౭. వత్థసుత్తవణ్ణనా

౭౦. ఏవం మే సుతన్తి వత్థసుత్తం. తత్థ సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, వత్థన్తి ఉపమావచనమేవేతం. ఉపమం కరోన్తో చ భగవా కత్థచి పఠమంయేవ ఉపమం దస్సేత్వా పచ్ఛా అత్థం దస్సేతి, కత్థచి పఠమమత్థం దస్సేత్వా పచ్ఛా ఉపమం, కత్థచి ఉపమాయ అత్థం పరివారేత్వా దస్సేతి, కత్థచి అత్థేన ఉపమం.

తథా హేస – ‘‘సేయ్యథాపిస్సు, భిక్ఖవే, ద్వే అగారా సద్వారా, తత్థ చక్ఖుమా పురిసో మజ్ఝే ఠితో పస్సేయ్యా’’తి (మ. ని. ౩.౨౬౧) సకలమ్పి దేవదూతసుత్తం ఉపమం పఠమం దస్సేత్వా పచ్ఛా అత్థం దస్సేన్తో ఆహ. ‘‘తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి ఆకాసే’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౩౮; పటి. మ. ౧.౧౦౨) పన నయేన సకలమ్పి ఇద్ధివిధమత్థం పఠమం దస్సేత్వా పచ్ఛా ఉపమం దస్సేన్తో ఆహ. ‘‘సేయ్యథాపి బ్రాహ్మణపురిసో సారత్థికో సారగవేసీ’’తిఆదినావ (మ. ని. ౧.౩౧౮) నయేన సకలమ్పి చూళసారోపమసుత్తం ఉపమాయ అత్థం పరివారేత్వా దస్సేన్తో ఆహ. ‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చే కులపుత్తా ధమ్మం పరియాపుణన్తి సుత్తం…పే… సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో అలగద్దత్థికో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩౮) నయేన సకలమ్పి అలగద్దసుత్తం మహాసారోపమసుత్తన్తి ఏవమాదీని సుత్తాని అత్థేన ఉపమం పరివారేత్వా దస్సేన్తో ఆహ.

స్వాయం ఇధ పఠమం ఉపమం దస్సేత్వా పచ్ఛా అత్థం దస్సేతి. కస్మా పనేవం భగవా దస్సేతీతి? పుగ్గలజ్ఝాసయేన వా దేసనావిలాసేన వా. యే హి పుగ్గలా పఠమం ఉపమం దస్సేత్వా వుచ్చమానమత్థం సుఖేన పటివిజ్ఝన్తి, తేసం పఠమం ఉపమం దస్సేతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. యస్సా చ ధమ్మధాతుయా సుప్పటివిద్ధత్తా దేసనావిలాసం పత్తో హోతి, తస్సా సుప్పటివిద్ధా. తస్మా ఏస దేసనావిలాసమ్పత్తో ధమ్మిస్సరో ధమ్మరాజా, సో యథా యథా ఇచ్ఛతి, తథా తథా ధమ్మం దేసేతీతి ఏవం ఇమినా పుగ్గలజ్ఝాసయేన వా దేసనావిలాసేన వా ఏవం దస్సేతీతి వేదితబ్బో.

తత్థ వత్థన్తి పకతిపరిసుద్ధం వత్థం. సంకిలిట్ఠం మలగ్గహితన్తి ఆగన్తుకేన పంసురజాదినా సంకిలేసేన సంకిలిట్ఠం, సేదజల్లికాదినా మలేన గహితత్తా మలగ్గహితం. రఙ్గజాతేతి ఏత్థ రఙ్గమేవ రఙ్గజాతం. ఉపసంహరేయ్యాతి ఉపనామేయ్య. యది నీలకాయాతి నీలకాయ వా, నీలకత్థాయ వాతి వుత్తం హోతి. ఏవం సబ్బత్థ. రజకో హి నీలకత్థాయ ఉపసంహరన్తో కంసనీలపలాసనీలాదికే నీలరఙ్గే ఉపసంహరతి. పీతకత్థాయ ఉపసంహరన్తో కణికారపుప్ఫసదిసే పీతకరఙ్గే. లోహితకత్థాయ ఉపసంహరన్తో బన్ధుజీవకపుప్ఫసదిసే లోహితకరఙ్గే. మఞ్జిట్ఠకత్థాయ ఉపసంహరన్తో కణవీరపుప్ఫసదిసే మన్దరత్తరఙ్గే. తేన వుత్తం ‘‘యది నీలకాయ…పే… యది మఞ్జిట్ఠకాయా’’తి.

దురత్తవణ్ణమేవస్సాతి దుట్ఠు రఞ్జితవణ్ణమేవ అస్స. అపరిసుద్ధవణ్ణమేవస్సాతి నీలవణ్ణోపిస్స పరిసుద్ధో న భవేయ్య, సేసవణ్ణోపి. తాదిసఞ్హి వత్థం నీలకుమ్భియా పక్ఖిత్తమ్పి సునీలం న హోతి, సేసకుమ్భీసు పక్ఖిత్తమ్పి పీతకాదివణ్ణం న హోతి, మిలాతనీల కురణ్డ-కణికార-బన్ధుజీవక-కణవీరపుప్ఫవణ్ణమేవ హోతి. తం కిస్స హేతూతి తం వత్థం కిస్స హేతు కిం కారణా ఈదిసం హోతి, తస్మిం వా వత్థే రఙ్గజాతం కిస్స హేతు ఈదిసం దురత్తవణ్ణం అపరిసుద్ధవణ్ణం హోతీతి? యస్మా పనస్స వత్థస్స సంకిలిట్ఠభావోయేవేత్థ కారణం, న అఞ్ఞం కిఞ్చి, తస్మా ‘‘అపరిసుద్ధత్తా, భిక్ఖవే, వత్థస్సా’’తి ఆహ.

ఏవమేవ ఖోతి ఉపమాసమ్పటిపాదనం. చిత్తే సంకిలిట్ఠేతి చిత్తమ్హి సంకిలిట్ఠమ్హి. కస్మా పన భగవా సంకిలిట్ఠవత్థేన ఓపమ్మం అకాసీతి చే, వాయామమహప్ఫలదస్సనత్థం. యథా హి ఆగన్తుకేహి మలేహి సంకిలిట్ఠం వత్థం పకతియా పణ్డరత్తా పున ధోవీయమానం పణ్డరం హోతి, న తత్థ జాతికాళకే వియ ఏళకలోమే వాయామో నిప్ఫలో హోతి, ఏవం చిత్తమ్పి ఆగన్తుకేహి కిలేసేహి సంకిలిట్ఠం. పకతియా పన తం సకలేపి పటిసన్ధిభవఙ్గవారే పణ్డరమేవ. యథాహ – ‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠ’’న్తి (అ. ని. ౧.౫౧). తం విసోధీయమానం సక్కా పభస్సరతరం కాతుం, న తత్థ వాయామో నిప్ఫలోతి ఏవం వాయామమహప్ఫలదస్సనత్థం సంకిలిట్ఠవత్థేన ఓపమ్మం అకాసీతి వేదితబ్బో.

దుగ్గతి పాటికఙ్ఖాతి ఈదిసే చిత్తే దుగ్గతి పాటికఙ్ఖితబ్బా, దుగ్గతిం ఏవ ఏస పాపుణిస్సతి, నాఞ్ఞన్తి ఏవం దుగ్గతి ఇచ్ఛితబ్బా, అవస్సం భావీతి వుత్తం హోతి. సా చాయం దుగ్గతి నామ పటిపత్తిదుగ్గతి, గతిదుగ్గతీతి దువిధా హోతి. పటిపత్తిదుగ్గతిపి అగారియపటిపత్తిదుగ్గతి, అనగారియపటిపత్తిదుగ్గతీతి దువిధా హోతి.

అగారియో హి సంకిలిట్ఠచిత్తో పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, సకలేపి దస అకుసలకమ్మపథే పూరేతి, అయమస్స అగారియపటిపత్తిదుగ్గతి. సో తత్థ ఠితో కాయస్స భేదా నిరయమ్పి గచ్ఛతి, తిరచ్ఛానయోనిమ్పి, పేత్తివిసయమ్పి గచ్ఛతి, అయమస్స గతిదుగ్గతి.

అనగారియోపి ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజితో సంకిలిట్ఠచిత్తో దూతేయ్యపహిణగమనం గచ్ఛతి, వేజ్జకమ్మం కరోతి, సఙ్ఘభేదాయ చేతియభేదాయ పరక్కమతి, వేళుదానాదీహి జీవికం కప్పేతి, సకలమ్పి అనాచారం అగోచరఞ్చ పరిపూరేతి, అయమస్స అనగారియపటిపత్తిదుగ్గతి.సో తత్థ ఠితో కాయస్స భేదా నిరయమ్పి గచ్ఛతి, తిరచ్ఛానయోనిమ్పి, పేత్తివిసయమ్పి గచ్ఛతి సమణయక్ఖో నామ హోతి సమణపేతో, ఆదిత్తేహి సఙ్ఘాటిఆదీహి సమ్పజ్జలితకాయో అట్టస్సరం కరోన్తో విచరతి, అయమస్స గతిదుగ్గతి.

సేయ్యథాపీతి సుక్కపక్ఖం దస్సేతుమారద్ధో, తస్సత్థో కణ్హపక్ఖే వుత్తపచ్చనీకేనేవ వేదితబ్బో. ఏత్థాపి చ సుగతి నామ పటిపత్తిసుగతి గతిసుగతీతి దువిధా హోతి. పటిపత్తిసుగతిపి అగారియపటిపత్తిసుగతి అనగారియపటిపత్తిసుగతీతి దువిధా హోతి. అగారియో హి పరిసుద్ధచిత్తో పాణాతిపాతాపి విరమతి, అదిన్నాదానాపి, సకలేపి దస కుసలకమ్మపథే పరిపూరేతి, అయమస్స అగారియపటిపత్తిసుగతి. సో తత్థ ఠితో కాయస్స భేదా మనుస్సమహన్తతమ్పి దేవమహన్తతమ్పి ఉపపజ్జతి, అయమస్స గతిసుగతి.

అనగారియోపి ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వా పరిసుద్ధచిత్తో చతుపారిసుద్ధిసీలం సోధేతి, తేరస ధుతఙ్గాని సమాదియతి, అట్ఠతింసారమ్మణేసు అత్తనో అనుకూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వా పన్తసేనాసనే పటిసేవమానో కసిణపరికమ్మం కత్వా ఝానసమాపత్తియో నిబ్బత్తేతి, సోతాపత్తిమగ్గం భావేతి…పే… అనాగామిమగ్గం భావేతి, అయమస్స అనగారియపటిపత్తిసుగతి. సో తత్థ ఠితో కాయస్స భేదా మనుస్సలోకే వా తీసు మహాకులేసు, ఛసు వా కామావచరదేవేసు, దససు వా బ్రహ్మభవనేసు, పఞ్చసు వా సుద్ధావాసేసు, చతూసు వా ఆరుప్పేసు ఉపపజ్జతి, అయమస్స గతిసుగతీతి.

౭౧. ఏవం సంకిలిట్ఠే చిత్తే దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా, అసంకిలిట్ఠే చ సుగతీతి వత్వా ఇదాని యేహి ఉపక్కిలేసేహి చిత్తం సంకిలిట్ఠం హోతి, తే దస్సేన్తో కతమే చ, భిక్ఖవే, చిత్తస్స ఉపక్కిలేసా? అభిజ్ఝా విసమలోభోతిఆదిమాహ.

తత్థ సకభణ్డే ఛన్దరాగో అభిజ్ఝా, పరభణ్డే విసమలోభో. అథ వా సకభణ్డే వా పరభణ్డే వా హోతు, యుత్తపత్తట్ఠానే ఛన్దరాగో అభిజ్ఝా, అయుత్తాపత్తట్ఠానే విసమలోభో. థేరో పనాహ ‘‘కిస్స వినిబ్భోగం కరోథ, యుత్తే వా అయుత్తే వా హోతు, ‘రాగో విసమం దోసో విసమం మోహో విసమ’న్తి (విభ. ౯౨౪) వచనతో న కోచి లోభో అవిసమో నామ, తస్మా లోభోయేవ అభిజ్ఝాయనట్ఠేన అభిజ్ఝా, విసమట్ఠేన విసమం, ఏకత్థమేతం బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి. సో పనేస అభిజ్ఝావిసమలోభో ఉప్పజ్జిత్వా చిత్తం దూసేతి, ఓభాసితుం న దేతి. తస్మా ‘‘చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో’’తి వుచ్చతి.

యథా చేస, ఏవం నవవిధఆఘాతవత్థుసమ్భవో బ్యాపాదో. దసవిధఆఘాతవత్థుసమ్భవో కోధో. పునప్పునం చిత్తపరియోనన్ధనో ఉపనాహో. అగారియస్స వా అనగారియస్స వా సుకతకరణవినాసనో మక్ఖో. అగారియోపి హి కేనచి అనుకమ్పకేన దలిద్దో సమానో ఉచ్చే ఠానే ఠపితో, అపరేన సమయేన ‘‘కిం తయా మయ్హం కత’’న్తి తస్స సుకతకరణం వినాసేతి. అనగారియోపి సామణేరకాలతో పభుతి ఆచరియేన వా ఉపజ్ఝాయేన వా చతూహి పచ్చయేహి ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాహి చ అనుగ్గహేత్వా ధమ్మకథానయపకరణకోసల్లాదీని సిక్ఖాపితో, అపరేన సమయేన రాజరాజమహామత్తాదీహి సక్కతో గరుకతో ఆచరియుపజ్ఝాయేసు అచిత్తీకతో చరమానో ‘‘అయం అమ్హేహి దహరకాలే ఏవం అనుగ్గహితో సంవడ్ఢితో చ, అథ పనిదాని నిస్సినేహో జాతో’’తి వుచ్చమానో ‘‘కిం మయ్హం తుమ్హేహి కత’’న్తి తేసం సుకతకరణం వినాసేతి, తస్స సో సుకతకరణవినాసనో మక్ఖో ఉప్పజ్జిత్వా చిత్తం దూసేతి, ఓభాసితుం న దేతి. తస్మా ‘‘చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో’’తి వుచ్చతి.

యథా చాయం, ఏవం బహుస్సుతేపి పుగ్గలే అజ్ఝోత్థరిత్వా ‘‘ఈదిసస్స చేవ బహుస్సుతస్స అనియతా గతి, తవ వా మమ వా కో విసేసో’’తిఆదినా నయేన ఉప్పజ్జమానో యుగగ్గాహగాహీ పళాసో. పరేసం సక్కారాదీని ఖీయనా ఇస్సా. అత్తనో సమ్పత్తియా పరేహి సాధారణభావం అసహమానం మచ్ఛరియం. వఞ్చనికచరియభూతా మాయా. కేరాటికభావేన ఉప్పజ్జమానం సాఠేయ్యం. కేరాటికో హి ఆయతనమచ్ఛో వియ హోతి. ఆయతనమచ్ఛో నామ కిర మచ్ఛానం నఙ్గుట్ఠం దస్సేతి సప్పానం సీసం, ‘‘తుమ్హేహి సదిసో అహ’’న్తి జానాపేతుం. ఏవమేవ కేరాటికో పుగ్గలో యం యం సుత్తన్తికం వా ఆభిధమ్మికం వా ఉపసఙ్కమతి, తం తం ఏవం వదతి ‘‘అహం తుమ్హాకం బద్ధచరో, తుమ్హే మయ్హం అనుకమ్పకా, నాహం తుమ్హే ముఞ్చామీ’’తి ‘‘ఏవమేతే ‘సగారవో అయం అమ్హేసు సప్పతిస్సో’తి మఞ్ఞిస్సన్తీ’’తి. తస్సేతం కేరాటికభావేన ఉప్పజ్జమానం సాఠేయ్యం ఉప్పజ్జిత్వా చిత్తం దూసేతి, ఓభాసితుం న దేతి. తస్మా ‘‘చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో’’తి వుచ్చతి.

యథా చేతం, ఏవం వాతభరితభస్తసదిసథద్ధభావపగ్గహితసిరఅనివాతవుత్తికారకరణో థమ్భో. తదుత్తరికరణో సారమ్భో. సో దువిధేన లబ్భతి అకుసలవసేన చేవ కుసలవసేన చ. తత్థ అగారియస్స పరేన కతం అలఙ్కారాదిం దిస్వా తద్దిగుణకరణేన ఉప్పజ్జమానో, అనగారియస్స చ యత్తకం యత్తకం పరో పరియాపుణాతి వా కథేతి వా, మానవసేన తద్దిగుణతద్దిగుణకరణేన ఉప్పజ్జమానో అకుసలో. అగారియస్స పన పరం ఏకం సలాకభత్తం దేన్తం దిస్వా అత్తనా ద్వే వా తీణి వా దాతుకామతాయ ఉప్పజ్జమానో, అనగారియస్స చ పరేన ఏకనికాయే గహితే మానం అనిస్సాయ కేవలం తం దిస్వా అత్తనా ఆలసియం అభిభుయ్య ద్వే నికాయే గహేతుకామతాయ ఉప్పజ్జమానో కుసలో. ఇధ పన అకుసలో అధిప్పేతో. అయఞ్హి ఉప్పజ్జిత్వా చిత్తం దూసేతి, ఓభాసితుం న దేతి. తస్మా ‘‘చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో’’తి వుచ్చతి.

యథా చాయం, ఏవం జాతిఆదీని నిస్సాయ చిత్తస్స ఉణ్ణతివసేన పవత్తమానో మానో, అచ్చుణ్ణతివసేన అతిమానో, మదగ్గహణాకారో మదో, కామగుణేసు చిత్తవోస్సగ్గవసేన ఉప్పజ్జమానో పమాదో ఉప్పజ్జిత్వా చిత్తం దూసేతి, ఓభాసితుం న దేతి. తస్మా ‘‘చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో’’తి వుచ్చతి.

కస్మా పన భగవా ఉపక్కిలేసం దస్సేన్తో లోభమాదిం కత్వా దస్సేతీతి? తస్స పఠముప్పత్తితో. సబ్బసత్తానఞ్హి యత్థ కత్థచి ఉపపన్నానం అన్తమసో సుద్ధావాసభూమియమ్పి సబ్బపఠమం భవనికన్తివసేన లోభో ఉప్పజ్జతి, తతో అత్తనో అత్తనో అనురూపపచ్చయం పటిచ్చ యథాసమ్భవం ఇతరే, న చ ఏతే సోళసేవ చిత్తస్స ఉపక్కిలేసా, ఏతేన పన నయేన సబ్బేపి కిలేసా గహితాయేవ హోన్తీతి వేదితబ్బా.

౭౨. ఏత్తావతా సంకిలేసం దస్సేత్వా ఇదాని వోదానం దస్సేన్తో స ఖో సో, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ ఇతి విదిత్వాతి ఏవం జానిత్వా. పజహతీతి సముచ్ఛేదప్పహానవసేన అరియమగ్గేన పజహతి. తత్థ కిలేసపటిపాటియా మగ్గపటిపాటియాతి ద్విధా పహానం వేదితబ్బం. కిలేసపటిపాటియా తావ అభిజ్ఝావిసమలోభో థమ్భో సారమ్భో మానో అతిమానో మదోతి ఇమే ఛ కిలేసా అరహత్తమగ్గేన పహీయన్తి. బ్యాపాదో కోధో ఉపనాహో పమాదోతి ఇమే చత్తారో కిలేసా అనాగామిమగ్గేన పహీయన్తి. మక్ఖో పళాసో ఇస్సా మచ్ఛరియం మాయా సాఠేయ్యన్తి ఇమే ఛ సోతాపత్తిమగ్గేన పహీయన్తీతి. మగ్గపటిపాటియా పన, సోతాపత్తిమగ్గేన మక్ఖో పళాసో ఇస్సా మచ్ఛరియం మాయా సాఠేయ్యన్తి ఇమే ఛ పహీయన్తి. అనాగామిమగ్గేన బ్యాపాదో కోధో ఉపనాహో పమాదోతి ఇమే చత్తారో. అరహత్తమగ్గేన అభిజ్ఝావిసమలోభో థమ్భో సారమ్భో మానో అతిమానో మదోతి ఇమే ఛ పహీయన్తీతి.

ఇమస్మిం పన ఠానే ఇమే కిలేసా సోతాపత్తిమగ్గవజ్ఝా వా హోన్తు, సేసమగ్గవజ్ఝా వా, అథ ఖో అనాగామిమగ్గేనేవ పహానం సన్ధాయ ‘‘అభిజ్ఝావిసమలోభం చిత్తస్స ఉపక్కిలేసం పజహతీ’’తిఆదిమాహాతి వేదితబ్బా. అయమేత్థ పవేణిమగ్గాగతో సమ్భవో, సో చ ఉపరి చతుత్థమగ్గస్సేవ నిద్దిట్ఠత్తా యుజ్జతి, తతియమగ్గేన పహీనావసేసానఞ్హి విసమలోభాదీనం తేన పహానం హోతి, సేసానం ఇమినావ. యేపి హి సోతాపత్తిమగ్గేన పహీయన్తి, తేపి తంసముట్ఠాపకచిత్తానం అప్పహీనత్తా అనాగామిమగ్గేనేవ సుప్పహీనా హోన్తీతి. కేచి పన పఠమమగ్గేన చేత్థ పహానం వణ్ణయన్తి, తం పుబ్బాపరేన న సన్ధియతి. కేచి విక్ఖమ్భనప్పహానమ్పి, తం తేసం ఇచ్ఛామత్తమేవ.

౭౩. యతో ఖో, భిక్ఖవేతి ఏత్థ యతోతి యమ్హి కాలే. పహీనో హోతీతి అనాగామిమగ్గక్ఖణే పహానం సన్ధాయేవాహ.

౭౪. సో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేనాతి ఏతం ‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, అభిజ్ఝావిసమలోభో పహీనో హోతి, సో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతీ’’తి ఏవం ఏకమేకేన పదేన యోజేతబ్బం. ఇమస్స హి భిక్ఖునో అనాగామిమగ్గేన లోకుత్తరప్పసాదో ఆగతో, అథస్స అపరేన సమయేన బుద్ధగుణే ధమ్మగుణే సఙ్ఘగుణే చ అనుస్సరతో లోకియో ఉప్పజ్జతి, తమస్స సబ్బమ్పి లోకియలోకుత్తరమిస్సకం పసాదం దస్సేన్తో భగవా ‘‘బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేనా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అవేచ్చప్పసాదేనాతి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణానం యాథావతో ఞాతత్తా అచలేన అచ్చుతేన పసాదేన. ఇదాని యథా తస్స భిక్ఖునో అనుస్సరతో సో అవేచ్చప్పసాదో ఉప్పన్నో, తం విధిం దస్సేన్తో ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా నయేన తీణి అనుస్సతిట్ఠానాని విత్థారేసి. తేసం అత్థవణ్ణనా సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే అనుస్సతికథాయం వుత్తా.

౭౫. ఏవమస్స లోకియలోకుత్తరమిస్సకం పసాదం దస్సేత్వా ఇదాని కిలేసప్పహానం అవేచ్చప్పసాదసమన్నాగతఞ్చ పచ్చవేక్ఖతో ఉప్పజ్జమానం సోమనస్సాదిఆనిసంసం దస్సేన్తో యథోధి ఖో పనస్సాతిఆదిమాహ. అనాగామిస్స హి పచ్చన్తే వుట్ఠితం చోరుపద్దవం వూపసమేత్వా తం పచ్చవేక్ఖతో మహానగరే వసన్తస్స రఞ్ఞో వియ ఇమే చిమే చ మమ కిలేసా పహీనాతి అత్తనో కిలేసప్పహానం పచ్చవేక్ఖతో బలవసోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. తం దస్సేన్తో భగవా ‘‘యథోధి ఖో పనస్సా’’తిఆదిమాహ.

తస్సత్థో – య్వాయం అనాగామీ భిక్ఖు ఏవం ‘‘బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి…పే… ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి, తస్స యథోధి ఖో చత్తం హోతి పటినిస్సట్ఠం, సకసకఓధివసేన చత్తమేవ హోతి, తం తం కిలేసజాతం వన్తం ముత్తం పహీనం పటినిస్సట్ఠం. సకసకఓధివసేనాతి ద్వే ఓధీ కిలేసోధి చ మగ్గోధి చ. తత్థ కిలేసోధివసేనాపి యే కిలేసా యం మగ్గవజ్ఝా, తే అఞ్ఞమగ్గవజ్ఝేహి అమిస్సా హుత్వా సకేనేవ ఓధినా పహీనా. మగ్గోధివసేనాపి యే కిలేసా యేన మగ్గేన పహాతబ్బా, తేన తేయేవ పహీనా హోన్తి. ఏవం సకసకఓధివసేన తం తం కిలేసజాతం చత్తమేవ హోతి పటినిస్సట్ఠం, తం పచ్చవేక్ఖిత్వా చ లద్ధసోమనస్సో తతుత్తరిపి సో ‘‘బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతోమ్హీ’’తి లభతి అత్థవేదన్తి సమ్బన్ధో.

యతోధి ఖోతిపి పాఠో. తస్స వసేన అయమత్థో, అస్స భిక్ఖునో యతోధి ఖో పన చత్తం హోతి పటినిస్సట్ఠం. తత్థ యతోతి కారణవచనం, యస్మాతి వుత్తం హోతి. ఓధీతి హేట్ఠా తయో మగ్గా వుచ్చన్తి. కస్మా? తే హి ఓధిం కత్వా కోట్ఠాసం కత్వా ఉపరిమగ్గేన పహాతబ్బకిలేసే ఠపేత్వా పజహన్తి, తస్మా ఓధీతి వుచ్చన్తి. అరహత్తమగ్గో పన కిఞ్చి కిలేసం అనవసేసేత్వా పజహతి, తస్మా అనోధీతి వుచ్చతి. ఇమస్స చ భిక్ఖునో హేట్ఠామగ్గత్తయేన చత్తం. తేన వుత్తం ‘‘యతోధి ఖో పనస్స చత్తం హోతీ’’తి. తత్థ ఖో పనాతి నిపాతమత్తం. అయం పన పిణ్డత్థో. యస్మా అస్స ఓధి చత్తం హోతి పటినిస్సట్ఠం, తస్మా తం పచ్చవేక్ఖిత్వా చ లద్ధసోమనస్సో తతుత్తరిపి సో ‘‘బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతోమ్హీ’’తి లభతి అత్థవేదన్తి యథాపాళి నేతబ్బం.

తత్థ చత్తన్తి ఇదం సకభావపరిచ్చజనవసేన వుత్తం. వన్తన్తి ఇదం పన అనాదియనభావదస్సనవసేన. ముత్తన్తి ఇదం సన్తతితో వినిమోచనవసేన. పహీనన్తి ఇదం ముత్తస్సపి క్వచి అనవట్ఠానదస్సనవసేన. పటినిస్సట్ఠన్తి ఇదం పుబ్బే ఆదిన్నపుబ్బస్స పటినిస్సగ్గదస్సనవసేన పటిముఖం వా నిస్సట్ఠభావదస్సనవసేన భావనాబలేన అభిభుయ్య నిస్సట్ఠభావదస్సనవసేనాతి వుత్తం హోతి. లభతి అత్థవేదం లభతి ధమ్మవేదన్తి ఏత్థ బుద్ధాదీసు అవేచ్చప్పసాదోయేవ అరణీయతో అత్థో, ఉపగన్తబ్బతోతి వుత్తం హోతి. ధారణతో ధమ్మో, వినిపతితుం అప్పదానతోతి వుత్తం హోతి. వేదోతి గన్థోపి ఞాణమ్పి సోమనస్సమ్పి. ‘‘తిణ్ణం వేదానం పారగూ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౫౬) హి గన్థో ‘‘వేదో’’తి వుచ్చతి. ‘‘యం బ్రాహ్మణం వేదగుమాభిజఞ్ఞా, అకిఞ్చనం కామభావే అసత్త’’న్తిఆదీసు (సు. ని. ౧౦౬౫) ఞాణం. ‘‘యే వేదజాతా విచరన్తి లోకే’’తిఆదీసు సోమనస్సం. ఇధ పన సోమనస్సఞ్చ సోమనస్ససమ్పయుత్తఞాణఞ్చ అధిప్పేతం, తస్మా ‘‘లభతి అత్థవేదం లభతి ధమ్మవేదన్తి అవేచ్చప్పసాదారమ్మణసోమనస్సఞ్చ సోమనస్సమయఞాణఞ్చ లభతీ’’తి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అథ వా అత్థవేదన్తి అవేచ్చప్పసాదం పచ్చవేక్ఖతో ఉప్పన్నం వుత్తప్పకారమేవ వేదం. ధమ్మవేదన్తి అవేచ్చప్పసాదస్స హేతుం ఓధిసో కిలేసప్పహానం పచ్చవేక్ఖతో ఉప్పన్నం వుత్తప్పకారమేవ వేదన్తి ఏవమ్పి ఏత్థ అత్థో వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, హేతుఫలే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౧౮-౭౧౯). ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జన్తి తమేవ అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చ అత్థధమ్మానిసంసభూతం వేదఞ్చ పచ్చవేక్ఖతో ఉప్పన్నం పామోజ్జం. తఞ్హి అనవజ్జలక్ఖణేన పచ్చవేక్ఖణాకారప్పవత్తేన ధమ్మేన ఉపసఞ్హితన్తి వుచ్చతి. పముదితస్స పీతి జాయతీతి ఇమినా పామోజ్జేన పముదితస్స నిరామిసా పీతి జాయతి. పీతిమనస్సాతి తాయ పీతియా పీణితమనస్స. కాయో పస్సమ్భతీతి కాయోపి పస్సద్ధో హోతి వూపసన్తదరథో. పస్సద్ధకాయో సుఖన్తి ఏవం వూపసన్తకాయదరథో చేతసికం సుఖం పటిసంవేదేతి. చిత్తం సమాధియతీతి చిత్తం సమ్మా ఆధియతి అప్పితం వియ అచలం తిట్ఠతి.

౭౬. ఏవమస్స కిలేసప్పహానం అవేచ్చప్పసాదసమన్నాగతం పచ్చవేక్ఖతో ఉప్పజ్జమానం సోమనస్సాదిఆనిసంసం దస్సేత్వా ఇదాని ‘‘యథోధి ఖో పన మే’’తి వారేన తస్స పచ్చవేక్ఖణాయ పవత్తాకారం పకాసేత్వా తస్సేవ అనాగామిమగ్గానుభావసూచకం ఫలం దస్సేన్తో స ఖో సో, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ.

తత్థ ఏవంసీలోతి తస్స అనాగామిమగ్గసమ్పయుత్తం సీలక్ఖన్ధం దస్సేతి. ఏవంధమ్మో ఏవంపఞ్ఞోతి తంసమ్పయుత్తమేవ సమాధిక్ఖన్ధం పఞ్ఞాక్ఖన్ధఞ్చ దస్సేతి. సాలీనన్తి లోహితసాలిగన్ధసాలిఆదీనం అనేకరూపానం. పిణ్డపాతన్తి ఓదనం. విచితకాళకన్తి అపనీతకాళకం. నేవస్స తం హోతి అన్తరాయాయాతి తస్స ఏవంవిధస్స భిక్ఖునో తం వుత్తప్పకారపిణ్డపాతభోజనం మగ్గస్స వా ఫలస్స వా నేవ అన్తరాయాయ హోతి, పటిలద్ధగుణస్స హి తం కిమన్తరాయం కరిస్సతి? యోపిస్స అప్పటిలద్ధో చతుత్థమగ్గో చ ఫలం చ తప్పటిలాభాయ విపస్సనం ఆరభతోపి నేవస్స తం హోతి అన్తరాయాయ, అన్తరాయం కాతుం అసమత్థమేవ హోతి. కస్మా? వుత్తప్పకారసీలధమ్మపఞ్ఞాసఙ్గహేన మగ్గేన విసుద్ధచిత్తత్తా.

యస్మా చేత్థ ఏతదేవ కారణం, తస్మా తదనురూపం ఉపమం దస్సేన్తో సేయ్యథాపీతిఆదిమాహ.

తత్థ అచ్ఛన్తి విప్పసన్నం. పరిసుద్ధం మలవిగమేన. పరియోదాతం పభస్సరతాయ. ఉక్కాముఖన్తి సువణ్ణకారానం మూసాముఖం. సువణ్ణకారానం మూసా హి ఇధ ఉక్కా, అఞ్ఞత్థ పన దీపికాదయోపి వుచ్చన్తి. ‘‘ఉక్కాసు ధారీయమానాసూ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౫౯) హి ఆగతట్ఠానే దీపికా ‘‘ఉక్కా’’తి వుచ్చతి. ‘‘ఉక్కం బన్ధేయ్య, ఉక్కం బన్ధిత్వా ఉక్కాముఖం ఆలిమ్పేయ్యా’’తి (మ. ని. ౩.౩౬౦) ఆగతట్ఠానే అఙ్గారకపల్లం. ‘‘కమ్మారానం యథా ఉక్కా, అన్తో ఝాయతి నో బహీ’’తి (జా. ౨.౨౨.౬౪౯) ఆగతట్ఠానే కమ్మారుద్ధనం. ‘‘ఏవంవిపాకో ఉక్కాపాతో భవిస్సతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౪) ఆగతట్ఠానే వాతవేగో ‘‘ఉక్కా’’తి వుచ్చతి. ఇమస్మిం పన ఠానే అఞ్ఞేసు చ ఏవరూపేసు ‘‘సణ్డాసేన జాతరూపం గహేత్వా ఉక్కాముఖే పక్ఖిపతీ’’తి ఆగతట్ఠానేసు సువణ్ణకారానం మూసా ‘‘ఉక్కా’’తి వేదితబ్బా.

తత్రాయం ఉపమాసంసన్దనా – సంకిలిట్ఠవత్థం వియ హి సంకిలిట్ఠజాతరూపం వియ చ ఇమస్స భిక్ఖునో పుథుజ్జనకాలే కామరాగాదిమలానుగతం చిత్తం దట్ఠబ్బం. అచ్ఛోదకం వియ ఉక్కాముఖం వియ చ అనాగామిమగ్గో. తం ఉదకం ఉక్కాముఖఞ్చ ఆగమ్మ వత్థసువణ్ణానం పరిసుద్ధతా వియ తస్స భిక్ఖునో వుత్తప్పకారసీలధమ్మపఞ్ఞాసఙ్గహం అనాగామిమగ్గం ఆగమ్మ విసుద్ధచిత్తతాతి.

౭౭. సో మేత్తాసహగతేన చేతసాతి యథానుసన్ధివసేన దేసనా ఆగతా. తయో హి అనుసన్ధీ పుచ్ఛానుసన్ధి అజ్ఝాసయానుసన్ధి యథానుసన్ధీతి. తత్థ ‘‘ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ ‘సియా ను ఖో, భన్తే, బహిద్ధా అసతి పరితస్సనా’తి? ‘సియా భిక్ఖూ’తి భగవా అవోచా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౨). ఏవం పుచ్ఛన్తానం విస్సజ్జితసుత్తవసేన పుచ్ఛానుసన్ధి వేదితబ్బో. ‘‘సియా ఖో పన తే బ్రాహ్మణ ఏవమస్స, అజ్జాపి నూన సమణో గోతమో అవీతరాగో’’తి (మ. ని. ౧.౫౫) ఏవం పరేసం అజ్ఝాసయం విదిత్వా వుత్తస్స సుత్తస్స వసేన అజ్ఝాసయానుసన్ధి వేదితబ్బో. యేన పన ధమ్మేన ఆదిమ్హి దేసనా ఉట్ఠితా, తస్స ధమ్మస్స అనురూపధమ్మవసేన వా పటిపక్ఖవసేన వా యేసు సుత్తేసు ఉపరి దేసనా ఆగచ్ఛతి, తేసం వసేన యథానుసన్ధి వేదితబ్బో. సేయ్యథిదం, ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తే హేట్ఠా సీలేన దేసనా ఉట్ఠితా, ఉపరి ఛ అభిఞ్ఞా ఆగతా. కకచూపమే హేట్ఠా అక్ఖన్తియా ఉట్ఠితా, ఉపరి కకచూపమోవాదో ఆగతో. అలగద్దే హేట్ఠా దిట్ఠిపరిదీపనేన ఉట్ఠితా, ఉపరి తిపరివట్టసుఞ్ఞతాపకాసనా ఆగతా, చూళఅస్సపురే హేట్ఠా కిలేసపరిదీపనేన ఉట్ఠితా, ఉపరి బ్రహ్మవిహారా ఆగతా. కోసమ్బియసుత్తే హేట్ఠా భణ్డనేన ఉట్ఠితా, ఉపరి సారణీయధమ్మా ఆగతా. ఇమస్మిమ్పి వత్థసుత్తే హేట్ఠా కిలేసపరిదీపనేన ఉట్ఠితా, ఉపరి బ్రహ్మవిహారా ఆగతా. తేన వుత్తం ‘‘యథానుసన్ధివసేన దేసనా ఆగతా’’తి. బ్రహ్మవిహారేసు పన అనుపదవణ్ణనా చ భావనానయో చ సబ్బో సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తో.

౭౮. ఏవం భగవా అభిజ్ఝాదీనం ఉపక్కిలేసానం పటిపక్ఖభూతం సబ్బసో చ కామరాగబ్యాపాదప్పహానేన విహతపచ్చత్థికత్తా లద్ధపదట్ఠానం తస్స అనాగామినో బ్రహ్మవిహారభావనం దస్సేత్వా ఇదానిస్స అరహత్తాయ విపస్సనం దస్సేత్వా అరహత్తప్పత్తిం దస్సేతుం సో అత్థి ఇదన్తిఆదిమాహ.

తస్సత్థో – సో అనాగామీ ఏవం భావితబ్రహ్మవిహారో ఏతేసం బ్రహ్మవిహారానం యతో కుతోచి వుట్ఠాయ తే ఏవ బ్రహ్మవిహారధమ్మే నామవసేన తేసం నిస్సయం హదయవత్థుం వత్థునిస్సయాని భూతానీతి ఇమినా నయేన భూతుపాదాయధమ్మే రూపవసేన చ వవత్థపేత్వా అత్థి ఇదన్తి పజానాతి, ఏత్తావతానేన దుక్ఖసచ్చవవత్థానం కతం హోతి. తతో తస్స దుక్ఖస్స సముదయం పటివిజ్ఝన్తో అత్థి హీనన్తి పజానాతి, ఏత్తావతానేన సముదయసచ్చవవత్థానం కతం హోతి. తతో తస్స పహానుపాయం విచినన్తో అత్థి పణీతన్తి పజానాతి, ఏత్తావతానేన మగ్గసచ్చవవత్థానం కతం హోతి. తతో తేన మగ్గేన అధిగన్తబ్బట్ఠానం విచినన్తో అత్థి ఉత్తరి ఇమస్స సఞ్ఞాగతస్స నిస్సరణన్తి పజానాతి, ఇమస్స మయా అధిగతస్స బ్రహ్మవిహారసఞ్ఞాగతస్స ఉత్తరి నిస్సరణం నిబ్బానం అత్థీతి ఏవం పజానాతీతి అధిప్పాయో, ఏత్తావతానేన నిరోధసచ్చవవత్థానం కతం హోతి. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతోతి తస్స విపస్సనాపఞ్ఞాయ ఏవం చతూహి ఆకారేహి చత్తారి సచ్చాని జానతో, మగ్గపఞ్ఞాయ ఏవం పస్సతో, భయభేరవే వుత్తనయేనేవ కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి…పే… ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీతి.

ఏవం యావ అరహత్తా దేసనం పాపేత్వా ఇదాని యస్మా తస్సం పరిసతి న్హానసుద్ధికో బ్రాహ్మణో నిసిన్నో, సో ఏవం న్హానసుద్ధియా వణ్ణం వుచ్చమానం సుత్వా పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సతీతి భగవతా విదితో, తస్మా తస్స చోదనత్థాయ ‘‘అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సినాతో అన్తరేన సినానేనా’’తి ఇమం పాటియేక్కం అనుసన్ధిమాహ. తత్థ అన్తరేన సినానేనాతి అబ్భన్తరేన కిలేసవుట్ఠానసినానేన.

౭౯. సున్దరికభారద్వాజోతి భారద్వాజో నామ సో బ్రాహ్మణో అత్తనో గోత్తవసేన, సున్దరికాయ పన నదియా సినాతస్స పాపప్పహానం హోతీతి అయమస్స దిట్ఠి, తస్మా ‘‘సున్దరికభారద్వాజో’’తి వుచ్చతి. సో తం భగవతో వచనం సుత్వా చిన్తేసి ‘‘మయం సినానసుద్ధిం వణ్ణేమ, సమణోపి గోతమో తథేవ వణ్ణేతి, సమానచ్ఛన్దో దాని ఏస అమ్హేహీ’’తి. అథ భగవన్తం బాహుకం నదిం గన్త్వా తం తత్థ పాపం పవాహేత్వా ఆగతం వియ మఞ్ఞమానో ఆహ ‘‘గచ్ఛతి పన భవం గోతమో బాహుకం నదిం సినాయితు’’న్తి? భగవా తస్స గచ్ఛామీతి వా న గచ్ఛామీతి వా అవత్వాయేవ బ్రాహ్మణస్స దిట్ఠిసముగ్ఘాతం కత్తుకామో ‘‘కిం బ్రాహ్మణ బాహుకాయ నదియా, కిం బాహుకా నదీ కరిస్సతీ’’తి ఆహ. తస్సత్థో కిం పయోజనం బాహుకాయ, కిం సా కరిస్సతి? అసమత్థా సా కస్సచి అత్థాయ, కిం తత్థ గమిస్సామీతి?

అథ బ్రాహ్మణో తం పసంసన్తో లోక్ఖసమ్మతాతిఆదిమాహ. తత్థ లోక్ఖసమ్మతాతి లూఖభావసమ్మతా, లూఖభావన్తి చోక్ఖభావం, విసుద్ధిభావం దేతీతి ఏవం సమ్మతాతి వుత్తం హోతి. లోక్యసమ్మతాతిపి పాఠో. తస్సత్థో, సేట్ఠం లోకం గమయతీతి ఏవం సమ్మతాతి. పుఞ్ఞసమ్మతాతి పుఞ్ఞన్తి సమ్మతా. పవాహేతీతి గమయతి విసోధేతి. గాథాహి అజ్ఝభాసీతి గాథాహి అభాసి. గాథా చ వుచ్చమానా తదత్థదీపనత్థమేవ వా గాథారుచికానం వుచ్చతి, విసేసత్థదీపనత్థం వా. ఇధ పనేతా ఉభయత్థదీపనత్థం వుత్తాతి వేదితబ్బా.

బాహుకన్తి ఇదమేవ హి ఏత్థ వచనం తదత్థదీపకం, సేసాని విసేసత్థదీపకాని. యథేవ హి బాహుకం, ఏవం అధికక్కాదీనిపి లోకో గచ్ఛతి న్హానేన పాపం పవాహేతుం. తత్థ యే తేసం ఠానానం ఆసన్నా హోన్తి, తే దివసస్స తిక్ఖత్తుం న్హాయన్తి. యే దూరా, తే యథాక్కమం ద్విక్ఖత్తుం సకిం ఏకదివసన్తరం, ఏవం యావ సంవచ్ఛరన్తరం న్హాయన్తి. యే పన సబ్బథాపి గన్తుం న సక్కోన్తి, తే ఘటేహిపి తతో ఉదకం ఆహరాపేత్వా న్హాయన్తి. సబ్బఞ్చేతం నిరత్థకం, తస్మా ఇమం విసేసత్థం దీపేతుం అధికక్కాదీనిపీతి ఆహ.

తత్థ అధికక్కన్తి న్హానసమ్భారవసేన లద్ధవోహారం ఏకం తిత్థం వుచ్చతి. గయాతిపి మణ్డలవాపిసణ్ఠానం తిత్థమేవ వుచ్చతి. పయాగాతి ఏతమ్పి గఙ్గాయ ఏకం తిత్థమేవ మహాపనాదస్స రఞ్ఞో గఙ్గాయం నిముగ్గపాసాదస్స సోపానసమ్ముఖట్ఠానం, బాహుకా సున్దరికా సరస్సతీ బాహుమతీతి ఇమా పన చతస్సో నదియో. బాలోతి దుప్పఞ్ఞో. పక్ఖన్దోతి పవిసన్తో. న సుజ్ఝతీతి కిలేససుద్ధిం న పాపుణాతి, కేవలం రజోజల్లమేవ పవాహేతి.

కిం సున్దరికా కరిస్సతీతి సున్దరికా కిలేసవిసోధనే కిం కరిస్సతి? న కిఞ్చి కాతుం సమత్థాతి అధిప్పాయో. ఏస నయో పయాగబాహుకాసు. ఇమేహి చ తీహి పదేహి వుత్తేహి ఇతరానిపి చత్తారి లక్ఖణాహారనయేన వుత్తానేవ హోన్తి, తస్మా యథేవ సున్దరికా పయాగా బాహుకా న కిఞ్చి కరోన్తి, తథా అధికక్కాదయోపీతి వేదితబ్బా.

వేరిన్తి పాణాతిపాతాదిపఞ్చవేరసమన్నాగతం. కతకిబ్బిసన్తి కతలుద్దకమ్మం. న హి నం సోధయేతి సున్దరికా వా పయాగా వా బాహుకా వా న సోధయే, న సోధేతీతి వుత్తం హోతి. పాపకమ్మినన్తి పాపకేహి వేరకిబ్బిసకమ్మేహి యుత్తం, లామకకమ్మే యుత్తం వా వేరకిబ్బిసభావం అప్పత్తేహి ఖుద్దకేహిపి పాపేహి యుత్తన్తి వుత్తం హోతి.

సుద్ధస్సాతి నిక్కిలేసస్స. సదా ఫగ్గూతి నిచ్చమ్పి ఫగ్గునీనక్ఖత్తమేవ. ఫగ్గునమాసే కిర ‘‘ఉత్తరఫగ్గునదివసే యో న్హాయతి, సో సంవచ్ఛరం కతపాపం సోధేతీ’’తి ఏవం దిట్ఠికో సో బ్రాహ్మణో, తేనస్స భగవా తం దిట్ఠిం పటిహనన్తో ఆహ ‘‘సుద్ధస్స వే సదా ఫగ్గూ’’తి. నిక్కిలేసస్స నిచ్చం ఫగ్గునీనక్ఖత్తం, ఇతరో కిం సుజ్ఝతీతి? ఉపోసథో సదాతి సుద్ధస్స చ చాతుద్దసపన్నరసాదీసు ఉపోసథఙ్గాని అసమాదియతోపి నిచ్చమేవ ఉపోసథో. సుద్ధస్స సుచికమ్మస్సాతి నిక్కిలేసతాయ సుద్ధస్స సుచీహి చ కాయకమ్మాదీహి సమన్నాగతస్స. సదా సమ్పజ్జతే వతన్తి ఈదిసస్స చ కుసలూపసఞ్హితం వతసమాదానమ్పి నిచ్చం సమ్పన్నమేవ హోతీతి. ఇధేవ సినాహీతి ఇమస్మింయేవ మమ సాసనే సినాహి. కిం వుత్తం హోతి? ‘‘సచే అజ్ఝత్తికకిలేసమలప్పవాహనం ఇచ్ఛసి, ఇధేవ మమ సాసనే అట్ఠఙ్గికమగ్గసలిలేన సినాహి, అఞ్ఞత్ర హి ఇదం నత్థీ’’తి.

ఇదానిస్స సప్పాయదేసనావసేన తీసుపి ద్వారేసు సుద్ధిం దస్సేన్తో సబ్బభూతేసు కరోహి ఖేమతన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఖేమతన్తి అభయం హితభావం, మేత్తన్తి వుత్తం హోతి. ఏతేనస్స మనోద్వారసుద్ధి దస్సితా హోతి.

సచే ముసా న భణసీతి ఏతేనస్స వచీద్వారసుద్ధి. సచే పాణం న హింససి సచే అదిన్నం నాదియసీతి ఏతేహి కాయద్వారసుద్ధి. సద్దహానో అమచ్ఛరీతి ఏతేహి పన నం ఏవం పరిసుద్ధద్వారం సద్ధాసమ్పదాయ చాగసమ్పదాయ చ నియోజేసి. కిం కాహసి గయం గన్త్వా, ఉదపానోపి తే గయాతి అయం పన ఉపడ్ఢగాథా, సచే సబ్బభూతేసు ఖేమతం కరిస్ససి, ముసా న భణిస్ససి, పాణం న హనిస్ససి, అదిన్నం నాదియిస్ససి, సద్ధహానో అమచ్ఛరీ భవిస్ససి, కిం కాహసి గయం గన్త్వా ఉదపానోపి తే గయా, గయాయపి హి తే న్హాయన్తస్స ఉదపానేపి ఇమాయ ఏవ పటిపత్తియా కిలేససుద్ధి, సరీరమలసుద్ధి పన ఉభయత్థ సమాతి ఏవం యోజేతబ్బం. యస్మా చ లోకే గయా సమ్మతతరా, తస్మా తస్స భగవా ‘‘గచ్ఛతి పన భవం గోతమో బాహుక’’న్తి పుట్ఠోపి ‘‘కిం కాహసి బాహుకం గన్త్వా’’తి అవత్వా ‘‘కిం కాహసి గయం గన్త్వా’’తి ఆహాతి వేదితబ్బో.

౮౦. ఏవం వుత్తేతి ఏవమాది భయభేరవే వుత్తత్తా పాకటమేవ. ఏకో వూపకట్ఠోతిఆదీసు పన ఏకో కాయవివేకేన. వూపకట్ఠో చిత్తవివేకేన. అప్పమత్తో కమ్మట్ఠానే సతి అవిజహనేన. ఆతాపీ కాయికచేతసికవీరియసఙ్ఖాతేన ఆతాపేన. పహితత్తో కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతాయ. విహరన్తో అఞ్ఞతరఇరియాపథవిహారేన. నచిరస్సేవాతి పబ్బజ్జం ఉపాదాయ వుచ్చతి. కులపుత్తాతి దువిధా కులపుత్తా జాతికులపుత్తా చ ఆచారకులపుత్తా చ, అయం పన ఉభయథాపి కులపుత్తో. అగారస్మాతి ఘరా. అగారస్స హితం అగారియం, కసిగోరక్ఖాదికుటుమ్బపోసనకమ్మం వుచ్చతి, నత్థి ఏత్థ అగారియన్తి అనగారియం, పబ్బజ్జాయేతం అధివచనం. పబ్బజన్తీతి ఉపగచ్ఛన్తి ఉపసఙ్కమన్తి. తదనుత్తరన్తి తం అనుత్తరం. బ్రహ్మచరియపరియోసానన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స పరియోసానం, అరహత్తఫలన్తి వుత్తం హోతి. తస్స హి అత్థాయ కులపుత్తా పబ్బజన్తి. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి తస్మింయేవ అత్తభావే. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనాయేవ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా, అపరప్పచ్చయం కత్వాతి అత్థో. ఉపసమ్పజ్జ విహాసీతి పాపుణిత్వా సమ్పాదేత్వా విహాసీతి, ఏవం విహరన్తో చ ఖీణా జాతి…పే… అబ్భఞ్ఞాసి. ఏతేనస్స పచ్చవేక్ఖణభూమిం దస్సేతి.

కతమా పనస్స జాతి ఖీణా? కథఞ్చ నం అబ్భఞ్ఞాసీతి? వుచ్చతే, కామఞ్చేతం భయభేరవేపి వుత్తం, తథాపి నం ఇధ పఠమపురిసవసేన యోజనానయస్స దస్సనత్థం పున సఙ్ఖేపతో భణామ. న తావస్స అతీతా జాతి ఖీణా, పుబ్బేవ ఖీణత్తా. న అనాగతా, తత్థ వాయామాభావతో. న పచ్చుప్పన్నా, విజ్జమానత్తా. మగ్గస్స పన అభావితత్తా యా ఉప్పజ్జేయ్య ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసు ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధప్పభేదా జాతి, సా మగ్గస్స భావితత్తా అనుప్పాదధమ్మతం ఆపజ్జనేన ఖీణా, తం సో మగ్గభావనాయ పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖిత్వా కిలేసాభావే విజ్జమానమ్పి కమ్మం ఆయతిం అప్పటిసన్ధికం హోతీతి జానన్తో జానాతి.

వుసితన్తి వుత్థం పరివుత్థం, కతం చరితం నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. కతం కరణీయన్తి చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియభావనావసేన సోళసవిధమ్పి కిచ్చం నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి ఇదాని పునఇత్థభావాయ ఏవంసోళసకిచ్చభావాయ, కిలేసక్ఖయాయ వా మగ్గభావనా నత్థీతి. అథ వా, ఇత్థత్తాయాతి ఇత్థభావతో ఇమస్మా ఏవంపకారా ఇదాని వత్తమానక్ఖన్ధసన్తానా అపరం ఖన్ధసన్తానం నత్థి. ఇమే పన పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా తిట్ఠన్తి, ఛిన్నమూలకో రుక్ఖో వియాతి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరోతి ఏకో. అరహతన్తి అరహన్తానం, భగవతో సావకానం అరహతం అబ్భన్తరో అహోసీతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

వత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.