస్సాహారో తిస్సో వేదనా, మనోసఞ్చేతనాహారో తయో భవే, విఞ్ఞాణాహారో పటిసన్ధినామరూపన్తి.

కథం? కబళీకారాహారో తావ ముఖే ఠపితమత్తోయేవ అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి. దన్తవిచుణ్ణితం పన అజ్ఝోహరియమానం ఏకేకం సిత్థం అట్ఠట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతియేవ. ఏవం ఓజట్ఠమకరూపాని ఆహరతి.

ఫస్సాహారో పన సుఖవేదనియో ఫస్సో ఉప్పజ్జమానో సుఖవేదనం ఆహరతి, తథా దుక్ఖవేదనియో దుక్ఖం, అదుక్ఖమసుఖవేదనియో అదుక్ఖమసుఖన్తి ఏవం సబ్బథాపి ఫస్సాహారో తిస్సో వేదనా ఆహరతి.

మనోసఞ్చేతనాహారో కామభవూపగం కమ్మం కామభవం ఆహరతి, రూపారూపభవూపగాని తం తం భవం. ఏవం సబ్బథాపి మనోసఞ్చేతనాహారో తయో భవే ఆహరతి.

విఞ్ఞాణాహారో పన యే చ పటిసన్ధిక్ఖణే తంసమ్పయుత్తకా తయో ఖన్ధా, యాని చ తిసన్తతివసేన తింసరూపాని ఉప్పజ్జన్తి, సహజాతాదిపచ్చయనయేన తాని ఆహరతీతి వుచ్చతి. ఏవం విఞ్ఞాణాహారో పటిసన్ధినామరూపం ఆహరతీతి.

ఏత్థ చ మనోసఞ్చేతనాహారో తయో భవే ఆహరతీతి సాసవా కుసలాకుసలచేతనావ వుత్తా. విఞ్ఞాణం పటిసన్ధినామరూపం ఆహరతీతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమేవ వుత్తం. అవిసేసేన పన తంసమ్పయుత్తతంసముట్ఠానధమ్మానం ఆహరణతో పేతే ఆహారాతి వేదితబ్బా.

ఏతేసు చతూసు ఆహారేసు కబళీకారాహారో ఉపత్థమ్భేన్తో ఆహారకిచ్చం సాధేతి. ఫస్సో ఫుసన్తోయేవ, మనోసఞ్చేతనా ఆయూహమానావ. విఞ్ఞాణం విజానన్తమేవ.

కథం? కబళీకారాహారో హి ఉపత్థమ్భేన్తోయేవ కాయట్ఠపనేన సత్తానం ఠితియా హోతి. కమ్మజనితోపి హి అయం కాయో కబళీకారాహారేన ఉపత్థమ్భితో దసపి వస్సాని వస్ససతమ్పి యావ ఆయుపరిమాణం తిట్ఠతి. యథా కిం? యథా మాతుయా జనితోపి దారకో ధాతియా థఞ్ఞాదీని పాయేత్వా పోసియమానోవ చిరం తిట్ఠతి, యథా చుపత్థమ్భేన ఉపత్థమ్భితగేహం. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యథా మహారాజ గేహే పతన్తే అఞ్ఞేన దారునా ఉపత్థమ్భేన్తి, అఞ్ఞేన దారునా ఉపత్థమ్భితం సన్తం ఏవం తం గేహం న పతతి, ఏవమేవ ఖో మహారాజ అయం కాయో ఆహారట్ఠితికో, ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠతీ’’తి.

ఏవం కబళీకారో ఆహారో ఉపత్థమ్భేన్తో ఆహారకిచ్చం సాధేతి. ఏవం సాధేన్తోపి చ కబళీకారో ఆహారో ద్విన్నం రూపసన్తతీనం పచ్చయో హోతి ఆహారసముట్ఠానస్స చ ఉపాదిన్నస్స చ. కమ్మజానం అనుపాలకో హుత్వా పచ్చయో హోతి. ఆహారసముట్ఠానానం జనకో హుత్వా పచ్చయో హోతి.

ఫస్సో పన సుఖాదివత్థుభూతం ఆరమ్మణం ఫుసన్తోయేవ సుఖాదివేదనాపవత్తనేన సత్తానం ఠితియా హోతి. మనోసఞ్చేతనా కుసలాకుసలకమ్మవసేన ఆయూహమానాయేవ భవమూలనిప్ఫాదనతో సత్తానం ఠితియా హోతి. విఞ్ఞాణం విజానన్తమేవ నామరూపప్పవత్తనేన సత్తానం ఠితియా హోతి.

ఏవం ఉపత్థమ్భనాదివసేన ఆహారకిచ్చం సాధయమానేసు పనేతేసు చత్తారి భయాని దట్ఠబ్బాని. సేయ్యథిదం, కబళీకారాహారే నికన్తియేవ భయం, ఫస్సే ఉపగమనమేవ, మనోసఞ్చేతనాయ ఆయూహనమేవ, విఞ్ఞాణే అభినిపాతోయేవ భయన్తి. కిం కారణా? కబళీకారాహారే హి నికన్తిం కత్వా సీతాదీనం పురేక్ఖతా సత్తా ఆహారత్థాయ ముద్దాగణనాదికమ్మాని కరోన్తా అనప్పకం దుక్ఖం నిగచ్ఛన్తి. ఏకచ్చే చ ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వాపి వేజ్జకమ్మాదికాయ అనేసనాయ ఆహారం పరియేసన్తా దిట్ఠేపి ధమ్మే గారయ్హా హోన్తి. సమ్పరాయేపి తస్స సఙ్ఘాటిపి ఆదిత్తా సమ్పజ్జలితాతిఆదినా లక్ఖణసంయుత్తే వుత్తనయేన సమణపేతా హోన్తి. ఇమినావ తావ కారణేన కబళీకారాహారే నికన్తియేవ భయన్తి వేదితబ్బా.

ఫస్సం ఉపగచ్ఛన్తాపి ఫస్సస్సాదినో పరేసం రక్ఖితగోపితేసు దారాదీసు భణ్డేసు అపరజ్ఝన్తి. తే సహ భణ్డేన భణ్డసామికా గహేత్వా ఖణ్డాఖణ్డికం వా ఛిన్దిత్వా సఙ్కారకూటేసు ఛడ్డేన్తి. రఞ్ఞో వా నియ్యాతేన్తి. తతో నే రాజా వివిధా కమ్మకారణా కారాపేతి. కాయస్స చ భేదా దుగ్గతి నేసం పాటికఙ్ఖా హోతి. ఇతి ఫస్సస్సాదమూలకం దిట్ఠధమ్మికమ్పి సమ్పరాయికమ్పి భయం సబ్బమాగతమేవ హోతి. ఇమినా కారణేన ఫస్సాహారే ఉపగమనమేవ భయన్తి వేదితబ్బం.

కుసలాకుసలకమ్మాయూహనేనేవ పన తమ్మూలకం తీసు భవేసు భయం సబ్బమాగతంయేవ హోతి. ఇమినా కారణేన మనోసఞ్చేతనాహారే ఆయూహనమేవ భయన్తి వేదితబ్బం.

పటిసన్ధివిఞ్ఞాణఞ్చ యస్మిం యస్మిం ఠానే అభినిపతతి, తస్మిం తస్మిం ఠానే పటిసన్ధినామరూపం గహేత్వావ నిబ్బత్తతి, తస్మిఞ్చ నిబ్బత్తే సబ్బభయాని నిబ్బత్తానియేవ హోన్తి, తమ్మూలకత్తాతి, ఇమినా కారణేన విఞ్ఞాణాహారే అభినిపాతోయేవ భయన్తి వేదితబ్బో.

ఏవం సభయేసు పన ఇమేసు ఆహారేసు సమ్మాసమ్బుద్ధో కబళీకారాహారే నికన్తిపరియాదానత్థం ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ద్వే జాయమ్పతికా’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౬౩) నయేన పుత్తమంసూపమం దేసేసి. ఫస్సాహారే నికన్తిపరియాదానత్థం ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, గావీ నిచ్చమ్మా’’తిఆదినా నయేన నిచ్చమ్మగావూపమం దేసేసి. మనోసఞ్చేతనాహారే నికన్తిపరియాదానత్థం ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అఙ్గారకాసూ’’తిఆదినా నయేన అఙ్గారకాసూపమం దేసేసి. విఞ్ఞాణాహారే నికన్తిపరియాదానత్థం ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, చోరం ఆగుచారి’’న్తిఆదినా నయేన సత్తిసతాహతూపమం దేసేసి.

తత్రాయం భూతమత్థం కత్వా సఙ్ఖేపతో అత్థయోజనా, ద్వే కిర జాయమ్పతికా పుత్తం గహేత్వా పరిత్తేన పాథేయ్యేన యోజనసతికం కన్తారమగ్గం పటిపజ్జింసు. తేసం పఞ్ఞాస యోజనాని గన్త్వా పాథేయ్యం నిట్ఠాసి. తే ఖుప్పిపాసాతురా విరళచ్ఛాయాయం నిసీదింసు. తతో పురిసో భరియం ఆహ ‘‘భద్దే ఇతో సమన్తా పఞ్ఞాస యోజనాని గామో వా నిగమో వా నత్థి, తస్మా యం తం పురిసేన కాతబ్బం బహుమ్పి కసిగోరక్ఖాదికమ్మం, న దాని సక్కా తం మయా కాతుం, ఏహి మం మారేత్వా ఉపడ్ఢమంసం ఖాదిత్వా ఉపడ్ఢం పాథేయ్యం కత్వా పుత్తేన సద్ధిం కన్తారం నిత్థరాహీ’’తి. సాపి ఆహ ‘‘సామి మయా దాని యం తం ఇత్థియా కాతబ్బం బహుమ్పి సుత్తకన్తనాదికమ్మం, తం కాతుం న సక్కా, ఏహి మం మారేత్వా ఉపడ్ఢమంసం ఖాదిత్వా ఉపడ్ఢం పాథేయ్యం కత్వా పుత్తేన సద్ధిం కన్తారం నిత్థరాహీ’’తి. తతో సో తం ఆహ ‘‘భద్దే మాతుగామమరణేన ద్విన్నం మరణం పఞ్ఞాయతి. న హి మన్దో కుమారో మాతరం వినా జీవితుం సక్కోతి. యది పన మయం జీవామ, పున దారకం లభేయ్యామ, హన్ద దాని పుత్తకం మారేత్వా మంసం గహేత్వా కన్తారం నిత్థరామా’’తి.

తతో మాతా పుత్తమాహ ‘‘తాత పితు సన్తికం గచ్ఛాహీ’’తి. సో అగమాసి. అథస్స పితా ‘‘మయా పుత్తకం పోసేస్సామీతి కసిగోరక్ఖాదీహి అనప్పకం దుక్ఖమనుభూతం, న సక్కోమి పుత్తం మారేతుం, త్వంయేవ తవ పుత్తకం మారేహీ’’తి వత్వా ‘‘తాత మాతుసన్తికమేవ గచ్ఛాహీ’’తి ఆహ. సో అగమాసి. అథస్స మాతాపి ‘‘మయా పుత్తం పత్థేన్తియా గోవతకుక్కురవతదేవతాయాచనాదీహిపి తావ అనప్పకం దుక్ఖం అనుభూతం, కో పన వాదో కుచ్ఛినా పరిహరన్తియా? న సక్కాహం పుత్తం మారేతు’’న్తి వత్వా ‘‘తాత పితుసన్తికంయేవ గచ్ఛాహీ’’తి ఆహ. ఏవం సో ద్విన్నం అన్తరా గచ్ఛన్తోయేవ మతో. తే తం దిస్వా పరిదేవిత్వా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ మంసాని గహేత్వా ఖాదన్తా పక్కమింసు. తేసం సో పుత్తమంసాహారో నవహి కారణేహి పటికులత్తా నేవ దవాయ హోతి, న మదాయ న మణ్డనాయ న విభూసనాయ, కేవలం కన్తారనిత్థరణత్థాయేవ హోతి.

కతమేహి నవహి కారణేహి పటికూలోతి చే? సజాతిమంసతాయ ఞాతిమంసతాయ పుత్తమంసతాయ పియపుత్తమంసతాయ తరుణమంసతాయ ఆమకమంసతాయ అగోరసమంసతాయ అలోణతాయ అధూపితతాయాతి. తస్మా యో భిక్ఖు కబళీకారాహారం ఏవం పుత్తమంససదిసం పస్సతి, సో తత్థ నికన్తిం పరియాదియతి. అయం తావ పుత్తమంసూపమాయం అత్థయోజనా.

నిచ్చమ్మగావూపమాయం పన యథా సా గావీ గీవతో యావ ఖురా, తావ చమ్మం ఉద్దాలేత్వా ముత్తా యం యదేవ నిస్సాయ తిట్ఠతి, తత్థ పాణకేహి ఖజ్జమానా దుక్ఖస్సేవాధికరణం హోతి, ఏవం ఫస్సోపి యం యదేవ వత్థుం ఆరమ్మణం వా నిస్సాయ తిట్ఠతి, తంతంవత్థారమ్మణసమ్భవస్స వేదయితదుక్ఖస్స అధికరణమేవ హోతి. తస్మా యో భిక్ఖు ఫస్సాహారం ఏవం నిచ్చమ్మగావిసదిసం పస్సతి, సో తత్థ నికన్తిం పరియాదియతి, అయం నిచ్చమ్మగావూపమాయం అత్థయోజనా.

అఙ్గారకాసూపమాయం పన యథా సా అఙ్గారకాసు, ఏవం మహాపరిళాహట్ఠేన తయో భవా. యథా నానాబాహాసు గహేత్వా తత్థ ఉపకడ్ఢకా ద్వే పురిసా, ఏవం భవేసు ఉపకడ్ఢనట్ఠేన మనోసఞ్చేతనా. తస్మా యో భిక్ఖు మనోసఞ్చేతనాహారం ఏవం అఙ్గారకాసూపకడ్ఢకపురిససదిసం పస్సతి, సో తత్థ నికన్తిం పరియాదియతి, అయం అఙ్గారకాసూపమాయం అత్థయోజనా.

సత్తిసతాహతూపమాయం పన యేన సో పురిసో పుబ్బణ్హసమయే సత్తిసతేన హఞ్ఞతి, తమస్స సరీరే వణముఖసతం కత్వా అన్తరా అట్ఠత్వా వినివిజ్ఝిత్వా అపరభాగేయేవ పతతి, ఏవం ఇతరాని ద్వే సత్తిసతాని, ఏవమస్స పతితోకాసే అపతిత్వా అపతిత్వా గతాహి సత్తీహి సబ్బసరీరం ఛిద్దావఛిద్దమేవ హోతి, తస్స ఏకవణముఖేపి ఉప్పన్నస్స దుక్ఖస్స పమాణం నత్థి, కో పన వాదో తీసు వణముఖసతేసు? తత్థ సత్తినిపాతకాలో వియ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణనిబ్బత్తకాలో. వణముఖజననం వియ ఖన్ధజననం. వణముఖేసు దుక్ఖవేదనుప్పాదో వియ జాతేసు ఖన్ధేసు వట్టమూలకనానావిధదుక్ఖుప్పాదో. అపరో నయో, ఆగుచారీ పురిసో వియ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం. తస్స సత్తిఘాతేహి ఉప్పన్నవణముఖాని వియ విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం. వణముఖపచ్చయా తస్స పురిసస్స కక్ఖళదుక్ఖుప్పాదో వియ నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణస్స ద్వత్తింసకమ్మకారణఅట్ఠనవుతిరోగాదివసేన నానప్పకారకదుక్ఖుప్పాదో దట్ఠబ్బో. తస్మా యో భిక్ఖు విఞ్ఞాణాహారం ఏవం సత్తిసతాహతసదిసం పస్సతి. సో తత్థ నికన్తిం పరియాదియతి, అయం సత్తిసతాహతూపమాయం అత్థయోజనా.

సో ఏవం ఇమేసు ఆహారేసు నికన్తిం పరియాదియన్తో చత్తారోపి ఆహారే పరిజానాతి, యేసు పరిఞ్ఞాతేసు సబ్బమ్పి పరిఞ్ఞాతం వత్థు పరిఞ్ఞాతమేవ హోతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘కబళీకారే, భిక్ఖవే, ఆహారే పరిఞ్ఞాతే పఞ్చకామగుణికో రాగో పరిఞ్ఞాతో హోతి. పఞ్చకామగుణికే రాగే పరిఞ్ఞాతే నత్థి తం సంయోజనం, యేన సంయోజనేన సంయుత్తో అరియసావకో పున ఇమం లోకం ఆగచ్ఛేయ్య. ఫస్సే, భిక్ఖవే, ఆహారే పరిఞ్ఞాతే తిస్సో వేదనా పరిఞ్ఞాతా హోన్తి. తీసు వేదనాసు పరిఞ్ఞాతాసు అరియసావకస్స నత్థి కిఞ్చి ఉత్తరికరణీయన్తి వదామి. మనోసఞ్చేతనాయ, భిక్ఖవే, ఆహారే పరిఞ్ఞాతే తిస్సో తణ్హా పరిఞ్ఞాతా హోన్తి. తీసు తణ్హాసు పరిఞ్ఞాతాసు అరియసావకస్స నత్థి కిఞ్చి ఉత్తరికరణీయన్తి వదామి. విఞ్ఞాణే, భిక్ఖవే, ఆహారే పరిఞ్ఞాతే నామరూపం పరిఞ్ఞాతం హోతి. నామరూపే పరిఞ్ఞాతే అరియసావకస్స నత్థి కిఞ్చి ఉత్తరికరణీయన్తి వదామీ’’తి (సం. ని. ౨.౬౩).

తణ్హాసముదయా ఆహారసముదయోతి పురిమతణ్హాసముదయా పటిసన్ధికానం ఆహారానం సముదయో నిబ్బత్తో హోతీతి అత్థో. కథం? పటిసన్ధిక్ఖణే హి తిసన్తతివసేన ఉప్పన్నసమతింసరూపబ్భన్తరే జాతా ఓజా అత్థి. అయం తణ్హాపచ్చయా నిబ్బత్తో ఉపాదిన్నకకబళీకారాహారో. పటిసన్ధిచిత్తసమ్పయుత్తా పన ఫస్సచేతనా సయఞ్చ చిత్తం విఞ్ఞాణన్తి ఇమే తణ్హాపచ్చయా నిబ్బత్తా ఉపాదిన్నకఫస్సమనోసఞ్చేతనా విఞ్ఞాణాహారాతి. ఏవం తావ పురిమతణ్హాసముదయా పటిసన్ధికానం ఆహారానం సముదయో వేదితబ్బో. యస్మా పనిధ ఉపాదిన్నకాపి అనుపాదిన్నకాపి ఆహారా మిస్సేత్వా కథితా, తస్మా అనుపాదిన్నకానమ్పి ఏవం తణ్హాసముదయా ఆహారసముదయో వేదితబ్బో. అట్ఠలోభసహగతచిత్తసముట్ఠితేసు హి రూపేసు ఓజా అత్థి, అయం సహజాతతణ్హాపచ్చయా నిబ్బత్తో అనుపాదిన్నకకబళీకారాహారో. లోభసహగతచిత్తసమ్పయుత్తా పన ఫస్సచేతనా సయఞ్చ చిత్తం విఞ్ఞాణన్తి ఇమే తణ్హాపచ్చయా నిబ్బత్తా అనుపాదిన్నకఫస్సమనోసఞ్చేతనా విఞ్ఞాణాహారాతి.

తణ్హానిరోధా ఆహారనిరోధోతి ఇమిస్సా ఉపాదిన్నకానఞ్చ అనుపాదిన్నకానఞ్చ ఆహారానం పచ్చయభూతాయ తణ్హాయ నిరోధేన ఆహారనిరోధో పఞ్ఞాయతి. సేసం వుత్తనయమేవ. అయం పన విసేసో, ఇధ చత్తారిపి సచ్చాని సరూపేనేవ వుత్తాని. యథా చ ఇధ, ఏవం ఇతో ఉత్తరిమ్పి సబ్బవారేసూతి. తస్మా సబ్బత్థ అసమ్ముయ్హన్తేన సచ్చాని ఉద్ధరితబ్బాని. సబ్బవారేసు చ ‘‘ఏత్తావతాపి ఖో ఆవుసో’’తి ఇదం దేసనానియ్యాతనం తత్థ తత్థ దేసితధమ్మవసేన యోజేతబ్బం. తస్స ఇధ తావ అయం యోజనా ఏత్తావతాపీతి ఇమాయ ఆహారదేసనాయ వుత్తమనసికారప్పటివేధవసేనాపీతి వుత్తం హోతి. ఏస నయో సబ్బత్థాపి.

ఆహారవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సచ్చవారవణ్ణనా

౯౧. ఇదాని ‘‘సాధావుసో’’తి పురిమనయేనేవ థేరస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా తే భిక్ఖూ ఉత్తరిమ్పి పఞ్హం పుచ్ఛింసు. థేరో చ నేసం అఞ్ఞేనపి పరియాయేన బ్యాకాసి. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి సబ్బవారేసు. తస్మా ఇతో పరం ఏవరూపాని వచనాని అనామసిత్వా యేన యేన పరియాయేన బ్యాకరోతి, తస్స తస్సేవ అత్థం వణ్ణయిస్సామ. ఇమస్స పన వారస్స సఙ్ఖేపదేసనాయం దుక్ఖఞ్చ పజానాతీతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి దుక్ఖసచ్చం. విత్థారదేసనాయం పన యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే సచ్చనిద్దేసే వుత్తమేవాతి.

సచ్చవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

జరామరణవారవణ్ణనా

౯౨. ఇతో పరం పటిచ్చసముప్పాదవసేన దేసనా హోతి. తత్థ జరామరణవారే తావ తేసం తేసన్తి అయం సఙ్ఖేపతో అనేకేసం సత్తానం సాధారణనిద్దేసోతి ఞాతబ్బో. యా దేవదత్తస్స జరా, యా సోమదత్తస్స జరాతి ఏవఞ్హి దివసమ్పి కథేన్తస్స నేవ సత్తా పరియాదానం గచ్ఛన్తి. ఇమేహి పన ద్వీహి పదేహి న కోచి సత్తో అపరియాదిన్నో హోతి. తస్మా వుత్తం ‘‘అయం సఙ్ఖేపతో అనేకేసం సత్తానం సాధారణనిద్దేసో’’తి.

తమ్హి తమ్హీతి అయం గతిజాతివసేన అనేకేసం నికాయానం సాధారణనిద్దేసో. సత్తనికాయేతి సాధారణనిద్దేసేన నిద్దిట్ఠస్స సరూపనిదస్సనం. జరా జీరణతాతిఆదీసు పన జరాతి సభావనిద్దేసో. జీరణతాతి ఆకారనిద్దేసో. ఖణ్డిచ్చన్తిఆదయో కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసా. పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసా. అయఞ్హి జరాతి ఇమినా పదేన సభావతో దీపితా, తేనస్సాయం సభావనిద్దేసో. జీరణతాతి ఇమినా ఆకారతో. తేనస్సాయం ఆకారనిద్దేసో. ఖణ్డిచ్చన్తి ఇమినా కాలాతిక్కమే దన్తనఖానం ఖణ్డితభావకరణకిచ్చతో. పాలిచ్చన్తి ఇమినా కేసలోమానం పలితభావకరణకిచ్చతో. వలిత్తచతాతి ఇమినా మంసం మిలాపేత్వా తచే వలిత్తభావకరణకిచ్చతో దీపితా. తేనస్సా ఇమే ఖణ్డిచ్చన్తిఆదయో తయో కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసా. తేహి ఇమేసం వికారానం దస్సనవసేన పాకటీభూతా పాకటజరా దస్సితా. యథేవ హి ఉదకస్స వా అగ్గినో వా వాతస్స వా తిణరుక్ఖాదీనం సమ్భగ్గపలిభగ్గతాయ వా ఝామతాయ వా గతమగ్గో పాకటో హోతి, న చ సో గతమగ్గో తానేవ ఉదకాదీని, ఏవమేవ జరాయ దన్తాదీసు ఖణ్డిచ్చాదివసేన గతమగ్గో పాకటో, చక్ఖుం ఉమ్మీలేత్వాపి గయ్హతి. న చ ఖణ్డిచ్చాదీనేవ జరా, న హి జరా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా హోతి.

ఆయునో సంహాని ఇన్ద్రియానం పరిపాకోతి ఇమేహి పన పదేహి కాలాతిక్కమేయేవ అభిబ్యత్తతాయ ఆయుక్ఖయచక్ఖాదిఇన్ద్రియపరిపాకసఞ్ఞితాయ పకతియా దీపితా. తేనస్సిమే పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసాతి వేదితబ్బా.

తత్థ యస్మా జరం పత్తస్స ఆయు హాయతి, తస్మా జరా ‘‘ఆయునో సంహానీ’’తి ఫలూపచారేన వుత్తా. యస్మా చ దహరకాలే సుప్పసన్నాని సుఖుమమ్పి అత్తనో విసయం సుఖేనేవ గణ్హనసమత్థాని చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని జరం పత్తస్స పరిపక్కాని ఆలుళితాని అవిసదాని ఓళారికమ్పి అత్తనో విసయం గహేతుం అసమత్థాని హోన్తి, తస్మా ‘‘ఇన్ద్రియానం పరిపాకో’’తిపి ఫలూపచారేనేవ వుత్తా. సా పనాయం ఏవం నిద్దిట్ఠా సబ్బాపి జరా పాకటా పటిచ్ఛన్నాతి దువిధా హోతి.

తత్థ దన్తాదీసు ఖణ్డభావాదిదస్సనతో రూపధమ్మేసు జరా పాకటజరా నామ. అరూపధమ్మేసు పన తాదిసస్స వికారస్స అదస్సనతో పటిచ్ఛన్నజరా నామ. తత్థ య్వాయం ఖణ్డాదిభావో దిస్సతి, సో తాదిసానం దన్తాదీనం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా వణ్ణోయేవ, తం చక్ఖునా దిస్వా మనోద్వారేన చిన్తేత్వా ‘‘ఇమే దన్తా జరాయ పహటా’’తి జరం జానాతి ఉదకట్ఠానే బద్ధాని గోసీసాదీని ఓలోకేత్వా హేట్ఠా ఉదకస్స అత్థిభావం జాననం వియ. పున అవీచి సవీచీతి ఏవమ్పి దువిధా హోతి. తత్థ మణికనకరజతపవాళసూరియాదీనం మన్దదసకాదీసు పాణీనం వియ పుప్ఫఫలపల్లవాదీసు చ అపాణీనం వియ అన్తరన్తరా వణ్ణవిసేసాదీనం దువిఞ్ఞేయ్యత్తా జరా అవీచిజరా నామ, నిరన్తరజరాతి అత్థో. తతో అఞ్ఞేసు పన యథావుత్తేసు అన్తరన్తరా వణ్ణవిసేసాదీనం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా జరా సవీచిజరా నామాతి వేదితబ్బా.

ఇతో పరం, తేసం తేసన్తిఆది వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. చుతి చవనతాతిఆదీసు పన చుతీతి చవనకవసేన వుచ్చతి, ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధానం సామఞ్ఞవచనమేతం. చవనతాతి భావవచనేన లక్ఖణనిదస్సనం. భేదోతి చుతిక్ఖన్ధానం భఙ్గుప్పత్తిపరిదీపనం. అన్తరధానన్తి ఘటస్సేవ భిన్నస్స భిన్నానం చుతిక్ఖన్ధానం యేన కేనచి పరియాయేన ఠానాభావపరిదీపనం. మచ్చు మరణన్తి మచ్చుసఙ్ఖాతం మరణం. తేన సముచ్ఛేదమరణాదీని నిసేధేతి. కాలో నామ అన్తకో, తస్స కిరియాతి కాలకిరియా. ఏతేన లోకసమ్ముతియా మరణం దీపేతి.

ఇదాని పరమత్థేన దీపేతుం, ఖన్ధానం భేదోతిఆదిమాహ. పరమత్థేన హి ఖన్ధాయేవ భిజ్జన్తి, న సత్తో నామ కోచి మరతి. ఖన్ధేసు పన భిజ్జమానేసు సత్తో మరతి, భిన్నేసు మతోతి వోహారో హోతి.

ఏత్థ చ చతువోకారవసేన ఖన్ధానం భేదో, ఏకవోకారవసేన కళేవరస్స నిక్ఖేపో. చతువోకారవసేన వా ఖన్ధానం భేదో, సేసద్వయవసేన కళేవరస్స నిక్ఖేపో వేదితబ్బో. కస్మా? భవద్వయేపి రూపకాయసఙ్ఖాతస్స కళేవరస్స సమ్భవతో. అథ వా యస్మా చ చాతుమహారాజికాదీసు ఖన్ధా భిజ్జన్తేవ, న కిఞ్చి నిక్ఖిపన్తి, తస్మా తేసం వసేన ఖన్ధానం భేదో, మనుస్సాదీసు కళేవరస్స నిక్ఖేపో. ఏత్థ చ కళేవరస్స నిక్ఖేపకారణతో మరణం కళేవరస్స నిక్ఖేపోతి వుత్తన్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

ఇతి అయఞ్చ జరా ఇదఞ్చ మరణం. ఇదం వుచ్చతావుసోతి ఇదం ఉభయమ్పి ఏకతో కత్వా జరామరణన్తి కథీయతి. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

జరామరణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

జాతివారవణ్ణనా

౯౩. జాతివారే జాతి సఞ్జాతీతిఆదీసు జాయనట్ఠేన జాతి, సా అపరిపుణ్ణాయతనవసేన యుత్తా. సఞ్జాయనట్ఠేన సఞ్జాతి, సా పరిపుణ్ణాయతనవసేన యుత్తా. ఓక్కమనట్ఠేన ఓక్కన్తి, సా అణ్డజజలాబుజవసేన యుత్తా. తే హి అణ్డకోసఞ్చ వత్థికోసఞ్చ ఓక్కమన్తా పవిసన్తా వియ పటిసన్ధిం గణ్హన్తి. అభినిబ్బత్తనట్ఠేన అభినిబ్బత్తి, సా సంసేదజఓపపాతికవసేన యుత్తా, తే హి పాకటాయేవ హుత్వా నిబ్బత్తన్తి. అయం తావ వోహారదేసనా.

ఇదాని పరమత్థదేసనా హోతి. ఖన్ధాయేవ హి పరమత్థతో పాతుభవన్తి, న సత్తో. తత్థ చ ఖన్ధానన్తి ఏకవోకారభవే ఏకస్స చతువోకారభవే చతున్నం పఞ్చవోకారభవే పఞ్చన్నమ్పి గహణం వేదితబ్బం. పాతుభావోతి ఉప్పత్తి. ఆయతనానన్తి ఏత్థ తత్ర తత్ర ఉప్పజ్జమానాయతనవసేనేవ సఙ్గహో వేదితబ్బో. పటిలాభోతి సన్తతియం పాతుభావోయేవ. పాతుభవన్తానేవ హి తాని పటిలద్ధాని నామ హోన్తి. అయం వుచ్చతావుసో జాతీతి ఇమినా పదేన వోహారతో పరమత్థతో చ దేసితాయ జాతియా నిగమనం కరోతీతి. భవసముదయాతి ఏత్థ పన జాతియా పచ్చయభూతో కమ్మభవో వేదితబ్బో. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

జాతివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భవవారవణ్ణనా

౯౪. భవవారే కామభవోతి కమ్మభవో చ ఉపపత్తిభవో చ. తత్థ కమ్మభవో నామ కామభవూపగం కమ్మమేవ. తఞ్హి ఉపపత్తిభవస్స కారణత్తా ‘‘సుఖో బుద్ధానముప్పాదో (ధ. ప. ౧౯౪) దుక్ఖో పాపస్స ఉచ్చయో’’తిఆదీని (ధ. ప. ౧౧౭) వియ ఫలవోహారేన భవోతి వుత్తం. ఉపపత్తిభవో నామ తేన కమ్మేన నిబ్బత్తం ఉపాదిన్నఖన్ధపఞ్చకం. తఞ్హి తత్థ భవతీతి కత్వా భవోతి వుత్తం. ఏవం సబ్బథాపి ఇదం కమ్మఞ్చ ఉపపత్తి చ ఉభయమ్పేతమిధ ‘‘కామభవో’’తి వుత్తం. ఏస నయో రూపారూపభవేసు. ఉపాదానసముదయాతి ఏత్థ పన ఉపాదానం కుసలకమ్మభవస్స ఉపనిస్సయవసేనేవ పచ్చయో హోతి. అకుసలకమ్మభవస్స ఉపనిస్సయవసేనపి సహజాతాదివసేనపి. ఉపపత్తిభవస్స పన సబ్బస్సాపి ఉపనిస్సయవసేనేవ. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

భవవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉపాదానవారవణ్ణనా

౯౫. ఉపాదానవారే కాముపాదానన్తిఆదీసు వత్థుకామం ఉపాదియతి ఏతేన, సయం వా తం ఉపాదియతీతి కాముపాదానం. కామో చ సో ఉపాదానఞ్చాతి వా కాముపాదానం. ఉపాదానన్తి దళ్హగ్గహణం వుచ్చతి. దళ్హత్థో హి ఏత్థ ఉపసద్దో, ‘‘ఉపాయాస ఉపకట్ఠా’’తిఆదీసు వియ పఞ్చకామగుణికరాగస్సేతం అధివచనం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పనేతం ‘‘తత్థ కతమం కాముపాదానం, యో కామేసు కామచ్ఛన్దో’’తి (ధ. స. ౧౨౨౦; విభ. ౯౩౮) వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

తథా దిట్ఠి చ సా ఉపాదానఞ్చాతి దిట్ఠుపాదానం. అథ వా దిట్ఠిం ఉపాదియతి, ఉపాదియన్తి వా ఏతేన దిట్ఠిన్తి దిట్ఠుపాదానం. ఉపాదియతి హి పురిమదిట్ఠిం ఉత్తరదిట్ఠి. ఉపాదియన్తి చ తాయ దిట్ఠిం. యథాహ ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తిఆది (మ. ని. ౩.౨౭), సీలబ్బతుపాదానఅత్తవాదుపాదానవజ్జస్స సబ్బదిట్ఠిగతస్సేతం అధివచనం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పనేతం ‘‘తత్థ కతమం దిట్ఠుపాదానం నత్థి దిన్న’’న్తి (ధ. స. ౧౨౨౦; విభ. ౯౩౮) వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

తథా సీలబ్బతం ఉపాదియన్తి ఏతేన, సయం వా తం ఉపాదియతి, సీలబ్బతఞ్చ తం ఉపాదానఞ్చాతి వా సీలబ్బతుపాదానం. గోసీలగోవతాదీని హి ఏవం సుద్ధీతి అభినివేసతో సయమేవ ఉపాదానాని అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పనేతం ‘‘తత్థ కతమం సీలబ్బతుపాదానం, ఇతో బహిద్ధా సమణబ్రాహ్మణానం సీలేన సుద్ధీ’’తి వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

ఇదాని వదన్తి ఏతేనాతి వాదో. ఉపాదియన్తి ఏతేనాతి ఉపాదానం. కిం వదన్తి, ఉపాదియన్తి వా? అత్తానం. అత్తనో వాదుపాదానం అత్తవాదుపాదానం. అత్తవాదమత్తమేవ వా అత్తాతి ఉపాదియతి ఏతేనాతి అత్తవాదుపాదానం, వీసతివత్థుకాయ సక్కాయదిట్ఠియా ఏతం అధివచనం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పనేతం ‘‘తత్థ కతమం అత్తవాదుపాదానం, ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ’’తి (ధ. స. ౧౨౨౩) వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

తణ్హాసముదయాతి ఏత్థ తణ్హా కాముపాదానస్స ఉపనిస్సయవసేన అనన్తరసమనన్తరనత్థివిగతాసేవనవసేన వా పచ్చయో. అవసేసానం పన సహజాతాదివసేనాపి. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

ఉపాదానవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తణ్హావారవణ్ణనా

౯౬. తణ్హావారే రూపతణ్హా…పే… ధమ్మతణ్హాతి ఏవం చక్ఖుద్వారాదీసు జవనవీథియం పవత్తాయ తణ్హాయ ‘‘సేట్ఠిపుత్తో బ్రాహ్మణపుత్తో’’తి ఏవమాదీసు పితితో నామం వియ పితిసదిసారమ్మణతో నామం. ఏత్థ చ రూపారమ్మణా తణ్హా, రూపే తణ్హాతి రూపతణ్హా. సా కామరాగభావేన రూపం అస్సాదేన్తీ పవత్తమానా కామతణ్హా. సస్సతదిట్ఠిసహగతరాగభావేన రూపం నిచ్చం ధువం సస్సతన్తి ఏవం అస్సాదేన్తీ పవత్తమానా భవతణ్హా. ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతరాగభావేన రూపం ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి పేచ్చ న భవిస్సతీతి ఏవం అస్సాదేన్తీ పవత్తమానా విభవతణ్హాతి ఏవం తివిధా హోతి. యథా చ రూపతణ్హా, తథా సద్దతణ్హాదయోపీతి ఏతాని అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని హోన్తి. తాని అజ్ఝత్తరూపాదీసు అట్ఠారస, బహిద్ధారూపాదీసు అట్ఠారసాతి ఛత్తింస. ఇతి అతీతాని ఛత్తింస, అనాగతాని ఛత్తింస, పచ్చుప్పన్నాని ఛత్తింసాతి అట్ఠసతం. ‘‘అజ్ఝత్తికస్సుపాదాయ ‘అస్మీ’తి హోతి, ‘ఇత్థస్మీ’తి హోతీ’’తి (విభ. ౯౭౩-౯౭౪) వా ఏవమాదీనా అజ్ఝత్తికరూపాదినిస్సితాని అట్ఠారస, ‘‘బాహిరస్సుపాదాయ ‘ఇమినా అస్మీ’తి హోతి, ‘ఇమినా ఇత్థస్మీ’తి హోతీ’’తి వా (విభ. ౯౭౫) ఏవమాదినా బాహిరరూపాదినిస్సితాని అట్ఠారసాతి ఛత్తింస. ఇతి అతీతాని ఛత్తింస, అనాగతాని ఛత్తింస, పచ్చుప్పన్నాని ఛత్తింసాతి ఏవమ్పి అట్ఠసతతణ్హావిచరితాని హోన్తి. పున సఙ్గహే కరీయమానే రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు ఛళేవ తణ్హాకాయా తిస్సోయేవ కామతణ్హాదయో హోన్తీతి ఏవం –

నిద్దేసత్థేన నిద్దేస-విత్థారా విత్థారస్స చ;

పున సఙ్గహతో తణ్హా, విఞ్ఞాతబ్బా విభావినాతి.

వేదనాసముదయాతి ఏత్థ పన వేదనాతి విపాకవేదనా అధిప్పేతా. సా కథం ఛసు ద్వారేసు తణ్హాయ పచ్చయో హోతీతి చే? అస్సాదనీయతో. సుఖాయ హి వేదనాయ అస్సాదనేన సత్తా వేదనం మమాయన్తా వేదనాయ తణ్హం ఉప్పాదేత్వా వేదనారాగరత్తా హుత్వా చక్ఖుద్వారే ఇట్ఠమేవ రూపం పత్థేన్తి, లద్ధా చ నం అస్సాదేన్తి, ఆరమ్మణదాయకానఞ్చ చిత్తకారాదీనం సక్కారం కరోన్తి. తథా సోతద్వారాదీసు ఇట్ఠే చ సద్దాదయో పత్థేన్తి, లద్ధా చ నే అస్సాదేన్తి, ఆరమ్మణదాయకానఞ్చ వీణావాదక-గన్ధికసూద-తన్తవాయ-నానావిధసిప్పసన్దస్సకాదీనం సక్కారం కరోన్తి. యథా కిం? యథా పుత్తసినేహేన పుత్తం మమాయన్తా ధాతియా సక్కారం కరోన్తి, సప్పాయసప్పిఖీరాదీనియేవ నం పాయేన్తి చేవ భోజేన్తి చ. సేసం వుత్తనయమేవ.

తణ్హావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వేదనావారవణ్ణనా

౯౭. వేదనావారే వేదనాకాయాతి వేదనాసమూహా. చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా…పే… మనోసమ్ఫస్సజా వేదనాతి ఏతం ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా అత్థి కుసలా, అత్థి అకుసలా, అత్థి అబ్యాకతా’’తి (విభ. ౩౪) ఏవం విభఙ్గే ఆగతత్తా చక్ఖుద్వారాదీసు పవత్తానం కుసలాకుసలాబ్యాకతవేదనానం ‘‘సారిపుత్తో, మన్తాణిపుత్తో’’తి ఏవమాదీసు మాతితో నామం వియ మాతిసదిసవత్థుతో నామం. వచనత్థో పనేత్థ చక్ఖుసమ్ఫస్సహేతు జాతా వేదనా చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనాతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. అయం తావేత్థ సబ్బసఙ్గాహికకథా. విపాకవసేన పన చక్ఖుద్వారే ద్వే చక్ఖువిఞ్ఞాణాని, ద్వే మనోధాతుయో, తిస్సో మనోవిఞ్ఞాణధాతుయోతి ఏతాహి సమ్పయుత్తవసేన వేదనా వేదితబ్బా. ఏస నయో సోతద్వారాదీసు. మనోద్వారే మనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్పయుత్తావ.

ఫస్ససముదయాతి ఏత్థ పన పఞ్చద్వారే పఞ్చవత్థుకవేదనానం సహజాతచక్ఖుసమ్ఫస్సాదిసముదయా సముదయో హోతి. అవసేసానం చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో ఉపనిస్సయాదివసేన పచ్చయా. మనోద్వారే తదారమ్మణవేదనానం అద్వారికానఞ్చ పటిసన్ధిభవఙ్గచుతివేదనానం సహజాతమనోసమ్ఫస్ససముదయా సముదయో హోతీతి వేదితబ్బో. సేసం వుత్తనయమేవ.

వేదనావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఫస్సవారవణ్ణనా

౯౮. ఫస్సవారే చక్ఖుసమ్ఫస్సోతి చక్ఖుమ్హి సమ్ఫస్సో. ఏస నయో సబ్బత్థ. చక్ఖుసమ్ఫస్సో…పే… కాయసమ్ఫస్సోతి ఏత్తావతా చ కుసలాకుసలవిపాకా పఞ్చవత్థుకా దస సమ్ఫస్సా వుత్తా హోన్తి. మనోసమ్ఫస్సోతి ఇమినా సేసా బావీసతి లోకియవిపాకమనసమ్పయుత్తఫస్సా. సళాయతనసముదయాతి ఛన్నం చక్ఖాదీనం ఆయతనానం సముదయేన ఇమస్స ఛబ్బిధస్సాపి సమ్ఫస్సస్స సముదయో హోతీతి వేదితబ్బో. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

ఫస్సవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సళాయతనవారవణ్ణనా

౯౯. సళాయతనవారే చక్ఖాయతనన్తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే ఖన్ధనిద్దేసే చేవ ఆయతననిద్దేసే చ వుత్తనయమేవ. నామరూపసముదయాతి ఏత్థ పన యం నామం యఞ్చ రూపం, యఞ్చ నామరూపం యస్స ఆయతనస్స పచ్చయో హోతి, తస్స వసేన విసుద్ధిమగ్గే పటిచ్చసముప్పాదనిద్దేసే వుత్తనయేన నామరూపసముదయా సళాయతనసముదయో వేదితబ్బో. సేసం వుత్తప్పకారమేవాతి.

సళాయతనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నామరూపవారవణ్ణనా

౧౦౦. నామరూపవారే నమనలక్ఖణం నామం. రుప్పనలక్ఖణం రూపం. విత్థారవారే పనస్స వేదనాతి వేదనాక్ఖన్ధో. సఞ్ఞాతి సఞ్ఞాక్ఖన్ధో. చేతనా ఫస్సో మనసికారోతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో వేదితబ్బో. కామఞ్చ అఞ్ఞేపి సఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహితా ధమ్మా సన్తి, ఇమే పన తయో సబ్బదుబ్బలేసుపి చిత్తేసు సన్తి. తస్మా ఏతేసంయేవ వసేనేత్థ సఙ్ఖారక్ఖన్ధోపి దస్సితో. చత్తారి చ మహాభూతానీతి ఏత్థ చత్తారీతి గణనపరిచ్ఛేదో. మహాభూతానీతి పథవీఆపతేజవాయానమేతం అధివచనం. యేన పన కారణేన తాని మహాభూతానీతి వుచ్చన్తి, యో చేత్థ అఞ్ఞో వినిచ్ఛయనయో, సో సబ్బో విసుద్ధిమగ్గే రూపక్ఖన్ధనిద్దేసే వుత్తో.

చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయాతి ఏత్థ పన చతున్నన్తి ఉపయోగత్థే సామివచనం, చత్తారి చ మహాభూతానీతి వుత్తం హోతి. ఉపాదాయాతి ఉపాదియిత్వా, గహేత్వాతి అత్థో. నిస్సాయాతిపి ఏకే. వత్తమానన్తి అయఞ్చేత్థ పాఠసేసో. సమూహత్థే వా ఏతం సామివచనం. తేన చతున్నఞ్చ మహాభూతానం సమూహం ఉపాదాయ పవత్తమానం రూపన్తి అయమత్థో వేదితబ్బో. ఏవం సబ్బత్థాపి యాని చత్తారి పథవీఆదీని మహాభూతాని, యఞ్చ చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ వత్తమానం చక్ఖాయతనాదిభేదేన అభిధమ్మపాళియమేవ వుత్తం తేవీసతివిధం రూపం, తం సబ్బమ్పి ‘‘రూప’’న్తి వేదితబ్బం. విఞ్ఞాణసముదయాతి ఏత్థ పన యం విఞ్ఞాణం యస్స నామస్స యస్స చ రూపస్స యస్స చ నామరూపస్స పచ్చయో హోతి, తస్స వసేన విసుద్ధిమగ్గే పటిచ్చసముప్పాదనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ విఞ్ఞాణసముదయా నామరూపసముదయో వేదితబ్బో. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

నామరూపవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

విఞ్ఞాణవారవణ్ణనా

౧౦౧. విఞ్ఞాణవారే చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తి చక్ఖుమ్హి విఞ్ఞాణం, చక్ఖుతో వా జాతం విఞ్ఞాణన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. ఏవం సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని. ఇతరం పన మనోయేవ విఞ్ఞాణన్తి మనోవిఞ్ఞాణం. ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జస్స తేభూమకవిపాకచిత్తస్సేతం అధివచనం. సఙ్ఖారసముదయాతి ఏత్థ పన యో సఙ్ఖారో యస్స విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతి, తస్స వసేన సఙ్ఖారసముదయా విఞ్ఞాణసముదయో వేదితబ్బో. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

విఞ్ఞాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సఙ్ఖారవారవణ్ణనా

౧౦౨. సఙ్ఖారవారే అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణో సఙ్ఖారో. విత్థారవారే పనస్స కాయసఙ్ఖారోతి కాయతో పవత్తసఙ్ఖారో, కాయద్వారే చోపనవసేన పవత్తానం కామావచరకుసలతో అట్ఠన్నం, అకుసలతో ద్వాదసన్నన్తి వీసతియా కాయసఞ్చేతనానమేతం అధివచనం. వచీసఙ్ఖారోతి వచితో పవత్తసఙ్ఖారో, వచీద్వారే వచనభేదవసేన పవత్తానం వీసతియా ఏవ వచీసఞ్చేతనానమేతం అధివచనం. చిత్తసఙ్ఖారోతి చిత్తతో పవత్తసఙ్ఖారో, కాయవచీద్వారే చోపనం అకత్వా రహో నిసీదిత్వా చిన్తయన్తస్స పవత్తానం లోకియకుసలాకుసలవసేన ఏకూనతింసమనోసఞ్చేతనానమేతం అధివచనం. అవిజ్జాసముదయాతి ఏత్థ పన కుసలానం ఉపనిస్సయవసేన అకుసలానం సహజాతాదివసేనాపి అవిజ్జాపచ్చయో హోతీతి వేదితబ్బా. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

సఙ్ఖారవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అవిజ్జావారవణ్ణనా

౧౦౩. అవిజ్జావారే దుక్ఖే అఞ్ఞాణన్తి దుక్ఖసచ్చే అఞ్ఞాణం, మోహస్సేతం అధివచనం. ఏస నయో సముదయే అఞ్ఞాణన్తిఆదీసు. తత్థ చతూహి కారణేహి దుక్ఖే అఞ్ఞాణం వేదితబ్బం అన్తోగధతో వత్థుతో ఆరమ్మణతో పటిచ్ఛాదనతో చ. తథా హి తం దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నత్తా దుక్ఖే అన్తోగధం, దుక్ఖసచ్చఞ్చస్స నిస్సయపచ్చయభావేన వత్థు, ఆరమ్మణపచ్చయభావేన ఆరమ్మణం, దుక్ఖసచ్చఞ్చ ఏతం పటిచ్ఛాదేతి, తస్స యాథావలక్ఖణప్పటివేధనివారణేన, ఞాణప్పవత్తియా చేత్థ అప్పదానేన.

సముదయే అఞ్ఞాణం తీహి కారణేహి వేదితబ్బం వత్థుతో ఆరమ్మణతో పటిచ్ఛాదనతో చ. నిరోధే పటిపదాయఞ్చ అఞ్ఞాణం ఏకేనేవ కారణేన వేదితబ్బం పటిచ్ఛాదనతో. నిరోధపటిపదాయ హి పటిచ్ఛాదకమేవ అఞ్ఞాణం తేసం యాథావలక్ఖణప్పటివేధనివారణేన, తేసు చ ఞాణప్పవత్తియా అప్పదానేన. న పన తత్థ అన్తోగధం, తస్మిం సచ్చద్వయే అపరియాపన్నత్తా. న తస్స తం సచ్చద్వయం వత్థు, అసహజాతత్తా. నారమ్మణం, తదారబ్భ అప్పవత్తనతో. పచ్ఛిమఞ్హి సచ్చద్వయం గమ్భీరత్తా దుద్దసం, న చేత్థ అన్ధభూతం అఞ్ఞాణం పవత్తతి. పురిమం పన వఞ్చనియట్ఠేన సభావలక్ఖణస్స దుద్దసత్తా గమ్భీరం, తత్థ విపల్లాసగ్గాహవసేన పవత్తతి.

అపిచ దుక్ఖేతి ఏత్తావతా సఙ్గహతో వత్థుతో ఆరమ్మణతో కిచ్చతో చ అవిజ్జా దీపితా. దుక్ఖసముదయేతి ఏత్తావతా వత్థుతో ఆరమ్మణతో కిచ్చతో చ. దుక్ఖనిరోధే దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయాతి ఏత్తావతా కిచ్చతో. అవిసేసతో పన అఞ్ఞాణన్తి ఏతేన సభావతో నిద్దిట్ఠాతి ఞాతబ్బా. ఆసవసముదయాతి ఏత్థ పన కామాసవభవాసవా సహజాతాదివసేన అవిజ్జాయ పచ్చయా హోన్తి. అవిజ్జాసవో ఉపనిస్సయవసేనేవ. పుబ్బుప్పన్నా చేత్థ అవిజ్జా అవిజ్జాసవోతి వేదితబ్బా. సా అపరాపరుప్పన్నాయ అవిజ్జాయ ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతి. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

అవిజ్జావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆసవవారవణ్ణనా

౧౦౪. ఆసవవారే అవిజ్జాసముదయాతి ఏత్థ అవిజ్జా కామాసవభవాసవానం సహజాతాదివసేన పచ్చయో హోతి. అవిజ్జాసవస్స ఉపనిస్సయవసేనేవ. అపరాపరుప్పన్నా చేత్థ అవిజ్జా అవిజ్జాసవోతి వేదితబ్బా. పుబ్బుప్పన్నా అవిజ్జాయేవస్స అపరాపరుప్పన్నస్స అవిజ్జాసవస్స ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతి. సేసం వుత్తనయమేవాతి. అయం వారో యా ఏసా పటిచ్చసముప్పాదపదేసు జేట్ఠికా అవిజ్జా, తస్సాపి పచ్చయదస్సనవసేన వుత్తో. ఏవం వుత్తేన వారేన సంసారస్స అనమతగ్గతా సాధితా హోతి. కథం? ఆసవసముదయేన హి అవిజ్జాసముదయో. అవిజ్జాసముదయేనాపి ఆసవసముదయో. ఏవం ఆసవా అవిజ్జాయ అవిజ్జాపి ఆసవానం పచ్చయోతి కత్వా పుబ్బకోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ, తస్సా అపఞ్ఞాయనతో సంసారస్స అనమతగ్గతా సిద్ధా హోతీతి.

ఏవం సబ్బేపిమే ఇమస్మిం సుత్తే కమ్మపథవారో ఆహారవారో దుక్ఖవారో జరా-మరణ-జాతి-భవ-ఉపాదాన-తణ్హా-వేదనా-ఫస్స-సళాయతన-నామరూప- విఞ్ఞాణ-సఙ్ఖార-అవిజ్జా-ఆసవవారోతి సోళసవారా వుత్తా.

తేసు ఏకేకస్స వారస్స సఙ్ఖేపవిత్థారవసేన ద్విధా విభత్తా ద్వత్తింసట్ఠానాని హోన్తి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే ఇమేసు ద్వత్తింసట్ఠానేసు చత్తారి సచ్చాని కథితాని. ఏతేసంయేవ విత్థారవసేన వుత్తేసు సోళససు ఠానేసు అరహత్తం కథితం. థేరస్స పన మతేన ద్వత్తింసాయపి ఠానేసు చత్తారి సచ్చాని చత్తారో చ మగ్గా కథితాతి. ఇతి సకలేపి పఞ్చమహానికాయసఙ్గహితే బుద్ధవచనే నత్థి తం సుత్తం, యత్థ ద్వత్తింసక్ఖత్తుం చత్తారి సచ్చాని ద్వత్తింసక్ఖత్తుఞ్చ అరహత్తం పకాసితం అఞ్ఞత్ర ఇమమ్హా సమ్మాదిట్ఠిసుత్తాతి.

ఇదమవోచాయస్మా సారిపుత్తోతి ఇదం ద్వత్తింసాయ చతుసచ్చపరియాయేహి ద్వత్తింసాయ అరహత్తపరియాయేహీతి చతుసట్ఠియా కారణేహి అలఙ్కరిత్వా సమ్మాదిట్ఠిసుత్తం ఆయస్మా సారిపుత్తో అవోచ, అత్తమనా తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భాసితం అభినన్దున్తి.

ఆసవవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

సమ్మాదిట్ఠిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.