౧౦. సతిపట్ఠానసుత్తవణ్ణనా

౧౦౫. ఏవం మే సుతన్తి సతిపట్ఠానసుత్తం. తత్థ కురూసు విహరతీతి కురునామకా జానపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హీసద్దేన కురూతి వుచ్చతి, తస్మిం కురూసు జనపదే. అట్ఠకథాచరియా పనాహు – మన్ధాతుకాలే తీసు దీపేసు మనుస్సా జమ్బుదీపో నామ బుద్ధపచ్చేకబుద్ధమహాసావకచక్కవత్తిపభుతీనం ఉత్తమపురిసానం ఉప్పత్తిభూమి ఉత్తమదీపో అతిరమణీయోతి సుత్వా రఞ్ఞా మన్ధాతుచక్కవత్తినా చక్కరతనం పురక్ఖత్వా చత్తారో దీపే అనుసంయాయన్తేన సద్ధిం ఆగమంసు. తతో రాజా పరిణాయకరతనం పుచ్ఛి –

‘‘అత్థి ను ఖో మనుస్సలోకతో రమణీయతరం ఠాన’’న్తి?

‘‘కస్మా దేవ ఏవం భణసి?

‘‘కిం న పస్ససి చన్దిమసూరియానం ఆనుభావం?

‘‘నను ఏతేసం ఠానం ఇతో రమణీయతర’’న్తి?

రాజా చక్కరతనం పురక్ఖత్వా తత్థ అగమాసి. చత్తారో మహారాజానో ‘‘మన్ధాతుమహారాజా ఆగతో’’తి సుత్వావ ‘‘మహిద్ధికో మహానుభావో రాజా న సక్కా యుద్ధేన పటిబాహితు’’న్తి సకరజ్జం నియ్యాతేసుం. సో తం గహేత్వా పున పుచ్ఛి – ‘‘అత్థి ను ఖో ఇతో రమణీయతరం ఠాన’’న్తి. అథస్స తావతింసభవనం కథయింసు – ‘‘తావతింసభవనం, దేవ, రమణీయతరం, తత్థ సక్కస్స దేవరఞ్ఞో ఇమే చత్తారో మహారాజానో పరిచారకా దోవారికభూమియం తిట్ఠన్తి. సక్కో దేవరాజా మహిద్ధికో మహానుభావో. తస్సిమాని పన ఉపభోగట్ఠానాని, యోజనసహస్సుబ్బేధో వేజయన్తపాసాదో, పఞ్చయోజనసతుబ్బేధా సుధమ్మా దేవసభా, దియడ్ఢయోజనసతికో వేజయన్తరథో, తథా ఏరావణో హత్థీ, దిబ్బరుక్ఖసహస్సపటిమణ్డితం నన్దనవనం చిత్తలతావనం ఫారుసకవనం మిస్సకవనం. యోజనసతుబ్బేధో పారిచ్ఛత్తకో కోవిళారో, తస్స హేట్ఠా సట్ఠియోజనాయామా పణ్ణాసయోజనవిత్థతా పఞ్చదసయోజనుబ్బేధా జయసుమనపుప్ఫవణ్ణా పణ్డుకమ్బలసిలా, యస్సా ముదుతాయ సక్కస్స నిసీదతో ఉపడ్ఢకాయో అనుపవిసతీ’’తి.

తం సుత్వా రాజా తత్థ గన్తుకామో చక్కరతనం అబ్భుక్కిరి. తం ఆకాసే పతిట్ఠాసి సద్ధిం చతురఙ్గినియా సేనాయ. అథ ద్విన్నం దేవలోకానం వేమజ్ఝతో చక్కరతనం ఓతరిత్వా పథవియం పతిట్ఠాసి సద్ధిం పరిణాయకరతనప్పముఖాయ చతురఙ్గినియా సేనాయ. రాజా ఏకకోవ తావతింసభవనం అగమాసి. సక్కో ‘‘మన్ధాతా ఆగతో’’తి సుత్వావ తస్స పచ్చుగ్గమనం కత్వా – ‘‘స్వాగతం తే, మహారాజ, సకం తే, మహారాజ. అనుసాస, మహారాజా’’తి వత్వా సద్ధిం నాటకేహి రజ్జం ద్వేభాగే కత్వా ఏకం భాగమదాసి. రఞ్ఞో తావతింసభవనే పతిట్ఠితమత్తస్సేవ మనుస్సభావో విగచ్ఛి, దేవభావో పాతురహోసి.

తస్స కిర సక్కేన సద్ధిం పణ్డుకమ్బలసిలాయం నిసిన్నస్స అక్ఖినిమిసమత్తేన నానత్తం పఞ్ఞాయతి. తం అసల్లక్ఖేన్తా దేవా సక్కస్స చ తస్స చ నానత్తే ముయ్హన్తి. సో తత్థ దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవమానో యావ ఛత్తింస సక్కా ఉప్పజ్జిత్వా చుతా, తావ రజ్జం కారేత్వా అతిత్తోయేవ కామేహి తతో చవిత్వా అత్తనో ఉయ్యానే పతిట్ఠితో వాతాతపేన ఫుట్ఠగత్తో కాలమకాసి.

చక్కరతనే పన పథవియం పతిట్ఠితే పరిణాయకరతనం సువణ్ణపట్టే మన్ధాతుఉపాహనం లిఖాపేత్వా ఇదం మన్ధాతురజ్జన్తి రజ్జమనుసాసి. తేపి తీహి దీపేహి ఆగతమనుస్సా పున గన్తుం అసక్కోన్తా పరిణాయకరతనం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దేవ మయం రఞ్ఞో ఆనుభావేన ఆగతా, ఇదాని గన్తుం న సక్కోమ, వసనట్ఠానం నో దేహీ’’తి యాచింసు. సో తేసం ఏకేకం జనపదమదాసి. తత్థ పుబ్బవిదేహతో ఆగతమనుస్సేహి ఆవసితపదేసో తాయేవ పురిమసఞ్ఞాయ విదేహరట్ఠన్తి నామం లభి. అపరగోయానతో ఆగతమనుస్సేహి ఆవసితపదేసో అపరన్తజనపదోతి నామం లభి. ఉత్తరకురుతో ఆగతమనుస్సేహి ఆవసితపదేసో కురురట్ఠన్తి నామం లభీతి. బహుకే పన గామనిగమాదయో ఉపాదాయ బహువచనేన వోహరీయతి. తేన వుత్తం ‘‘కురూసు విహరతీ’’తి.

కమ్మాసధమ్మం నామ కురూనం నిగమోతి. కమ్మాసధమ్మన్తి ఏత్థ కేచి ధ-కారస్స ద-కారేన అత్థం వణ్ణయన్తి. కమ్మాసో ఏత్థ దమితోతి కమ్మాసదమ్మో. కమ్మాసోతి కమ్మాసపాదో పోరిసాదో వుచ్చతి. తస్స కిర పాదే ఖాణుకేన విద్ధట్ఠానే వణో రుహన్తో చిత్తదారుసదిసో హుత్వా రుహి, తస్మా కమ్మాసపాదోతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో చ తస్మిం ఓకాసే దమితో పోరిసాదభావతో పటిసేధితో. కేన? మహాసత్తేన. కతరస్మిం జాతకేతి? మహాసుతసోమజాతకేతి ఏకే. ఇమే పన థేరా జయద్దిసజాతకేతి వదన్తి. తదా హి మహాసత్తేన కమ్మాసపాదో దమితో. యథాహ –

‘‘పుత్తో యదా హోమి జయద్దిసస్స,

పఞ్చాలరట్ఠాధిపతిస్స అత్రజో;

చజిత్వాన పాణం పితరం పమోచయిం,

కమ్మాసపాదమ్పి చహం పసాదయి’’న్తి.

కేచి పన ధ-కారేనేవ అత్థం వణ్ణయన్తి. కురురట్ఠవాసీనం కిర కురువత్తధమ్మో తస్మిం కమ్మాసో జాతో, తస్మా తం ఠానం కమ్మాసో ఏత్థ ధమ్మో జాతోతి కమ్మాసధమ్మన్తి వుచ్చతి. తత్థ నివిట్ఠనిగమస్సాపి ఏతదేవ నామం. భుమ్మవచనేన కస్మా న వుత్తన్తి? అవసనోకాసతో. భగవతో కిర తస్మిం నిగమే వసనోకాసో కోచి విహారో నాహోసి. నిగమతో పన అపక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం ఉదకసమ్పన్నే రమణీయే భూమిభాగే మహావనసణ్డో అహోసి. తత్థ భగవా విహాసి. తం నిగమం గోచరగామం కత్వా, తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో ‘‘కురూసు విహరతి కమ్మాసధమ్మం నామ కురూనం నిగమో, తం గోచరగామం కత్వా’’తి.

ఉద్దేసవారకథావణ్ణనా

౧౦౬. ఏకాయనో అయం, భిక్ఖవే, మగ్గోతి. కస్మా భగవా ఇదం సుత్తమభాసి? కురురట్ఠవాసీనం గమ్భీరదేసనాపటిగ్గహణసమత్థతాయ. కురురట్ఠవాసినో కిర భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఉపాసకా ఉపాసికాయో ఉతుపచ్చయాదిసమ్పన్నత్తా తస్స రట్ఠస్స సప్పాయఉతుపచ్చయసేవనేన నిచ్చం కల్లసరీరా కల్లచిత్తా చ హోన్తి. తే చిత్తసరీరకల్లతాయ అనుగ్గహితపఞ్ఞాబలా గమ్భీరకథం పరిగ్గహేతుం సమత్థా హోన్తి. తేన తేసం భగవా ఇమం గమ్భీరదేసనాపటిగ్గహణసమత్థతం సమ్పస్సన్తో ఏకవీసతియా ఠానేసు కమ్మట్ఠానం అరహత్తే పక్ఖిపిత్వా ఇదం గమ్భీరత్థం సతిపట్ఠానసుత్తం అభాసి. యథా హి పురిసో సువణ్ణచఙ్కోటకం లభిత్వా తత్థ నానాపుప్ఫాని పక్ఖిపేయ్య, సువణ్ణమఞ్జూసం వా పన లభిత్వా సత్తరతనాని పక్ఖిపేయ్య, ఏవం భగవా కురురట్ఠవాసిపరిసం లభిత్వా గమ్భీరదేసనం దేసేసి. తేనేవేత్థ అఞ్ఞానిపి గమ్భీరత్థాని దీఘనికాయే మహానిదానం మహాసతిపట్ఠానం ఇమస్మిం మజ్ఝిమనికాయే సారోపమం రుక్ఖూపమం రట్ఠపాలం మాగణ్డియం ఆనేఞ్జసప్పాయన్తి అఞ్ఞానిపి సుత్తాని దేసేసి.

అపిచ తస్మిం జనపదే చతస్సో పరిసా పకతియావ సతిపట్ఠానభావనానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి, అన్తమసో దాసకమ్మకరపరిజనాపి సతిపట్ఠానప్పటిసంయుత్తమేవ కథం కథేన్తి. ఉదకతిత్థసుత్తకన్తనట్ఠానాదీసుపి నిరత్థకకథా నామ న పవత్తతి. సచే కాచి ఇత్థీ ‘‘అమ్మ త్వం కతరం సతిపట్ఠానభావనం మనసికరోసీ’’తి పుచ్ఛితా ‘‘న కిఞ్చీ’’తి వదతి. తం గరహన్తి ‘‘ధిరత్థు తవ జీవితం, జీవమానాపి త్వం మతసదిసా’’తి. అథ నం ‘‘మా దాని పున ఏవమకాసీ’’తి ఓవదిత్వా అఞ్ఞతరం సతిపట్ఠానం ఉగ్గణ్హాపేన్తి. యా పన ‘‘అహం అసుకం సతిపట్ఠానం మనసికరోమీ’’తి వదతి. తస్సా ‘‘సాధు సాధూ’’తి సాధుకారం దత్వా ‘‘తవ జీవితం సుజీవితం, త్వం నామ మనుస్సత్తం పత్తా, తవత్థాయ సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉప్పన్నో’’తిఆదీహి పసంసన్తి. న కేవలఞ్చేత్థ మనుస్సజాతియాయేవ సతిపట్ఠానమనసికారయుత్తా, తే నిస్సాయ విహరన్తా తిరచ్ఛానగతాపి. తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర నటకో సువపోతకం గహేత్వా సిక్ఖాపేన్తో విచరతి. సో భిక్ఖునుపస్సయం ఉపనిస్సాయ వసిత్వా గమనకాలే సువపోతకం పముస్సిత్వా గతో. తం సామణేరియో గహేత్వా పటిజగ్గింసు. బుద్ధరక్ఖితోతిస్స నామం అకంసు. తం ఏకదివసం పురతో నిసిన్నం దిస్వా మహాథేరీ ఆహ – ‘‘బుద్ధరక్ఖితా’’తి?

కిం అయ్యేతి.

అత్థి కోచి తవ మనసికారోతి?

నత్థి అయ్యేతి.

ఆవుసో, పబ్బజితానం సన్తికే వసన్తేన నామ విస్సట్ఠఅత్తభావేన భవితుం న వట్టతి, కోచిదేవ మనసికారో ఇచ్ఛితబ్బో, త్వం పన అఞ్ఞం న సక్ఖిస్ససి ‘‘అట్ఠి అట్ఠీ’’తి సజ్ఝాయం కరోహీతి. సో థేరియా ఓవాదే ఠత్వా ‘‘అట్ఠి అట్ఠీ’’తి సజ్ఝాయన్తో చరతి.

తం ఏకదివసం పాతోవ తోరణగ్గే నిసీదిత్వా బాలాతపం తపమానం ఏకో సకుణో నఖపఞ్జరేన అగ్గహేసి. సో ‘‘కిరి కిరీ’’తి సద్దమకాసి. సామణేరియో సుత్వా ‘‘అయ్యే బుద్ధరక్ఖితో సకుణేన గహితో, మోచేమ న’’న్తి లేడ్డుఆదీని గహేత్వా అనుబన్ధిత్వా మోచేసుం. తం ఆనేత్వా పురతో ఠపితం థేరీ ఆహ –

‘‘బుద్ధరక్ఖిత, సకుణేన గహితకాలే కిం చిన్తేసీ’’తి?

న అయ్యే అఞ్ఞం చిన్తేసిం, ‘‘అట్ఠిపుఞ్జోవ అట్ఠిపుఞ్జం గహేత్వా గచ్ఛతి, కతరస్మిమ్పి ఠానే విప్పకిరిస్సతీ’’తి ఏవం అయ్యే అట్ఠిపుఞ్జమేవ చిన్తేసిన్తి.

సాధు సాధు, బుద్ధరక్ఖిత, అనాగతే భవక్ఖయస్స తే పచ్చయో భవిస్సతీతి. ఏవం తత్థ తిరచ్ఛానగతాపి సతిపట్ఠానమనసికారయుత్తా, తస్మా నేసం భగవా సతిపట్ఠానబుద్ధిమేవ జనేన్తో ఇదం సుత్తం అభాసి.

తత్థ ఏకాయనోతి ఏకమగ్గో. మగ్గస్స హి –

‘‘మగ్గో పన్థో పథో పజ్జో, అఞ్జసం వటుమాయనం;

నావా ఉత్తరసేతూ చ, కుల్లో చ భిసిసఙ్కమో’’తి. (చూళని. ౧౦౧) –

బహూని నామాని. స్వాయం ఇధ అయననామేన వుత్తో. తస్మా ఏకాయనో అయం, భిక్ఖవే, మగ్గోతి ఏత్థ ఏకమగ్గో అయం, భిక్ఖవే, మగ్గో, న ద్వేధాపథభూతోతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. అథ వా ఏకేన అయితబ్బోతి ఏకాయనో. ఏకేనాతి గణసఙ్గణికం పహాయ వూపకట్ఠేన పవివిత్తచిత్తేన. అయితబ్బోతి పటిపజ్జితబ్బో. అయన్తి వా ఏతేనాతి అయనో, సంసారతో నిబ్బానం గచ్ఛన్తీతి అత్థో. ఏకస్స అయనో ఏకాయనో, ఏకస్సాతి సేట్ఠస్స. సబ్బసత్తానం సేట్ఠో చ భగవా, తస్మా భగవతోతి వుత్తం హోతి. కిఞ్చాపి హి తేన అఞ్ఞేపి అయన్తి, ఏవం సన్తేపి భగవతోవ సో అయనో తేన ఉప్పాదితత్తా. యథాహ ‘‘సో హి, బ్రాహ్మణ, భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా’’తిఆది (మ. ని. ౩.౭౯). అయతీతి వా అయనో, గచ్ఛతి పవత్తతీతి అత్థో. ఏకస్మిం అయనోతి ఏకాయనో, ఇమస్మింయేవ ధమ్మవినయే పవత్తతి, న అఞ్ఞత్రాతి వుత్తం హోతి. యథాహ ‘‘ఇమస్మిం ఖో, సుభద్ద, ధమ్మవినయే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఉపలబ్భతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౪). దేసనాభేదోయేవ హేసో, అత్థో పనేకో. అపిచ ఏకం అయతీతి ఏకాయనో. పుబ్బభాగే నానాముఖభావనానయప్పవత్తోపి అపరభాగే ఏకం నిబ్బానమేవ గచ్ఛతీతి వుత్తం హోతి. యథాహ బ్రహ్మా సహమ్పతి –

‘‘ఏకాయనం జాతిఖయన్తదస్సీ,

మగ్గం పజానాతి హితానుకమ్పీ;

ఏతేన మగ్గేన తరింసు పుబ్బే,

తరిస్సన్తి యే చ తరన్తి ఓఘ’’న్తి. (సం. ని. ౫.౪౦౯);

కేచి పన ‘‘న పారం దిగుణం యన్తీ’’తి గాథానయేన యస్మా ఏకవారం నిబ్బానం గచ్ఛతి. తస్మా ‘‘ఏకాయనో’’తి వదన్తి, తం న యుజ్జతి. ఇమస్స హి అత్థస్స సకిం అయనోతి ఇమినా బ్యఞ్జనేన భవితబ్బం. యది పన ఏకం అయనమస్స ఏకా గతి పవత్తీతి ఏవమత్థం యోజేత్వా వుచ్చేయ్య, బ్యఞ్జనం యుజ్జేయ్య, అత్థో పన ఉభయథాపి న యుజ్జతి. కస్మా? ఇధ పుబ్బభాగమగ్గస్స అధిప్పేతత్తా. కాయాదిచతుఆరమ్మణప్పవత్తో హి పుబ్బభాగసతిపట్ఠానమగ్గో ఇధ అధిప్పేతో, న లోకుత్తరో. సో చ అనేకవారమ్పి అయతి, అనేకఞ్చస్స అయనం హోతి.

పుబ్బేపి చ ఇమస్మిం పదే మహాథేరానం సాకచ్ఛా అహోసియేవ. తిపిటకచూళనాగత్థేరో ‘‘పుబ్బభాగసతిపట్ఠానమగ్గో’’తి ఆహ. ఆచరియో పనస్స తిపిటకచూళసుమత్థేరో ‘‘మిస్సకమగ్గో’’తి ఆహ. పుబ్బభాగో భన్తేతి. మిస్సకో ఆవుసోతి. ఆచరియే పునప్పునం భణన్తే అప్పటిబాహిత్వా తుణ్హీ అహోసి. పఞ్హం అవినిచ్ఛినిత్వావ ఉట్ఠహింసు. అథాచరియత్థేరో న్హానకోట్ఠకం గచ్ఛన్తో ‘‘మయా మిస్సకమగ్గో కథితో, చూళనాగో పుబ్బభాగోతి ఆదాయ వోహరతి, కో ను ఖో ఏత్థ నిచ్ఛయో’’తి సుత్తన్తం ఆదితో పట్ఠాయ పరివత్తేన్తో ‘‘యో హి కోచి, భిక్ఖవే, ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానే ఏవం భావేయ్య సత్త వస్సానీ’’తి ఇమస్మిం ఠానే సల్లక్ఖేసి, లోకుత్తరమగ్గో ఉప్పజ్జిత్వా సత్త వస్సాని తిట్ఠమానో నామ నత్థి, మయా వుత్తో మిస్సకమగ్గో న లబ్భతి, చూళనాగేన దిట్ఠో పుబ్బభాగమగ్గోవ లబ్భతీతి ఞత్వా అట్ఠమియం ధమ్మస్సవనే సఙ్ఘుట్ఠే అగమాసి.

పోరాణకత్థేరా కిర పియధమ్మస్సవనా హోన్తి. సద్దం సుత్వావ ‘‘అహం పఠమం, అహం పఠమ’’న్తి ఏకప్పహారేనేవ ఓసరన్తి. తస్మిఞ్చ దివసే చూళనాగత్థేరస్స వారో. తేన ధమ్మాసనే నిసీదిత్వా వీజనిం గహేత్వా పుబ్బగాథాసు వుత్తాసు థేరస్స ఆసనపిట్ఠియం ఠితస్స ఏతదహోసి ‘‘రహో నిసీదిత్వా న వక్ఖామీ’’తి. పోరాణకత్థేరా హి అనుసూయకా హోన్తి, న అత్తనో రుచిమేవ ఉచ్ఛుభారం వియ ఏవం ఉక్ఖిపిత్వా విచరన్తి, కారణమేవ గణ్హన్తి, అకారణం విస్సజ్జేన్తి. తస్మా థేరో ‘‘ఆవుసో చూళనాగా’’తి ఆహ. సో ఆచరియస్స వియ సద్దోతి ధమ్మం ఠపేత్వా ‘‘కిం భన్తే’’తి ఆహ. ఆవుసో చూళనాగ మయా వుత్తో మిస్సకమగ్గో న లబ్భతి, తయా వుత్తో పుబ్బభాగసతిపట్ఠానమగ్గోవ లబ్భతీతి.

థేరో చిన్తేసి ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో సబ్బపరియత్తికో తేపిటకో సుతబుద్ధో, ఏవరూపస్సపి నామ భిక్ఖునో అయం పఞ్హో ఆలుళేతి, అనాగతే మమ భాతికా ఇమం పఞ్హం ఆలుళేస్సన్తీతి సుత్తం గహేత్వా ఇమం పఞ్హం నిచ్చలం కరిస్సామీ’’తి పటిసమ్భిదామగ్గతో ‘‘ఏకాయనమగ్గో వుచ్చతి పుబ్బభాగసతిపట్ఠానమగ్గో –

‘‘మగ్గానట్ఠఙ్గికో సేట్ఠో, సచ్చానం చతురో పదా;

విరాగో సేట్ఠో ధమ్మానం, ద్విపదానఞ్చ చక్ఖుమా.

ఏసేవ మగ్గో నత్థఞ్ఞో, దస్సనస్స విసుద్ధియా;

ఏతఞ్హి తుమ్హే పటిపజ్జథ, మారసేనప్పమద్దనం;

ఏతఞ్హి తుమ్హే పటిపన్నా, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సథా’’తి. (ధ. ప. ౨౭౩-౨౭౫) –

సుత్తం ఆహరిత్వా ఠపేసి.

మగ్గోతి కేనట్ఠేన మగ్గో? నిబ్బానగమనట్ఠేన నిబ్బానత్థికేహి మగ్గనియట్ఠేన చ. సత్తానం విసుద్ధియాతి రాగాదీహి మలేహి అభిజ్ఝావిసమలోభాదీహి చ ఉపక్కిలేసేహి కిలిట్ఠచిత్తానం సత్తానం విసుద్ధత్థాయ. తథా హి ఇమినావ మగ్గేన ఇతో సతసహస్సకప్పాధికానం చతున్నం అసఙ్ఖ్యేయ్యానం ఉపరి ఏకస్మిఞ్ఞేవ కప్పే నిబ్బత్తే తణ్హఙ్కరమేధఙ్కరసరణఙ్కరదీపఙ్కరనామకే బుద్ధే ఆదిం కత్వా సక్యమునిపరియోసానా అనేకే సమ్మాసమ్బుద్ధా అనేకసతా పచ్చేకబుద్ధా గణనపథం వీతివత్తా అరియసావకా చాతి ఇమే సత్తా సబ్బే చిత్తమలం పవాహేత్వా పరమవిసుద్ధిం పత్తా. రూపమలవసేన పన సంకిలేసవోదానపఞ్ఞత్తియేవ నత్థి. తథా హి –

రూపేన సంకిలిట్ఠేన, సంకిలిస్సన్తి మాణవా;

రూపే సుద్ధే విసుజ్ఝన్తి, అనక్ఖాతం మహేసినా.

చిత్తేన సంకిలిట్ఠేన, సంకిలిస్సన్తి మాణవా;

చిత్తే సుద్ధే విసుజ్ఝన్తి, ఇతి వుత్తం మహేసినా.

యథాహ ‘‘చిత్తసంకిలేసా, భిక్ఖవే, సత్తా సంకిలిస్సన్తి, చిత్తవోదానా విసుజ్ఝన్తీ’’తి (సం. ని. ౩.౧౦౦). తఞ్చ చిత్తవోదానం ఇమినా సతిపట్ఠానమగ్గేన హోతి. తేనాహ ‘‘సత్తానం విసుద్ధియా’’తి.

సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయాతి సోకస్స చ పరిదేవస్స చ సమతిక్కమాయ, పహానాయాతి అత్థో. అయఞ్హి మగ్గో భావితో సన్తతిమహామత్తాదీనం వియ సోకసమతిక్కమాయ, పటాచారాదీనం వియ చ పరిదేవసమతిక్కమాయ చ సంవత్తతి. తేనాహ ‘‘సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయా’’తి. కిఞ్చాపి హి సన్తతిమహామత్తో –

‘‘యం పుబ్బే తం విసోధేహి, పచ్ఛా తే మాహు కిఞ్చనం;

మజ్ఝే చే నో గహేస్ససి, ఉపసన్తో చరిస్ససీ’’తి. (సు. ని. ౯౫౫);

ఇమం గాథం సుత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్తో.

పటాచారా –

‘‘న సన్తి పుత్తా తాణాయ, న పితా నాపి బన్ధవా;

అన్తకేనాధిపన్నస్స, నత్థి ఞాతీసు తాణతా’’తి. (ధ. ప. ౨౮౮);

ఇమం గాథం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితా. యస్మా పన కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు కఞ్చి ధమ్మం అనామసిత్వా భావనా నామ నత్థి, తస్మా తేపి ఇమినావ మగ్గేన సోకపరిదేవే సమతిక్కన్తాతి వేదితబ్బా.

దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయాతి కాయికదుక్ఖస్స చ చేతసికదోమనస్సస్స చాతి ఇమేసం ద్విన్నం అత్థఙ్గమాయ, నిరోధాయాతి అత్థో. అయఞ్హి మగ్గో భావితో తిస్సత్థేరాదీనం వియ దుక్ఖస్స, సక్కాదీనం వియ చ దోమనస్సస్స అత్థఙ్గమాయ సంవత్తతి.

తత్రాయం అత్థదీపనా – సావత్థియం కిర తిస్సో నామ కుటుమ్బికపుత్తో చత్తాలీస హిరఞ్ఞకోటియో పహాయ పబ్బజిత్వా అగామకే అరఞ్ఞే విహరతి. తస్స కనిట్ఠభాతుభరియా ‘‘గచ్ఛథ నం జీవితా వోరోపేథా’’తి పఞ్చసతే చోరే పేసేసి. తే గన్త్వా థేరం పరివారేత్వా నిసీదింసు. థేరో ఆహ ‘‘కస్మా ఆగతత్థ ఉపాసకా’’తి? తం జీవితా వోరోపేస్సామాతి. పాటిభోగం మే ఉపాసకా గహేత్వా అజ్జేకరత్తిం జీవితం దేథాతి. కో తే, సమణ, ఇమస్మిం ఠానే పాటిభోగో భవిస్సతీతి? థేరో మహన్తం పాసాణం గహేత్వా ద్వే ఊరుట్ఠీని భిన్దిత్వా ‘‘వట్టతి ఉపాసకా పాటిభోగో’’తి ఆహ. తే అపక్కమిత్వా చఙ్కమనసీసే అగ్గిం కత్వా నిపజ్జింసు. థేరస్స వేదనం విక్ఖమ్భేత్వా సీలం పచ్చవేక్ఖతో పరిసుద్ధం సీలం నిస్సాయ పీతిపామోజ్జం ఉప్పజ్జి. తతో అనుక్కమేన విపస్సనం వడ్ఢేన్తో తియామరత్తిం సమణధమ్మం కత్వా అరుణుగ్గమనే అరహత్తం పత్తో ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘ఉభో పాదాని భిన్దిత్వా, సఞ్ఞపేస్సామి వో అహం;

అట్టియామి హరాయామి, సరాగమరణం అహం.

ఏవాహం చిన్తయిత్వాన, యథాభూతం విపస్సిసం;

సమ్పత్తే అరుణుగ్గమ్హి, అరహత్తమపాపుణి’’న్తి.

అపరేపి తింస భిక్ఖూ భగవతో సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞవిహారే వస్సం ఉపగన్త్వా ‘‘ఆవుసో, తియామరత్తిం సమణధమ్మోవ కాతబ్బో, న అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సన్తికం ఆగన్తబ్బ’’న్తి వత్వా విహరింసు. తేసం సమణధమ్మం కత్వా పచ్చూససమయే పచలాయన్తానం ఏకో బ్యగ్ఘో ఆగన్త్వా ఏకేకం భిక్ఖుం గహేత్వా గచ్ఛతి. న కోచి ‘‘మం బ్యగ్ఘో గణ్హీ’’తి వాచమ్పి నిచ్ఛారేసి. ఏవం పఞ్చసు దససు భిక్ఖూసు ఖాదితేసు ఉపోసథదివసే ‘‘ఇతరే, ఆవుసో, కుహి’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ఞత్వా చ ‘‘ఇదాని గహితేన, గహితోమ్హీతి వత్తబ్బ’’న్తి వత్వా విహరింసు.

అథ అఞ్ఞతరం దహరభిక్ఖుం పురిమనయేనేవ బ్యగ్ఘో గణ్హి. సో ‘‘బ్యగ్ఘో, భన్తే’’తి ఆహ. భిక్ఖూ కత్తరదణ్డే చ ఉక్కాయో చ గహేత్వా మోచేస్సామాతి అనుబన్ధింసు. బ్యగ్ఘో భిక్ఖూనం అగతిం ఛిన్నతటట్ఠానం ఆరుయ్హ తం భిక్ఖుం పాదఙ్గుట్ఠకతో పట్ఠాయ ఖాదితుం ఆరభి. ఇతరేపి ‘‘ఇదాని, సప్పురిస, అమ్హేహి కత్తబ్బం నత్థి, భిక్ఖూనం విసేసో నామ ఏవరూపే ఠానే పఞ్ఞాయతీ’’తి ఆహంసు. సో బ్యగ్ఘముఖే నిపన్నోవ తం వేదనం విక్ఖమ్భేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేన్తో యావ గోప్ఫకా ఖాదితసమయే సోతాపన్నో హుత్వా, యావ జణ్ణుకా ఖాదితసమయే సకదాగామీ, యావ నాభియా ఖాదితసమయే అనాగామీ హుత్వా, హదయరూపే అఖాదితేయేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్వా ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘సీలవా వతసమ్పన్నో, పఞ్ఞవా సుసమాహితో;

ముహుత్తం పమాదమన్వాయ, బ్యగ్ఘేనోరుద్ధమానసో.

పఞ్జరస్మిం గహేత్వాన, సిలాయ ఉపరీకతో;

కామం ఖాదతు మం బ్యగ్ఘో, భక్ఖో కాయో అమిత్తానం;

పటిలద్ధే కమ్మట్ఠానే, మరణం హేహితి భద్దక’’న్తి.

అపరోపి పీతమల్లత్థేరో నామ గిహికాలే తీసు రజ్జేసు పటాకం గహేత్వా తమ్బపణ్ణిదీపం ఆగమ్మ రాజానం దిస్వా రఞ్ఞా కతానుగ్గహో ఏకదివసం కిలఞ్జకాపణసాలద్వారేన గచ్ఛన్తో ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తం పజహథ, తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౩౩-౩౪) నతుమ్హాకవగ్గం సుత్వా చిన్తేసి ‘‘నేవ కిర రూపం అత్తనో, న వేదనా’’తి. సో తంయేవ అఙ్కుసం కత్వా నిక్ఖమిత్వా మహావిహారం గన్త్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా పబ్బజితో ఉపసమ్పన్నో ద్వేమాతికా పగుణం కత్వా తింస భిక్ఖూ గహేత్వా గబలవాలియఅఙ్గణం గన్త్వా సమణధమ్మమకాసి. పాదేసు అవహన్తేసు జణ్ణుకేహి చఙ్కమతి. తమేనం రత్తిం ఏకో మిగలుద్దకో మిగోతి మఞ్ఞమానో సత్తియా పహరి. సత్తి వినివిజ్ఝిత్వా గతా. సో తం సత్తిం హరాపేత్వా పహారముఖాని తిణవట్టియా పూరాపేత్వా పాసాణపిట్ఠియం అత్తానం నిసీదాపేత్వా ఓకాసం కారేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్వా ఉక్కాసితసద్దేన ఆగతానం భిక్ఖూనం బ్యాకరిత్వా ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘భాసితం బుద్ధసేట్ఠస్స, సబ్బలోకగ్గవాదినో;

న తుమ్హాకమిదం రూపం, తం జహేయ్యాథ భిక్ఖవో.

అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా, ఉప్పాదవయధమ్మినో;

ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తేసం వూపసమో సుఖో’’తి.

అథ నం భిక్ఖూ ఆహంసు ‘‘సచే, భన్తే, సమ్మాసమ్బుద్ధో అరోగో అభవిస్సా, అద్ధా తే ముద్ధమత్థకే హత్థం పసారేత్వా సీసం పరామసేయ్యా’’తి. ఏత్తావతా అయం మగ్గో తిస్సత్థేరాదీనం వియ దుక్ఖస్స అత్థఙ్గమాయ సంవత్తతి.

సక్కో పన దేవానమిన్దో అత్తనో పఞ్చవిధం పుబ్బనిమిత్తం దిస్వా మరణభయసన్తజ్జితో దోమనస్సజాతో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛి. సో ఉపేక్ఖాపఞ్హవిస్సజ్జనావసానే అసీతిసహస్సాహి దేవతాహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. సా చస్స ఉపపత్తి పున పాకతికావ అహోసి.

సుబ్రహ్మాపి దేవపుత్తో అచ్ఛరాసహస్సపరివారో సగ్గసమ్పత్తిం అనుభోతి, తత్థ పఞ్చసతా అచ్ఛరాయో రుక్ఖతో పుప్ఫాని ఓచినన్తియో చవిత్వా నిరయే ఉపపన్నా. సో ‘‘కిం ఇమా చిరాయన్తీ’’తి ఉపధారేన్తో తాసం నిరయే నిబ్బత్తభావం దిస్వా ‘‘కిత్తకం ను ఖో మమ ఆయూ’’తి ఉపపరిక్ఖన్తో అత్తనోపి ఆయుపరిక్ఖయం విదిత్వా తత్థేవ నిరయే నిబ్బత్తనభావం దిస్వా భీతో అతివియ దోమనస్సజాతో హుత్వా ‘‘ఇమం మే దోమనస్సం సత్థా వినయిస్సతి న అఞ్ఞో’’తి అవసేసా పఞ్చసతా అచ్ఛరాయో గహేత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛి –

‘‘నిచ్చం ఉత్రస్తమిదం చిత్తం, నిచ్చం ఉబ్బిగ్గిదం మనో;

అనుప్పన్నేసు కిచ్ఛేసు, అథో ఉప్పతితేసు చ;

సచే అత్థి అనుత్రస్తం, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి. (సం. ని. ౧.౯౮);

తతో నం భగవా ఆహ –

‘‘నాఞ్ఞత్ర బోజ్ఝా తపసా, నాఞ్ఞత్రిన్ద్రియసంవరా;

నాఞ్ఞత్ర సబ్బనిస్సగ్గా, సోత్థిం పస్సామి పాణిన’’న్తి. (సం. ని. ౧.౯౮);

సో దేసనాపరియోసానే పఞ్చహి అచ్ఛరాసతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ తం సమ్పత్తిం థావరం కత్వా దేవలోకమేవ అగమాసీతి. ఏవమయం మగ్గో భావితో సక్కాదీనం వియ దోమనస్సస్స అత్థఙ్గమాయ సంవత్తతీతి వేదితబ్బో.

ఞాయస్స అధిగమాయాతి ఞాయో వుచ్చతి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, తస్స అధిగమాయ, పత్తియాతి వుత్తం హోతి. అయఞ్హి పుబ్బభాగే లోకియో సతిపట్ఠానమగ్గో భావితో లోకుత్తరస్స మగ్గస్స అధిగమాయ సంవత్తతి. తేనాహ ‘‘ఞాయస్స అధిగమాయా’’తి. నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయాతి తణ్హావానవిరహితత్తా నిబ్బానన్తి లద్ధనామస్స అమతస్స సచ్ఛికిరియాయ, అత్తపచ్చక్ఖతాయాతి వుత్తం హోతి. అయఞ్హి మగ్గో భావితో అనుపుబ్బేన నిబ్బానసచ్ఛికిరియం సాధేతి. తేనాహ ‘‘నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయా’’తి.

తత్థ కిఞ్చాపి ‘‘సత్తానం విసుద్ధియా’’తి వుత్తే సోకసమతిక్కమాదీని అత్థతో సిద్ధానేవ హోన్తి, ఠపేత్వా పన సాసనయుత్తికోవిదే అఞ్ఞేసం న పాకటాని, న చ భగవా పఠమం సాసనయుత్తికోవిదం జనం కత్వా పచ్ఛా ధమ్మం దేసేతి. తేన తేనేవ పన సుత్తేన తం తం అత్థం ఞాపేతి. తస్మా ఇధ యం యం అత్థం ఏకాయనమగ్గో సాధేతి, తం తం పాకటం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయా’’తిఆదిమాహ. యస్మా వా యా సత్తానం విసుద్ధి ఏకాయనమగ్గేన సంవత్తతి, సా సోకపరిదేవానం సమతిక్కమేన హోతి, సోకపరిదేవానం సమతిక్కమో దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమేన, దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమో ఞాయస్సాధిగమేన, ఞాయస్సాధిగమో నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ. తస్మా ఇమమ్పి కమం దస్సేన్తో ‘‘సత్తానం విసుద్ధియా’’తి వత్వా ‘‘సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయా’’తిఆదిమాహ.

అపిచ వణ్ణభణనమేతం ఏకాయనమగ్గస్స. యథేవ హి భగవా ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేస్సామి, యదిదం ఛఛక్కానీ’’తి (మ. ని. ౩.౪౨౦) ఛఛక్కదేసనాయ అట్ఠహి పదేహి వణ్ణం అభాసి, యథా చ అరియవంసదేసనాయ ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అరియవంసా అగ్గఞ్ఞా రత్తఞ్ఞా వంసఞ్ఞా పోరాణా అసంకిణ్ణా అసంకిణ్ణపుబ్బా న సంకీయన్తి, న సంకీయిస్సన్తి, అప్పటికుట్ఠా సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౮) నవహి పదేహి వణ్ణం అభాసి, ఏవం ఇమస్సపి ఏకాయనమగ్గస్స సత్తానం విసుద్ధియాతిఆదీహి సత్తహి పదేహి వణ్ణం అభాసి.

కస్మా ఇతి చే? తేసం భిక్ఖూనం ఉస్సాహజననత్థం. వణ్ణభాసనఞ్హి సుత్వా తే భిక్ఖూ ‘‘అయం కిర మగ్గో హదయసన్తాపభూతం సోకం, వాచావిప్పలాపభూతం పరిదేవం, కాయికఅసాతభూతం దుక్ఖం, చేతసికఅసాతభూతం దోమనస్సన్తి చత్తారో ఉపద్దవే హనతి, విసుద్ధిం ఞాయం నిబ్బానన్తి తయో విసేసే ఆవహతీ’’తి ఉస్సాహజాతా ఇమం ధమ్మదేసనం ఉగ్గహేతబ్బం పరియాపుణితబ్బం ధారేతబ్బం వాచేతబ్బం, ఇమఞ్చ మగ్గం భావేతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి. ఇతి తేసం భిక్ఖూనం ఉస్సాహజననత్థం వణ్ణం అభాసి, కమ్బలవాణిజాదయో కమ్బలాదీనం వణ్ణం వియ.

యథా హి సతసహస్సగ్ఘనికపణ్డుకమ్బలవాణిజేన కమ్బలం గణ్హథాతి ఉగ్ఘోసితేపి అసుకకమ్బలోతి న తావ మనుస్సా జానన్తి. కేసకమ్బలవాలకమ్బలాదయోపి హి దుగ్గన్ధా ఖరసమ్ఫస్సా కమ్బలాత్వేవ వుచ్చన్తి. యదా పన తేన గన్ధారకో రత్తకమ్బలో సుఖుమో ఉజ్జలో సుఖసమ్ఫస్సోతి ఉగ్ఘోసితం హోతి, తదా యే పహోన్తి, తే గణ్హన్తి. యే న పహోన్తి, తేపి దస్సనకామా హోన్తి, ఏవమేవం ‘‘ఏకాయనో అయం, భిక్ఖవే, మగ్గో’’తి వుత్తేపి అసుకమగ్గోతి న తావ పాకటో హోతి. నానప్పకారకా హి అనియ్యానమగ్గాపి మగ్గాత్వేవ వుచ్చన్తి. ‘‘సత్తానం విసుద్ధియా’’తిఆదిమ్హి పన వుత్తే ‘‘అయం కిర మగ్గో చత్తారో ఉపద్దవే హనతి, తయో విసేసే ఆవహతీ’’తి ఉస్సాహజాతా ఇమం ధమ్మదేసనం ఉగ్గహేతబ్బం పరియాపుణితబ్బం ధారేతబ్బం వాచేతబ్బం, ఇమఞ్చ మగ్గం భావేతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తీతి వణ్ణం భాసన్తో ‘‘సత్తానం విసుద్ధియా’’తిఆదిమాహ. యథా చ సతసహస్సగ్ఘనికపణ్డుకమ్బలవాణిజోపమా, ఏవం రత్తజమ్బునదసువణ్ణఉదకప్పసాదకమణిరతనసువిసుద్ధముత్తారతనధోతపవాళాదివాణిజూపమాదయోపేత్థ ఆహరితబ్బా.

యదిదన్తి నిపాతో, యే ఇమేతి అయమస్స అత్థో. చత్తారోతి గణనపరిచ్ఛేదో, తేన న తతో హేట్ఠా న ఉద్ధన్తి సతిపట్ఠానపరిచ్ఛేదం దీపేతి. సతిపట్ఠానాతి తయో సతిపట్ఠానా సతిగోచరోపి, తిధా పటిపన్నేసు సావకేసు సత్థునో పటిఘానునయవీతివత్తతాపి, సతిపి. ‘‘చతున్నం, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ దేసేస్సామి, తం సుణాథ…పే…. కో చ, భిక్ఖవే, కాయస్స సముదయో? ఆహారసముదయా కాయసముదయో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౪౦౮) హి సతిగోచరో సతిపట్ఠానన్తి వుచ్చతి. తథా ‘‘కాయో పట్ఠానం, నో సతి. సతి పట్ఠానఞ్చేవ సతి చా’’తిఆదీసుపి (పటి. మ. ౩.౩౫). తస్సత్థో – పతిట్ఠాతి అస్మిన్తి పట్ఠానం. కా పతిట్ఠాతి? సతి. సతియా పట్ఠానం సతిపట్ఠానం. పధానట్ఠానన్తి వా పట్ఠానం. సతియా పట్ఠానం సతిపట్ఠానం, హత్థిట్ఠానఅస్సట్ఠానాదీని వియ. ‘‘తయో సతిపట్ఠానా, యదరియో సేవతి, యదరియో సేవమానో సత్థా గణమనుసాసితుమరహతీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౧౧) ఏత్థాపి తిధా పటిపన్నేసు సావకేసు సత్థునో పటిఘానునయవీతివత్తతా ‘‘సతిపట్ఠాన’’న్తి వుత్తా. తస్సత్థో – పట్ఠపేతబ్బతో పట్ఠానం, పవత్తయితబ్బతోతి అత్థో. కేన పట్ఠపేతబ్బతోతి? సతియా. సతియా పట్ఠానం సతిపట్ఠానన్తి. ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా భావితా బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౯౮౯) పన సతియేవ ‘‘సతిపట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. తస్సత్థో – పతిట్ఠాతీతి పట్ఠానం, ఉపట్ఠాతి ఓక్కన్తిత్వా పక్ఖన్దిత్వా పవత్తతీతి అత్థో. సతియేవ పట్ఠానం సతిపట్ఠానం. అథ వా సరణట్ఠేన సతి, ఉపట్ఠానట్ఠేన పట్ఠానం. ఇతి సతి చ సా పట్ఠానఞ్చాతిపి సతిపట్ఠానం. ఇదమిధ అధిప్పేతం.

యది ఏవం, కస్మా ‘‘సతిపట్ఠానా’’తి బహువచనం? సతిబహుత్తా. ఆరమ్మణభేదేన హి బహుకా ఏతా సతియో. అథ మగ్గోతి కస్మా ఏకవచనం? మగ్గట్ఠేన ఏకత్తా. చతస్సోపి హి ఏతా సతియో మగ్గట్ఠేన ఏకత్తం గచ్ఛన్తి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘మగ్గోతి కేనట్ఠేన మగ్గో? నిబ్బానగమనట్ఠేన, నిబ్బానత్థికేహి మగ్గనీయట్ఠేన చా’’తి. చతస్సోపి చేతా అపరభాగే కాయాదీసు ఆరమ్మణేసు కిచ్చం సాధయమానా నిబ్బానం గచ్ఛన్తి. ఆదితో పట్ఠాయ చ నిబ్బానత్థికేహి మగ్గీయన్తి, తస్మా చతస్సోపి ఏకో మగ్గోతి వుచ్చన్తి. ఏవఞ్చ సతి వచనానుసన్ధినా సానుసన్ధికావ దేసనా హోతి, ‘‘మారసేనప్పమద్దనం వో, భిక్ఖవే, మగ్గం దేసేస్సామి, తం సుణాథ…పే… కతమో చ, భిక్ఖవే, మారసేనప్పమద్దనో మగ్గో? యదిదం సత్తబోజ్ఝఙ్గా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౨౨౪) వియ హి యథా మారసేనప్పమద్దనోతి చ సత్తబోజ్ఝఙ్గాతి చ అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనమేవేత్థ నానం. ఏవం ఏకాయనమగ్గోతి చ చత్తారో సతిపట్ఠానాతి చ అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనమేవేత్థ నానం. తస్మా మగ్గట్ఠేన ఏకత్తా ఏకవచనం, ఆరమ్మణభేదేన సతిబహుత్తా బహువచనం వేదితబ్బం.

కస్మా పన భగవతా చత్తారోవ సతిపట్ఠానా వుత్తా అనూనా అనధికాతి? వేనేయ్యహితత్తా. తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితసమథయానికవిపస్సనాయానికేసు హి మన్దతిక్ఖవసేన ద్వేధా ద్వేధా పవత్తేసు వేనేయ్యేసు మన్దస్స తణ్హాచరితస్స ఓళారికం కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం విసుద్ధిమగ్గో, తిక్ఖస్స సుఖుమం వేదనానుపస్సనం సతిపట్ఠానం. దిట్ఠిచరితస్సాపి మన్దస్స నాతిప్పభేదగతం చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానం విసుద్ధిమగ్గో, తిక్ఖస్స అతిప్పభేదగతం ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానం. సమథయానికస్స చ మన్దస్స అకిచ్ఛేన అధిగన్తబ్బనిమిత్తం పఠమం సతిపట్ఠానం విసుద్ధిమగ్గో, తిక్ఖస్స ఓళారికారమ్మణే అసణ్ఠహనతో దుతియం. విపస్సనాయానికస్సపి మన్దస్స నాతిప్పభేదగతారమ్మణం తతియం, తిక్ఖస్స అతిప్పభేదగతారమ్మణం చతుత్థం. ఇతి చత్తారోవ వుత్తా అనూనా అనధికాతి.

సుభసుఖనిచ్చఅత్తభావవిపల్లాసపహానత్థం వా. కాయో హి అసుభో, తత్థ చ సుభవిపల్లాసవిపల్లత్థా సత్తా, తేసం తత్థ అసుభభావదస్సనేన తస్స విపల్లాసస్స పహానత్థం పఠమం సతిపట్ఠానం వుత్తం. సుఖం నిచ్చం అత్తాతి గహితేసుపి చ వేదనాదీసు వేదనా దుక్ఖా, చిత్తం అనిచ్చం, ధమ్మా అనత్తా, తేసు చ సుఖనిచ్చఅత్తవిపల్లాసవిపల్లత్థా సత్తా, తేసం తత్థ దుక్ఖాదిభావదస్సనేన తేసం విపల్లాసానం పహానత్థం సేసాని తీణి వుత్తానీతి ఏవం సుభసుఖనిచ్చఅత్తభావవిపల్లాసపహానత్థం వా చత్తారోవ వుత్తా అనూనా అనధికాతి వేదితబ్బా.

న కేవలఞ్చ విపల్లాసపహానత్థమేవ, అథ ఖో చతురోఘయోగాసవగన్థఉపాదానఅగతిపహానత్థమ్పి చతుబ్బిధాహారపరిఞ్ఞత్థఞ్చ చత్తారోవ వుత్తాతి వేదితబ్బా. అయం తావ పకరణనయో.

అట్ఠకథాయం పన సరణవసేన చేవ ఏకత్తసమోసరణవసేన చ ఏకమేవ సతిపట్ఠానం ఆరమ్మణవసేన చత్తారోతి ఏతదేవ వుత్తం. యథా హి చతుద్వారే నగరే పాచీనతో ఆగచ్ఛన్తా పాచీనదిసాయ ఉట్ఠానకం భణ్డం గహేత్వా పాచీనద్వారేన నగరమేవ పవిసన్తి, దక్ఖిణతో పచ్ఛిమతో ఉత్తరతో ఆగచ్ఛన్తా ఉత్తరదిసాయ ఉట్ఠానకం భణ్డం గహేత్వా ఉత్తరద్వారేన నగరమేవ పవిసన్తి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. నగరం వియ హి నిబ్బానమహానగరం. ద్వారం వియ అట్ఠఙ్గికో లోకుత్తరమగ్గో. పాచీనదిసాదయో వియ కాయాదయో.

యథా పాచీనతో ఆగచ్ఛన్తా పాచీనదిసాయ ఉట్ఠానకం భణ్డం గహేత్వా పాచీనద్వారేన నగరమేవ పవిసన్తి, ఏవం కాయానుపస్సనాముఖేన ఆగచ్ఛన్తా చుద్దసవిధేన కాయానుపస్సనం భావేత్వా కాయానుపస్సనాభావనానుభావనిబ్బత్తేన అరియమగ్గేన ఏకం నిబ్బానమేవ ఓసరన్తి.

యథా దక్ఖిణతో ఆగచ్ఛన్తా దక్ఖిణదిసాయ ఉట్ఠానకం భణ్డం గహేత్వా దక్ఖిణద్వారేన నగరమేవ పవిసన్తి, ఏవం వేదనానుపస్సనాముఖేన ఆగచ్ఛన్తా నవవిధేన వేదనానుపస్సనం భావేత్వా వేదనానుపస్సనాభావనానుభావనిబ్బత్తేన అరియమగ్గేన ఏకం నిబ్బానమేవ ఓసరన్తి.

యథా పచ్ఛిమతో ఆగచ్ఛన్తా పచ్ఛిమదిసాయ ఉట్ఠానకం భణ్డం గహేత్వా పచ్ఛిమద్వారేన నగరమేవ పవిసన్తి, ఏవం చిత్తానుపస్సనాముఖేన ఆగచ్ఛన్తా సోళసవిధేన చిత్తానుపస్సనం భావేత్వా చిత్తానుపస్సనాభావనానుభావనిబ్బత్తేన అరియమగ్గేన ఏకం నిబ్బానమేవ ఓసరన్తి.

యథా ఉత్తరతో ఆగచ్ఛన్తా ఉత్తరదిసాయ ఉట్ఠానకం భణ్డం గహేత్వా ఉత్తరద్వారేన నగరమేవ పవిసన్తి, ఏవం ధమ్మానుపస్సనాముఖేన ఆగచ్ఛన్తా పఞ్చవిధేన ధమ్మానుపస్సనం భావేత్వా ధమ్మానుపస్సనాభావనానుభావనిబ్బత్తేన అరియమగ్గేన ఏకం నిబ్బానమేవ ఓసరన్తి.

ఏవం సరణవసేన చేవ ఏకత్తసమోసరణవసేన చ ఏకమేవ సతిపట్ఠానం ఆరమ్మణవసేన చత్తారోవ వుత్తాతి వేదితబ్బా.

కతమే చత్తారోతి కథేతుకమ్యతా పుచ్ఛా. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. భిక్ఖవేతి ధమ్మపటిగ్గాహకపుగ్గలాలపనమేతం. భిక్ఖూతి పటిపత్తిసమ్పాదకపుగ్గలనిదస్సనమేతం. అఞ్ఞేపి చ దేవమనుస్సా పటిపత్తిం సమ్పాదేన్తియేవ, సేట్ఠత్తా పన పటిపత్తియా భిక్ఖుభావదస్సనతో చ, ‘‘భిక్ఖూ’’తి ఆహ. భగవతో హి అనుసాసనిం సమ్పటిచ్ఛన్తేసు భిక్ఖు సేట్ఠో, సబ్బప్పకారాయ అనుసాసనియా భాజనభావతో, తస్మా సేట్ఠత్తా ‘‘భిక్ఖూ’’తి ఆహ. తస్మిం గహితే పన సేసా గహితావ హోన్తి రాజగమనాదీసు రాజగ్గహణేన సేసపరిసా వియ. యో చ ఇమం పటిపత్తిం పటిపజ్జతి, సో భిక్ఖు నామ హోతీతి పటిపత్తియా భిక్ఖుభావదస్సనతోపి ‘‘భిక్ఖూ’’తి ఆహ. పటిపన్నకో హి దేవో వా హోతు మనుస్సో వా, ‘‘భిక్ఖూ’’తి సఙ్ఖం గచ్ఛతియేవ. యథాహ –

‘‘అలఙ్కతో చేపి సమం చరేయ్య,

సన్తో దన్తో నియతో బ్రహ్మచారీ;

సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం,

సో బ్రాహ్మణో సో సమణో స భిక్ఖూ’’తి. (ధ. ప. ౧౪౨);

కాయేతి రూపకాయే. రూపకాయో హి ఇధ అఙ్గపచ్చఙ్గానం కేసాదీనఞ్చ ధమ్మానం సమూహట్ఠేన హత్థికాయరథకాయాదయో వియ కాయోతి అధిప్పేతో. యథా చ సమూహట్ఠేన, ఏవం కుచ్ఛితానం ఆయట్ఠేన. కుచ్ఛితానఞ్హి పరమజేగుచ్ఛానం సో ఆయోతిపి కాయో. ఆయోతి ఉప్పత్తిదేసో. తత్రాయం వచనత్థో, ఆయన్తి తతోతి ఆయో. కే ఆయన్తి? కుచ్ఛితా కేసాదయో. ఇతి కుచ్ఛితానం ఆయోతి కాయో. కాయానుపస్సీతి కాయమనుపస్సనసీలో, కాయం వా అనుపస్సమానో.

‘‘కాయే’’తి చ వత్వాపి పున ‘‘కాయానుపస్సీ’’తి దుతియం కాయగ్గహణం అసమ్మిస్సతో వవత్థానఘనవినిబ్భోగాదిదస్సనత్థం కతన్తి వేదితబ్బం. తేన న కాయే వేదనానుపస్సీ వా, చిత్తధమ్మానుపస్సీ వా, అథ ఖో కాయానుపస్సీయేవాతి కాయసఙ్ఖాతే వత్థుస్మిం కాయానుపస్సనాకారస్సేవ దస్సనేన అసమ్మిస్సతో వవత్థానం దస్సితం హోతి. తథా న కాయే అఙ్గపచ్చఙ్గవిముత్తఏకధమ్మానుపస్సీ, నాపి కేసలోమాదివినిముత్తఇత్థిపురిసానుపస్సీ. యోపి చేత్థ కేసలోమాదికో భూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతో కాయో, తత్థపి న భూతుపాదాయవినిముత్తఏకధమ్మానుపస్సీ, అథ ఖో రథసమ్భారానుపస్సకో వియ అఙ్గపచ్చఙ్గసమూహానుపస్సీ, నగరావయవానుపస్సకో వియ కేసలోమాదిసమూహానుపస్సీ, కదలిక్ఖన్ధపత్తవట్టివినిబ్భుజనకో వియ రిత్తముట్ఠివినివేఠకో వియ చ భూతుపాదాయసమూహానుపస్సీయేవాతి నానప్పకారతో సమూహవసేనేవ కాయసఙ్ఖాతస్స వత్థునో దస్సనేన ఘనవినిబ్భోగో దస్సితో హోతి. న హేత్థ యథావుత్తసమూహవినిముత్తో కాయో వా ఇత్థీ వా పురిసో వా అఞ్ఞో వా కోచి ధమ్మో దిస్సతి, యథావుత్తధమ్మసమూహమత్తేయేవ పన తథా తథా సత్తా మిచ్ఛాభినివేసం కరోన్తి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘యం పస్సతి న తం దిట్ఠం, యం దిట్ఠం తం న పస్సతి;

అపస్సం బజ్ఝతే మూళ్హో, బజ్ఝమానో న ముచ్చతీ’’తి. –

ఘనవినిబ్భోగాదిదస్సనత్థన్తి వుత్తం. ఆదిసద్దేన చేత్థ అయమ్పి అత్థో వేదితబ్బో – అయఞ్హి ఏకస్మిం కాయే కాయానుపస్సీయేవ, న అఞ్ఞధమ్మానుపస్సీ. కిం వుత్తం హోతి? యథా అనుదకభూతాయపి మరీచియా ఉదకానుపస్సినో హోన్తి, న ఏవం అనిచ్చదుక్ఖానత్తఅసుభభూతేయేవ ఇమస్మిం కాయే నిచ్చసుఖఅత్తసుభభావానుపస్సీ, అథ ఖో కాయానుపస్సీ అనిచ్చదుక్ఖానత్తఅసుభాకారసమూహానుపస్సీయేవాతి. అథ వా య్వాయం పరతో ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా…పే… సో సతోవ అస్ససతీ’’తిఆదినా నయేన అస్సాసపస్సాసాదిచుణ్ణికజాతఅట్ఠికపరియోసానో కాయో వుత్తో, యో చ ‘‘ఇధేకచ్చో పథవికాయం అనిచ్చతో అనుపస్సతి ఆపోకాయం తేజోకాయం వాయోకాయం కేసకాయం లోమకాయం ఛవికాయం చమ్మకాయం మంసకాయం రుహిరకాయం నహారుకాయం అట్ఠికాయం అట్ఠిమిఞ్జకాయ’’న్తి పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౩.౩౫) కాయో వుత్తో, తస్స సబ్బస్స ఇమస్మింయేవ కాయే అనుపస్సనతో ‘‘కాయే కాయానుపస్సీ’’తి ఏవమ్పి అత్థో దట్ఠబ్బో.

అథ వా కాయే అహన్తి వా మమన్తి వా ఏవం గహేతబ్బస్స యస్స కస్సచి అననుపస్సనతో తస్స తస్సేవ పన కేసాలోమాదికస్స నానాధమ్మసమూహస్స అనుపస్సనతో కాయే కేసాదిధమ్మసమూహసఙ్ఖాతకాయానుపస్సీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. అపిచ ‘‘ఇమస్మిం కాయే అనిచ్చతో అనుపస్సతి, నో నిచ్చతో’’తిఆదినా నయేన పటిసమ్భిదాయం ఆగతనయస్స సబ్బస్సేవ అనిచ్చలక్ఖణాదినో ఆకారసమూహసఙ్ఖాతస్స కాయస్సానుపస్సనతోపి ‘‘కాయే కాయానుపస్సీ’’తి ఏవమ్పి అత్థో దట్ఠబ్బో.

తథా హి అయం కాయే కాయానుపస్సనాపటిపదం పటిపన్నో భిక్ఖు ఇమం కాయం అనిచ్చానుపస్సనాదీనం సత్తన్నం అనుపస్సనానం వసేన అనిచ్చతో అనుపస్సతి, నో నిచ్చతో. దుక్ఖతో అనుపస్సతి, నో సుఖతో. అనత్తతో అనుపస్సతి, నో అత్తతో. నిబ్బిన్దతి, నో నన్దతి. విరజ్జతి, నో రజ్జతి. నిరోధేతి, నో సముదేతి. పటినిస్సజ్జతి, నో ఆదియతి. సో తం అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతి, దుక్ఖతో అనుపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞం పజహతి, అనత్తతో అనుపస్సన్తో అత్తసఞ్ఞం పజహతి, నిబ్బిన్దన్తో నన్దిం పజహతి, విరజ్జన్తో రాగం పజహతి, నిరోధేన్తో సముదయం పజహతి, పటినిస్సజ్జన్తో ఆదానం పజహతీతి వేదితబ్బో.

విహరతీతి ఇరియతి. ఆతాపీతి తీసు భవేసు కిలేసే ఆతాపేతీతి ఆతాపో, వీరియస్సేతం నామం. ఆతాపో అస్స అత్థీతి ఆతాపీ. సమ్పజానోతి సమ్పజఞ్ఞసఙ్ఖాతేన ఞాణేన సమన్నాగతో. సతిమాతి కాయపరిగ్గాహికాయ సతియా సమన్నాగతో. అయం పన యస్మా సతియా ఆరమ్మణం పరిగ్గహేత్వా పఞ్ఞాయ అనుపస్సతి, న హి సతివిరహితస్స అనుపస్సనా నామ అత్థి. తేనేవాహ ‘‘సతిఞ్చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సబ్బత్థికం వదామీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪). తస్మా ఏత్థ ‘‘కాయే కాయానుపస్సీ విహరతీ’’తి ఏత్తావతా కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానకమ్మట్ఠానం వుత్తం హోతి. అథ వా యస్మా అనాతాపినో అన్తోసఙ్ఖేపో అన్తరాయకరో హోతి, అసమ్పజానో ఉపాయపరిగ్గహే అనుపాయపరివజ్జనే చ సమ్ముయ్హతి, ముట్ఠస్సతి ఉపాయాపరిచ్చాగే అనుపాయాపరిగ్గహే చ అసమత్థో హోతి, తేనస్స తం కమ్మట్ఠానం న సమ్పజ్జతి, తస్మా యేసం ధమ్మానం ఆనుభావేన తం సమ్పజ్జతి. తేసం దస్సనత్థం ‘‘ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమాతి ఇదం వుత్త’’న్తి వేదితబ్బం.

ఇతి కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం సమ్పయోగఙ్గఞ్చస్స దస్సేత్వా ఇదాని పహానఙ్గం దస్సేతుం వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సన్తి వుత్తం. తత్థ వినేయ్యాతి తదఙ్గవినయేన వా విక్ఖమ్భనవినయేన వా వినయిత్వా. లోకేతి తస్మింయేవ కాయే. కాయో హి ఇధ లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకోతి అధిప్పేతో. యస్మా పనస్స న కాయమత్తేయేవ అభిజ్ఝాదోమనస్సం పహీయతి, వేదనాదీసుపి పహీయతియేవ, తస్మా ‘‘పఞ్చపి ఉపాదానక్ఖన్ధా లోకో’’తి విభఙ్గే (విభ. ౩౬౨) వుత్తం. లోకసఙ్ఖాతత్తా వా తేసం ధమ్మానం అత్థుద్ధారనయేనేతం వుత్తం. యం పనాహ ‘‘తత్థ కతమో లోకో? స్వేవ కాయో లోకో’’తి. అయమేవేత్థ అత్థో, తస్మిం లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం వినేయ్యాతి ఏవం సమ్బన్ధో దట్ఠబ్బో. యస్మా పనేత్థ అభిజ్ఝాగహణేన కామచ్ఛన్దో, దోమనస్సగ్గహణేన బ్యాపాదో సఙ్గహం గచ్ఛతి, తస్మా నీవరణపరియాపన్నబలవధమ్మద్వయదస్సనేన నీవరణప్పహానం వుత్తం హోతీతి వేదితబ్బం.

విసేసేన చేత్థ అభిజ్ఝావినయేన కాయసమ్పత్తిమూలకస్స అనురోధస్స, దోమనస్సవినయేన పన కాయవిపత్తిమూలకస్స విరోధస్స, అభిజ్ఝావినయేన చ కాయే అభిరతియా, దోమనస్సవినయేన కాయభావనాయ అనభిరతియా, అభిజ్ఝావినయేన కాయే అభూతానం సుభసుఖభావాదీనం పక్ఖేపస్స, దోమనస్సవినయేన చ కాయే భూతానం అసుభాసుఖభావాదీనం అపనయనస్స చ పహానం వుత్తం. తేన యోగావచరస్స యోగానుభావో యోగసమత్థతా చ దీపితా హోతి. యోగానుభావో హి ఏస, యదిదం అనురోధవిరోధవిప్పముత్తో అరతిరతిసహో అభూతపక్ఖేపభూతాపనయనవిరహితో చ హోతి. అనురోధవిరోధవిప్పముత్తో చేస అరతిరతిసహో అభూతం అపక్ఖిపన్తో భూతఞ్చ అనపనేన్తో యోగసమత్థో హోతీతి.

అపరో నయో ‘‘కాయే కాయానుపస్సీ’’తి ఏత్థ అనుపస్సనాయ కమ్మట్ఠానం వుత్తం. ‘‘విహరతీ’’తి ఏత్థ వుత్తవిహారేన కమ్మట్ఠానికస్స కాయపరిహరణం. ‘‘ఆతాపీ’’తిఆదీసు ఆతాపేన సమ్మప్పధానం, సతిసమ్పజఞ్ఞేన సబ్బత్థికకమ్మట్ఠానం, కమ్మట్ఠానపరిహరణూపాయో వా, సతియా వా కాయానుపస్సనావసేన పటిలద్ధసమథో, సమ్పజఞ్ఞేన విపస్సనా, అభిజ్ఝాదోమనస్సవినయేన భావనాఫలం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

విభఙ్గే పన ‘‘అనుపస్సీ’’తి తత్థ కతమా అనుపస్సనా? యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… సమ్మాదిట్ఠి. అయం వుచ్చతి అనుపస్సనా. ఇమాయ అనుపస్సనాయ ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సమ్పన్నో సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి అనుపస్సీతి.

విహరతీతి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి చరతి విహరతి. తేన వుచ్చతి విహరతీతి.

ఆతాపీతి తత్థ కతమో ఆతాపో? యో చేతసికో వీరియారమ్భో…పే… సమ్మావాయామో. అయం వుచ్చతి ఆతాపో. ఇమినా ఆతాపేన ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి ఆతాపీతి.

సమ్పజానోతి తత్థ కతమం సమ్పజఞ్ఞం? యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… సమ్మాదిట్ఠి. ఇదం వుచ్చతి సమ్పజఞ్ఞం. ఇమినా సమ్పజఞ్ఞేన ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి సమ్పజానోతి.

సతిమాతి తత్థ కతమా సతి? యా సతి అనుస్సతి…పే… సమ్మాసతి. అయం వుచ్చతి సతి. ఇమాయ సతియా ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి సతిమాతి.

వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సన్తి తత్థ కతమో లోకో? స్వేవ కాయో లోకో, పఞ్చపి ఉపాదానక్ఖన్ధా లోకో. అయం వుచ్చతి లోకో. తత్థ కతమా అభిజ్ఝా? యో రాగో సారాగో అనునయో అనురోధో నన్దీ నన్దీరాగో చిత్తస్స సారాగో, అయం వుచ్చతి అభిజ్ఝా. తత్థ కతమం దోమనస్సం? యం చేతసికం అసాతం, చేతసికం దుక్ఖం, చేతోసమ్ఫస్సజం అసాతం…పే… దుక్ఖా వేదనా. ఇదం వుచ్చతి దోమనస్సం. ఇతి అయఞ్చ అభిజ్ఝా ఇదఞ్చ దోమనస్సం ఇమమ్హి లోకే వినీతా హోన్తి పటివినీతా సన్తా వూపసన్తా సమితా వూపసమితా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా, తేన వుచ్చతి వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సన్తి (విభ. ౩౫౬) ఏవమేతేసం పదానమత్థో వుత్తో. తేన సహ అయం అట్ఠకథానయో యథా సంసన్దతి, ఏవం వేదితబ్బో. అయం తావ కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానుద్దేసస్స అత్థవణ్ణనా.

వేదనాసు… చిత్తే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి…పే… వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సన్తి ఏత్థ పన వేదనానుపస్సీతి ఏవమాదీసు వేదనాదీనం పున వచనే పయోజనం కాయానుపస్సనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. వేదనాసు వేదనానుపస్సీ, చిత్తే చిత్తానుపస్సీ, ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీతి ఏత్థ పన వేదనాతి తిస్సో వేదనా, తా చ లోకియా ఏవ. చిత్తమ్పి లోకియం, తథా ధమ్మా. తేసం విభాగో నిద్దేసవారే పాకటో భవిస్సతి. కేవలం పనిధ యథా వేదనా అనుపస్సితబ్బా, తథా అనుపస్సన్తో వేదనాసు వేదనానుపస్సీతి వేదితబ్బో. ఏస నయో చిత్తధమ్మేసుపి. కథఞ్చ వేదనా అనుపస్సితబ్బాతి? సుఖా తావ వేదనా దుక్ఖతో, దుక్ఖా సల్లతో, అదుక్ఖమసుఖా అనిచ్చతో. యథాహ –

‘‘యో సుఖం దుక్ఖతో అద్ద, దుక్ఖమద్దక్ఖి సల్లతో;

అదుక్ఖమసుఖం సన్తం, అదక్ఖి నం అనిచ్చతో;

స వే సమ్మద్దసో భిక్ఖు, ఉపసన్తో చరిస్సతీ’’తి. (సం. ని. ౪.౨౫౩);

సబ్బా ఏవ చేతా దుక్ఖాతిపి అనుపస్సితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యంకిఞ్చి వేదయితం, సబ్బం తం దుక్ఖస్మిన్తి వదామీ’’తి (సం. ని. ౪.౨౫౯). సుఖదుక్ఖతోపి చ అనుపస్సితబ్బా. యథాహ ‘‘సుఖా వేదనా ఠితిసుఖా విపరిణామదుక్ఖా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౪) సబ్బం విత్థారేతబ్బం. అపిచ అనిచ్చాదిసత్తానుపస్సనావసేనపి అనుపస్సితబ్బా. సేసం నిద్దేసవారేయేవ పాకటం భవిస్సతి. చిత్తధమ్మేసుపి చిత్తం తావ ఆరమ్మణాధిపతిసహజాతభూమికమ్మవిపాకకిరియాదినానత్తభేదానం అనిచ్చాదిసత్తానుపస్సనానం నిద్దేసవారే ఆగతసరాగాదిభేదానఞ్చ వసేన అనుపస్సితబ్బం. ధమ్మా సలక్ఖణసామఞ్ఞలక్ఖణానం సుఞ్ఞతధమ్మస్స అనిచ్చాదిసత్తానుపస్సనానం నిద్దేసవారే ఆగతసన్తాసన్తాదిభేదానఞ్చ వసేన అనుపస్సితబ్బా. సేసం వుత్తనయమేవ. కామఞ్చేత్థ యస్స కాయసఙ్ఖాతే లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం పహీనం, తస్స వేదనాదిలోకేసుపి తం పహీనమేవ. నానాపుగ్గలవసేన పన నానాచిత్తక్ఖణికసతిపట్ఠానభావనావసేన చ సబ్బత్థ వుత్తం. యతో వా ఏకత్థ పహీనం సేసేసుపి పహీనం హోతి. తేనేవస్స తత్థ పహానదస్సనత్థమ్పి ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బన్తి.

ఉద్దేసవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కాయానుపస్సనాఆనాపానపబ్బవణ్ణనా

౧౦౭. ఇదాని సేయ్యథాపి నామ ఛేకో విలీవకారకో థూలకిలఞ్జసణ్హకిలఞ్జచఙ్కోటకపేళాపుటాదీని ఉపకరణాని కత్తుకామో ఏకం మహావేణుం లభిత్వా చతుధా భిన్దిత్వా తతో ఏకేకం వేణుఖణ్డం గహేత్వా ఫాలేత్వా తం తం ఉపకరణం కరేయ్య, ఏవమేవ భగవా సతిపట్ఠానదేసనాయ సత్తానం అనేకప్పకారవిసేసాధిగమం కత్తుకామో ఏకమేవ సమ్మాసతిం ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతీ’’తిఆదినా నయేన ఆరమ్మణవసేన చతుధా భిన్దిత్వా తతో ఏకేకం సతిపట్ఠానం గహేత్వా విభజన్తో ‘‘కథఞ్చ భిక్ఖవే’’తిఆదినా నయేన నిద్దేసవారం వత్తుమారద్ధో.

తత్థ కథఞ్చాతిఆది విత్థారేతుకమ్యతా పుచ్ఛా. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – భిక్ఖవే, కేన చ పకారేన భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతీతి? ఏస నయో సబ్బపుచ్ఛావారేసు. ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూతి, భిక్ఖవే, ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖు. అయఞ్హేత్థ ఇధ-సద్దో సబ్బప్పకారకాయానుపస్సనానిబ్బత్తకస్స పుగ్గలస్స సన్నిస్సయభూతసాసనపరిదీపనో అఞ్ఞసాసనస్స తథాభావపటిసేధనో చ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯). తేన వుత్తం ‘‘ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖూ’’తి.

‘‘అరఞ్ఞగతో వా…పే… సుఞ్ఞాగారగతో వా’’తి ఇదమస్స సతిపట్ఠానభావనానురూపసేనాసనపరిగ్గహపరిదీపనం. ఇమస్స హి భిక్ఖునో దీఘరత్తం రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు అనువిసటం చిత్తం కమ్మట్ఠానవీథిం ఓతరితుం న ఇచ్ఛతి, కూటగోణయుత్తరథో వియ ఉప్పథమేవ ధావతి, తస్మా సేయ్యథాపి నామ గోపో కూటధేనుయా సబ్బం ఖీరం పివిత్వా వడ్ఢితం కూటవచ్ఛం దమేతుకామో ధేనుతో అపనేత్వా ఏకమన్తే మహన్తం థమ్భం నిఖణిత్వా తత్థ యోత్తేన బన్ధేయ్య. అథస్స సో వచ్ఛో ఇతో చితో చ విప్ఫన్దిత్వా పలాయితుం అసక్కోన్తో తమేవ థమ్భం ఉపనిసీదేయ్య వా ఉపనిపజ్జేయ్య వా, ఏవమేవ ఇమినాపి భిక్ఖునా దీఘరత్తం రూపారమ్మణాదిరసపానవడ్ఢితం దుట్ఠచిత్తం దమేతుకామేన రూపాదిఆరమ్మణతో అపనేత్వా అరఞ్ఞం వా రుక్ఖమూలం వా సుఞ్ఞాగారం వా పవేసేత్వా తత్థ సతిపట్ఠానారమ్మణత్థమ్భే సతియోత్తేన బన్ధితబ్బం. ఏవమస్స తం చిత్తం ఇతో చితో చ విప్ఫన్దిత్వాపి పుబ్బే ఆచిణ్ణారమ్మణం అలభమానం సతియోత్తం ఛిన్దిత్వా పలాయితుం అసక్కోన్తం తమేవారమ్మణం ఉపచారప్పనావసేన ఉపనిసీదతి చేవ ఉపనిపజ్జతి చ. తేనాహు పోరాణా –

‘‘యథా థమ్భే నిబన్ధేయ్య, వచ్ఛం దమం నరో ఇధ;

బన్ధేయ్యేవం సకం చిత్తం, సతియారమ్మణే దళ్హ’’న్తి.

ఏవమస్స తం సేనాసనం భావనానురూపం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘ఇదమస్స సతిపట్ఠానభావనానురూపసేనాసనపరిగ్గహపరిదీపన’’న్తి.

అపిచ యస్మా ఇదం కాయానుపస్సనాయ ముద్ధభూతం సబ్బబుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానం విసేసాధిగమదిట్ఠధమ్మసుఖవిహారపదట్ఠానం ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం ఇత్థిపురిసహత్థిఅస్సాదిసద్దసమాకులం గామన్తం అపరిచ్చజిత్వా న సుకరం సమ్పాదేతుం, సద్దకణ్టకత్తా ఝానస్స. అగామకే పన అరఞ్ఞే సుకరం యోగావచరేన ఇదం కమ్మట్ఠానం పరిగ్గహేత్వా ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తదేవ ఝానం పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అగ్గఫలం అరహత్తం పాపుణితుం. తస్మాస్స అనురూపసేనాసనం దస్సేన్తో భగవా ‘‘అరఞ్ఞగతో వా’’తిఆదిమాహ.

వత్థువిజ్జాచరియో వియ హి భగవా. సో యథా వత్థువిజ్జాచరియో నగరభూమిం పస్సిత్వా సుట్ఠు ఉపపరిక్ఖిత్వా ‘‘ఏత్థ నగరం మాపేథా’’తి ఉపదిసతి, సోత్థినా చ నగరే నిట్ఠితే రాజకులతో మహాసక్కారం లభతి, ఏవమేవ యోగావచరస్స అనురూపం సేనాసనం ఉపపరిక్ఖిత్వా ‘‘ఏత్థ కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జితబ్బ’’న్తి ఉపదిసతి. తతో తత్థ కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తేన యోగినా అనుక్కమేన అరహత్తే పత్తే ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా’’తి మహన్తం సక్కారం లభతి.

అయం పన భిక్ఖు దీపిసదిసోతి వుచ్చతి. యథా హి మహాదీపిరాజా అరఞ్ఞే తిణగహనం వా వనగహనం వా పబ్బతగహనం వా నిస్సాయ నిలీయిత్వా వనమహింసగోకణ్ణసూకరాదయో మిగే గణ్హాతి, ఏవమేవ అయం అరఞ్ఞాదీసు కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తో భిక్ఖు యథాక్కమేన చత్తారో మగ్గే చేవ చత్తారి అరియఫలాని చ గణ్హాతి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘యథాపి దీపికో నామ, నిలీయిత్వా గణ్హతీ మిగే;

తథేవాయం బుద్ధపుత్తో, యుత్తయోగో విపస్సకో;

అరఞ్ఞం పవిసిత్వాన, గణ్హాతి ఫలముత్తమ’’న్తి.

తేనస్స పరక్కమజవయోగ్గభూమిం అరఞ్ఞసేనాసనం దస్సేన్తో భగవా ‘‘అరఞ్ఞగతో వా’’తిఆదిమాహ. ఇతో పరం ఇమస్మిం తావ ఆనాపానపబ్బే యం వత్తబ్బం సియా, తం విసుద్ధిమగ్గే వుత్తమేవ.

తస్స పన ఇమేసం ‘‘దీఘం వా అస్ససన్తో దీఘం అస్ససామీతి పజానాతి…పే… పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి ఏవం వుత్తానం అస్సాసపస్సాసానం వసేన సిక్ఖతో అస్సాసపస్సాసనిమిత్తే చత్తారి ఝానాని ఉప్పజ్జన్తి. సో ఝానా వుట్ఠహిత్వా అస్సాసపస్సాసే వా పరిగ్గణ్హాతి ఝానఙ్గాని వా. తత్థ అస్సాసపస్సాసకమ్మికో ‘‘ఇమే అస్సాసపస్సాసా కిం నిస్సితా, వత్థుం నిస్సితా, వత్థు నామ కరజకాయో, కరజకాయో నామ చత్తారి మహాభూతాని ఉపాదారూపఞ్చా’’తి ఏవం రూపం పరిగ్గణ్హాతి, తతో తదారమ్మణే ఫస్సపఞ్చమకే నామన్తి ఏవం నామరూపం పరిగ్గహేత్వా తస్స పచ్చయం పరియేసన్తో అవిజ్జాదిపటిచ్చసముప్పాదం దిస్వా ‘‘పచ్చయపచ్చయుప్పన్నధమ్మమత్తమేవేతం, అఞ్ఞో సత్తో వా పుగ్గలో వా నత్థీ’’తి వితిణ్ణకఙ్ఖో సప్పచ్చయనామరూపే తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేన్తో అనుక్కమేన అరహత్తం పాపుణాతి. ఇదం ఏకస్స భిక్ఖునో యావ అరహత్తా నియ్యానముఖం.

ఝానకమ్మికోపి ‘‘ఇమాని ఝానఙ్గాని కిం నిస్సితాని, వత్థుం నిస్సితాని. వత్థు నామ కరజకాయోతి ఝానఙ్గాని నామం, కరజకాయో రూప’’న్తి నామరూపం వవత్థపేత్వా తస్స పచ్చయం పరియేసన్తో అవిజ్జాదిపచ్చయాకారం దిస్వా ‘‘పచ్చయపచ్చయుప్పన్నధమ్మమత్తమేవేతం, అఞ్ఞో సత్తో వా పుగ్గలో వా నత్థీ’’తి వితిణ్ణకఙ్ఖో సప్పచ్చయనామరూపే తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేన్తో అనుక్కమేన అరహత్తం పాపుణాతి, ఇదం ఏకస్స భిక్ఖునో యావ అరహత్తా నియ్యానముఖం.

ఇతి అజ్ఝత్తం వాతి ఏవం అత్తనో వా అస్సాసపస్సాసకాయే కాయానుపస్సీ విహరతి. బహిద్ధా వాతి పరస్స వా అస్సాసపస్సాసకాయే. అజ్ఝత్తబహిద్ధా వాతి కాలేన అత్తనో, కాలేన పరస్స అస్సాసపస్సాసకాయే. ఏతేనస్స పగుణకమ్మట్ఠానం అట్ఠపేత్వా అపరాపరం సఞ్చరణకాలో కథితో. ఏకస్మిం కాలే పనిదం ఉభయం న లబ్భతి.

సముదయధమ్మానుపస్సీ వాతి యథా నామ కమ్మారభస్తఞ్చ గగ్గరనాళిఞ్చ తజ్జఞ్చ వాయామం పటిచ్చ వాతో అపరాపరం సఞ్చరతి, ఏవం భిక్ఖునో కరజకాయఞ్చ నాసాపుటఞ్చ చిత్తఞ్చ పటిచ్చ అస్సాసపస్సాసకాయో అపరాపరం సఞ్చరతి. కాయాదయో ధమ్మా సముదయధమ్మా, తే పస్సన్తో ‘‘సముదయధమ్మానుపస్సీ వా కాయస్మిం విహరతీ’’తి వుచ్చతి. వయధమ్మానుపస్సీ వాతి యథా భస్తాయ అపనీతాయ గగ్గరనాళియా భిన్నాయ తజ్జే చ వాయామే అసతి సో వాతో నప్పవత్తతి, ఏవమేవ కాయే భిన్నే నాసాపుటే విద్ధస్తే చిత్తే చ నిరుద్ధే అస్సాసపస్సాసకాయో నామ నప్పవత్తతీతి కాయాదినిరోధా అస్సాసపస్సాసనిరోధోతి ఏవం పస్సన్తో ‘‘వయధమ్మానుపస్సీ వా కాయస్మిం విహరతీ’’తి వుచ్చతి. సముదయవయధమ్మానుపస్సీ వాతి కాలేన సముదయం, కాలేన వయం అనుపస్సన్తో. అత్థి కాయోతి వా పనస్సాతి కాయోవ అత్థి, న సత్తో, న పుగ్గలో, న ఇత్థీ, న పురిసో, న అత్తా, న అత్తనియం, నాహం, న మమ, న కోచి, న కస్సచీతి ఏవమస్స సతి పచ్చుపట్ఠితా హోతి.

యావదేవాతి పయోజనపరిచ్ఛేదవవత్థాపనమేతం. ఇదం వుత్తం హోతి – యా సతి పచ్చుపట్ఠితా హోతి, సా న అఞ్ఞత్థాయ. అథ ఖో యావదేవ ఞాణమత్తాయ అపరాపరం ఉత్తరుత్తరి ఞాణపమాణత్థాయ చేవ సతిపమాణత్థాయ చ, సతిసమ్పజఞ్ఞానం వుడ్ఢత్థాయాతి అత్థో. అనిస్సితో చ విహరతీతి తణ్హానిస్సయదిట్ఠినిస్సయానం వసేన అనిస్సితో విహరతి. న చ కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతీతి లోకస్మిం కిఞ్చి రూపం వా…పే… విఞ్ఞాణం వా ‘‘అయం మే అత్తా వా అత్తనియం వా’’తి న గణ్హాతి. ఏవమ్పీతి ఉపరిఅత్థం ఉపాదాయ సమ్పిణ్డనత్థో పికారో. ఇమినా పన పదేన భగవా ఆనాపానపబ్బదేసనం నియ్యాతేత్వా దస్సేతి.