౪. భయభేరవసుత్తవణ్ణనా
౩౪. ఏవం మే సుతన్తి భయభేరవసుత్తం. తత్రాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా – అథాతి అవిచ్ఛేదనత్థే నిపాతో. ఖోతి అవధారణత్థే, భగవతో సావత్థియం విహారే అవిచ్ఛిన్నేయేవాతి వుత్తం హోతి. జాణుస్సోణీతి నేతం తస్స మాతాపితూహి కతనామం, అపిచ ఖో ఠానన్తరపటిలాభలద్ధం. జాణుస్సోణిట్ఠానం కిర నామేతం పురోహితట్ఠానం, తం తస్స రఞ్ఞా దిన్నం, తస్మా ‘‘జానుస్సోణీ’’తి వుచ్చతి. బ్రహ్మం అణతీతి బ్రాహ్మణో, మన్తే సజ్ఝాయతీతి అత్థో. ఇదమేవ హి జాతిబ్రాహ్మణానం నిరుత్తివచనం. అరియా పన బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణాతి వుచ్చన్తి.
యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి యేనాతి భుమ్మత్థే కరణవచనం, తస్మా యత్థ భగవా, తత్థ ఉపసఙ్కమీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యేన వా కారణేన భగవా దేవమనుస్సేహి ఉపసఙ్కమితబ్బో, తేన కారణేన ఉపసఙ్కమీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. కేన చ కారణేన భగవా ఉపసఙ్కమితబ్బో? నానప్పకారగుణవిసేసాధిగమాధిప్పాయేన, సాదుఫలూపభోగాధిప్పాయేన దిజగణేహి నిచ్చఫలితమహారుక్ఖో వియ.
ఉపసఙ్కమీతి చ గతోతి వుత్తం హోతి. ఉపసఙ్కమిత్వాతి ఉపసఙ్కమనపరియోసానదీపనం. అథ వా ఏవం గతో తతో ఆసన్నతరం ఠానం భగవతో సమీపసఙ్ఖాతం గన్త్వాతిపి వుత్తం హోతి. భగవతా సద్ధిం సమ్మోదీతి యథా ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తో భగవా తేన, ఏవం సోపి భగవతా సద్ధిం సమప్పవత్తమోదో అహోసి, సీతోదకం వియ ఉణ్హోదకేన సమ్మోదితం ఏకీభావం అగమాసి. యాయ చ ‘‘కచ్చి తే, భో గోతమ, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి భోతో గోతమస్స గోతమసావకానఞ్చ అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారో’’తిఆదికాయ కథాయ సమ్మోది, తం పీతిపామోజ్జసఙ్ఖాతసమ్మోదజననతో సమ్మోదితుం యుత్తభావతో చ సమ్మోదనీయం, అత్థబ్యఞ్జనమధురతాయ సుచిరమ్పి కాలం సారేతుం నిరన్తరం పవత్తేతుం అరహరూపతో సరితబ్బభావతో చ సారాణీయం. సుయ్యమానసుఖతో చ సమ్మోదనీయం, అనుస్సరియమానసుఖతో చ సారణీయం. తథా బ్యఞ్జనపరిసుద్ధతాయ సమ్మోదనీయం, అత్థపరిసుద్ధతాయ సారణీయన్తి ఏవం అనేకేహి పరియాయేహి సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా పరియోసాపేత్వా నిట్ఠాపేత్వా యేనత్థేన ఆగతో, తం పుచ్ఛితుకామో ఏకమన్తం నిసీది.
ఏకమన్తన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౭౦) వియ. తస్మా యథా నిసిన్నో ఏకమన్తం నిసిన్నో హోతి, తథా నిసీదీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. భుమ్మత్థే వా ఏతం ఉపయోగవచనం. నిసీదీతి ఉపావిసి. పణ్డితా హి పురిసా గరుట్ఠానియం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆసనకుసలతాయ ఏకమన్తం నిసీదన్తి, అయఞ్చ నేసం అఞ్ఞతరో, తస్మా ఏకమన్తం నిసీది.
కథం నిసిన్నో పన ఏకమన్తం నిసిన్నో హోతీతి. ఛ నిసజ్జదోసే వజ్జేత్వా. సేయ్యథిదం, అతిదూరం అచ్చాసన్నం ఉపరివాతం ఉన్నతపదేసం అతిసమ్ముఖం అతిపచ్ఛాతి. అతిదూరే నిసిన్నో హి సచే కథేతుకామో హోతి, ఉచ్చాసద్దేన కథేతబ్బం హోతి. అచ్చాసన్నే నిసిన్నో సఙ్ఘట్టనం కరోతి. ఉపరివాతే నిసిన్నో సరీరగన్ధేన బాధతి. ఉన్నతప్పదేసే నిసిన్నో అగారవం పకాసేతి. అతిసమ్ముఖా నిసిన్నో సచే దట్ఠుకామో హోతి, చక్ఖునా చక్ఖుం ఆహచ్చ దట్ఠబ్బం హోతి. అతిపచ్ఛా నిసిన్నో సచే దట్ఠుకామో హోతి, గీవం పసారేత్వా దట్ఠబ్బం హోతి. తస్మా అయమ్పి ఏతే ఛ నిసజ్జదోసే వజ్జేత్వా నిసీది, తేన వుత్తం ‘‘ఏకమన్తం నిసీదీ’’తి.
యేమేతి యే ఇమే. కులపుత్తాతి దువిధా కులపుత్తా జాతికులపుత్తా ఆచారకులపుత్తా. తత్థ ‘‘తేన ఖో పన సమయేన రట్ఠపాలో నామ కులపుత్తో తస్మింయేవ థుల్లకోట్ఠికే అగ్గకులస్స పుత్తో’’తి (మ. ని. ౨.౨౯౪) ఏవం ఆగతా ఉచ్చాకులప్పసుతా జాతికులపుత్తా నామ. ‘‘యే తే కులపుత్తా సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా’’తి (మ. ని. ౩.౭౮) ఏవం ఆగతా పన యత్థ కత్థచి కులే పసుతాపి ఆచారసమ్పన్నా ఆచారకులపుత్తా నామ. ఇధ పన ద్వీహిపి కారణేహి కులపుత్తాయేవ.
సద్ధాతి సద్ధాయ. అగారస్మాతి అగారతో. అనగారియన్తి పబ్బజ్జం భిక్ఖుభావఞ్చ. పబ్బజ్జాపి హి నత్థేత్థ అగారియన్తి అనగారియా, అగారస్స హితం కసిగోరక్ఖాదికమ్మమేత్థ నత్థీతి అత్థో. భిక్ఖుపి నత్థేతస్స అగారన్తి అనగారో, అనగారస్స భావో అనగారియం. పబ్బజితాతి ఉపగతా, ఏవం సబ్బథాపి అనగారియసఙ్ఖాతం పబ్బజ్జం భిక్ఖుభావం వా ఉపగతాతి వుత్తం హోతి. పుబ్బఙ్గమోతి పురతో గామీ నాయకో. బహుకారోతి హితకిరియాయ బహూపకారో. భవం తేసం గోతమో సమాదపేతాతి తే కులపుత్తే భవం గోతమో అధిసీలాదీని గాహేతా సిక్ఖాపేతా. సా జనతాతి సో జనసమూహో. దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జతీతి దస్సనానుగతిం పటిపజ్జతి, యన్దిట్ఠికో భవం గోతమో యంఖన్తికో యంరుచికో, తేపి తన్దిట్ఠికా హోన్తి తంఖన్తికా తంరుచికాతి అత్థో.
కస్మా పనాయం ఏవమాహాతి? ఏస కిర పుబ్బే అనేకే కులపుత్తే అగారమజ్ఝే వసన్తే దేవపుత్తే వియ పఞ్చహి కామగుణేహి పరిచారియమానే అన్తో చ బహి చ సుసంవిహితారక్ఖే దిస్వా, తే అపరేన సమయేన భగవతో మధురరసం ధమ్మదేసనం సుత్వా సద్ధాయ ఘరా నిక్ఖమ్మ పబ్బజిత్వా ఘాసచ్ఛాదనపరమతాయ సన్తుట్ఠే ఆరఞ్ఞకేసు సేనాసనేసు కేనచి అరక్ఖియమానేపి అనుస్సఙ్కితాపరిసఙ్కితే హట్ఠపహట్ఠే ఉదగ్గుదగ్గే అద్దస, దిస్వా చ ఇమేసం కులపుత్తానం ‘‘అయం ఫాసువిహారో కం నిస్సాయ ఉప్పన్నో’’తి చిన్తేన్తో ‘‘సమణం గోతమ’’న్తి భగవతి పసాదం అలత్థ. సో తం పసాదం నివేదేతుం భగవతో సన్తికం ఆగతో, తస్మా ఏవమాహ.
అథస్స భగవా తం వచనం సమ్పటిచ్ఛన్తో అబ్భనుమోదన్తో చ ఏవమేతం బ్రాహ్మణాతిఆదిమాహ. వచనసమ్పటిచ్ఛనానుమోదనత్థోయేవ హి ఏత్థ అయం ఏవన్తి నిపాతో. మమం ఉద్దిస్సాతి మం ఉద్దిస్స. సద్ధాతి సద్ధాయేవ. న ఇణట్ఠా న భయట్టాతిఆదీని సన్ధాయాహ. ఈదిసానంయేవ హి భగవా పుబ్బఙ్గమో, న ఇతరేసం. దురభిసమ్భవాని హీతి సమ్భవితుం దుక్ఖాని దుస్సహాని, న సక్కా అప్పేసక్ఖేహి అజ్ఝోగాహితున్తి వుత్తం హోతి. అరఞ్ఞవనపత్థానీతి అరఞ్ఞాని చ వనపత్థాని చ. తత్థ కిఞ్చాపి అభిధమ్మే నిప్పరియాయేన, ‘‘నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖిలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి వుత్తం, తథాపి యన్తం ‘‘పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి ఆరఞ్ఞికఙ్గనిప్ఫాదకం సేనాసనం వుత్తం, తదేవ అధిప్పేతన్తి వేదితబ్బం.
వనపత్థన్తి గామన్తం అతిక్కమిత్వా మనుస్సానం అనుపచారట్ఠానం, యత్థ న కసీయతి న వపీయతి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘వనపత్థన్తి దూరానమేతం సేనాసనానం అధివచనం, వనపత్థన్తి వనసణ్డానమేతం సేనాసనానం, వనపత్థన్తి భింసనకానమేతం, వనపత్థన్తి సలోమహంసానమేతం, వనపత్థన్తి పరియన్తానమేతం, వనపత్థన్తి న మనుస్సూపచారానమేతం సేనాసనానం అధివచన’’న్తి. ఏత్థ చ పరియన్తానన్తి ఇమమేకం పరియాయం ఠపేత్వా సేసపరియాయేహి వనపత్థాని వేదితబ్బానీ. పన్తానీతి పరియన్తాని అతిదూరాని. దుక్కరం పవివేకన్తి కాయవివేకం దుక్కరం. దురభిరమన్తి అభిరమితుం న సుఖం. ఏకత్తేతి ఏకీభావే. కిం దస్సేతి? కాయవివేకే కతేపి తత్థ చిత్తం అభిరమాపేతుం దుక్కరం. ద్వయంద్వయారామో హి అయం లోకోతి. హరన్తి మఞ్ఞేతి హరన్తి వియ ఘసన్తి వియ. మనోతి మనం. సమాధిం అలభమానస్సాతి ఉపచారసమాధిం వా అప్పనాసమాధిం వా అలభన్తస్స. కిం దస్సేతి? ఈదిసస్స భిక్ఖునో తిణపణ్ణమిగాదిసద్దేహి వివిధేహి చ భింసనకేహి వనాని చిత్తం విక్ఖిపన్తి మఞ్ఞేతి, సబ్బం బ్రాహ్మణో సద్ధాపబ్బజితానం కులపుత్తానం అరఞ్ఞవాసే (విభ. ౫౨౯) విమ్హితో ఆహ.
కాయకమ్మన్తవారకథా
౩౫. అథస్స భగవా పురిమనయేనేవ ‘‘ఏవమేతం బ్రాహ్మణా’’తిఆదీహి తం తం వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా అబ్భనుమోదిత్వా చ యస్మా సోళససు ఠానేసు ఆరమ్మణపరిగ్గహరహితానంయేవ తాదిసాని సేనాసనాని దురభిసమ్భవాని, న తేసు ఆరమ్మణపరిగ్గాహయుత్తానం, అత్తనా చ బోధిసత్తో సమానో తాదిసో అహోసి, తస్మా అత్తనో తాదిసానం సేనాసనానం దురభిసమ్భవతం దస్సేతుం, మయ్హమ్పి ఖోతిఆదిమాహ.
తత్థ పుబ్బేవ సమ్బోధాతి సమ్బోధతో పుబ్బేవ, అరియమగ్గప్పత్తితో అపరభాగేయేవాతి వుత్తం హోతి. అనభిసమ్బుద్ధస్సాతి అప్పటివిద్ధచతుసచ్చస్స. బోధిసత్తస్సేవ సతోతి బుజ్ఝనకసత్తస్సేవ సమ్మాసమ్బోధిం అధిగన్తుం అరహసత్తస్సేవ సతో, బోధియా వా సత్తస్సేవ లగ్గస్సేవ సతో. దీపఙ్కరస్స హి భగవతో పాదమూలే అట్ఠధమ్మసమోధానేన అభినీహారసమిద్ధితో పభుతి తథాగతో బోధియా సత్తో లగ్గో ‘‘పత్తబ్బా మయా ఏసా’’తి తదధిగమాయ పరక్కమం అముఞ్చన్తోయేవ ఆగతో, తస్మా బోధిసత్తోతి వుచ్చతి. తస్స మయ్హన్తి తస్స ఏవం బోధిసత్తస్సేవ సతో మయ్హం. యే ఖో కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వాతి యే కేచి పబ్బజ్జూపగతా వా భోవాదినో వా.
అపరిసుద్ధకాయకమ్మన్తాతి అపరిసుద్ధేన పాణాతిపాతాదినా కాయకమ్మన్తేన సమన్నాగతా. అపరిసుద్ధకాయకమ్మన్తసన్దోసహేతూతి అపరిసుద్ధస్స కాయకమ్మన్తసఙ్ఖాతస్స అత్తనో దోసస్స హేతు, అపరిసుద్ధకాయకమ్మన్తకారణాతి వుత్తం హోతి. హవేతి ఏకంసవచనే నిపాతో. అకుసలన్తి సావజ్జం అక్ఖేమఞ్చ. భయభేరవన్తి భయఞ్చ భేరవఞ్చ. చిత్తుత్రాసస్స చ భయానకారమ్మణస్స చేతం అధివచనం. తత్ర భయం సావజ్జట్ఠేన అకుసలం, భేరవం అక్ఖేమట్ఠేనాతి వేదితబ్బం. అవ్హాయన్తీతి పక్కోసన్తి. కథం? తే హి పాణాతిపాతాదీని కత్వా ‘‘మయం అయుత్తమకమ్హా, సచే నో తే జానేయ్యుం, యేసం అపరజ్ఝిమ్హా, ఇదాని అనుబన్ధిత్వా అనయబ్యసనం ఆపాదేయ్యు’’న్తి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా గచ్ఛన్తరే వా గుమ్బన్తరే వా నిసీదన్తి. తే ‘‘అప్పమత్తకమ్పి తిణసద్దం వా పణ్ణసద్దం వా సుత్వా, ఇదానిమ్హా నట్ఠా’’తి తసన్తి విత్తసన్తి, ఆగన్త్వా పరేహి పరివారితా వియ బద్ధా వధితా వియ చ హోన్తి. ఏవం తం భయభేరవం అత్తని సమారోపనట్ఠేన అవ్హాయన్తి పక్కోసన్తి.
న ఖో పనాహం…పే… పటిసేవామీతి అహం ఖో పన అపరిసుద్ధకాయకమ్మన్తో హుత్వా అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని న పటిసేవామి. యే హి వోతి ఏత్థ వోతి నిపాతమత్తం. అరియా వుచ్చన్తి బుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ. పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తాతి ఈదిసా హుత్వా. తేసమహం అఞ్ఞతరోతి తేసం అహమ్పి ఏకో అఞ్ఞతరో. బోధిసత్తో హి గహట్ఠోపి పబ్బజితోపి పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తోవ హోతి. భియ్యోతి అతిరేకత్థే నిపాతో. పల్లోమన్తి పన్నలోమతం, ఖేమం సోత్థిభావన్తి అత్థో. ఆపాదిన్తి ఆపజ్జిం, అతిరేకం సోత్థిభావం అతిరేకేన వా సోత్థిభావమాపజ్జిన్తి వుత్తం హోతి. అరఞ్ఞే విహారాయాతి అరఞ్ఞే విహారత్థాయ.
కాయకమ్మన్తవారకథా నిట్ఠితా.
వచీకమ్మన్తవారాదివణ్ణనా
౩౬. ఏస నయో సబ్బత్థ. అయం పన విసేసో, వచీకమ్మన్తవారే తావ అపరిసుద్ధవచీకమ్మన్తాతి అపరిసుద్ధేన ముసావాదాదినా వచీకమ్మన్తేన సమన్నాగతా. తే కథం భయభేరవం అవ్హాయన్తి? తే ముసావాదేన పరస్స అత్థం భఞ్జిత్వా, పిసుణవాచాయ మిత్తభేదం కత్వా ఫరుసవాచాయ పరేసం పరిసమజ్ఝే మమ్మాని తుదిత్వా నిరత్థకవాచాయ పరసత్తానం కమ్మన్తే నాసేత్వా ‘‘మయం అయుత్తమకమ్హా, సచే నో తే జానేయ్యుం, యేసం అపరజ్ఝిమ్హా, ఇదాని అనుబన్ధిత్వా అనయబ్యసనం పాపేయ్యు’’న్తి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా గచ్ఛన్తరే వా గుమ్బన్తరే వా నిసీదన్తి. తే ‘‘అప్పమత్తకమ్పి తిణసద్దం వా పణ్ణసద్దం వా సుత్వా ఇదానిమ్హా నట్ఠా’’తి తసన్తి విత్తసన్తి ఆగన్త్వా పరేహి పరివారితా వియ బద్ధా వధితా వియ చ హోన్తి. ఏవం తం భయభేరవం అత్తని సమారోపనట్ఠేన అవ్హాయన్తి, పక్కోసన్తి.
మనోకమ్మన్తవారే అపరిసుద్ధమనోకమ్మన్తాతి అపరిసుద్ధేన అభిజ్ఝాదినా మనోకమ్మన్తేన సమన్నాగతా. తే కథం భయభేరవం అవ్హాయన్తి? తే పరేసం రక్ఖితగోపితేసు భణ్డేసు అభిజ్ఝావిసమలోభం ఉప్పాదేత్వా పరస్స కుజ్ఝిత్వా పరసత్తే మిచ్ఛాదస్సనం గాహాపేత్వా మయం అయుత్తమకమ్హా…పే… అత్తని సమారోపనట్ఠేన అవ్హాయన్తి పక్కోసన్తి.
ఆజీవవారే అపరిసుద్ధాజీవాతి అపరిసుద్ధేన వేజ్జకమ్మదూతకమ్మవడ్ఢిపయోగాదినా ఏకవీసతిఅనేసనభేదేన ఆజీవేన సమన్నాగతా. తే కథం భయభేరవం అవ్హాయన్తి? తే ఏవం జీవికం కప్పేత్వా సుణన్తి – ‘‘సాసనసోధకా కిర తేపిటకా భిక్ఖూ సాసనం సోధేతుం నిక్ఖన్తా, అజ్జ వా స్వే వా ఇధాగమిస్సన్తీ’’తి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా గచ్ఛన్తరే వా…పే… తసన్తి విత్తసన్తి. తే హి ఆగన్త్వా పరివారేత్వా గహితా వియ ఓదాతవత్థనివాసితా వియ చ హోన్తీతి. సేసం తాదిసమేవ.
౩౭. ఇతో పరం అభిజ్ఝాలూతిఆదీసు కిఞ్చాపి అభిజ్ఝాబ్యాపాదా మనోకమ్మన్తేన సఙ్గహితా తథాపి నీవరణవసేన పున వుత్తాతి వేదితబ్బా. తత్థ అభిజ్ఝాలూతి పరభణ్డాదిఅభిజ్ఝాయనసీలా. కామేసు తిబ్బసారాగాతి వత్థుకామేసు బహలకిలేసరాగా, తే కథం భయభేరవం అవ్హాయన్తి? తే అవవత్థితారమ్మణా హోన్తి, తేసం అవవత్థితారమ్మణానం అరఞ్ఞే విహరన్తానం దివా దిట్ఠం రత్తిం భయభేరవం హుత్వా ఉపట్ఠాతి – ‘‘తే ఆకులచిత్తా అప్పమత్తకేనపి తసన్తి విత్తసన్తి, రజ్జుం వా లతం వా దిస్వా సప్పసఞ్ఞినో హోన్తి, ఖాణుం దిస్వా యక్ఖసఞ్ఞినో, థలం వా పబ్బతం వా దిస్వా హత్థిసఞ్ఞినో సప్పాదీహి అనయబ్యసనం ఆపాదితా వియ హోన్తీ’’తి. సేసం తాదిసమేవ.
౩౮. బ్యాపన్నచిత్తాతి పకతిభావవిజహనేన విపన్నచిత్తా. కిలేసానుగతఞ్హి చిత్తం పకతిభావం విజహతి, పురాణభత్తబ్యఞ్జనం వియ పూతికం హోతి. పదుట్ఠమనసఙ్కప్పాతి పదుట్ఠచిత్తసఙ్కప్పా, అభద్రకేన పరేసం అనత్థజనకేన చిత్తసఙ్కప్పేన సమన్నాగతాతి వుత్తం హోతి. తే కథం భయభేరవం అవ్హాయన్తి? భయభేరవావ్హాయనం ఇతో పభుతి అభిజ్ఝాలువారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. యత్థ పన విసేసో భవిస్సతి, తత్థ వక్ఖామ. న ఖో పనాహం బ్యాపన్నచిత్తోతి ఏత్థ పన మేత్తచిత్తో అహం హితచిత్తోతి దస్సేతి, ఈదిసా హి బోధిసత్తా హోన్తి. ఏవం సబ్బత్థ వుత్తదోసపటిపక్ఖవసేన బోధిసత్తస్స గుణా వణ్ణేతబ్బా.
౩౯. థినమిద్ధపరియుట్ఠితాతి చిత్తగేలఞ్ఞభూతేన థినేన సేసనామకాయగేలఞ్ఞభూతేన మిద్ధేన చ పరియుట్ఠితా, అభిభూతా గహితాతి వుత్తం హోతి. తే నిద్దాబహులా హోన్తి.
౪౦. ఉద్ధతాతి ఉద్ధచ్చపకతికా విప్ఫన్దమానచిత్తా, ఉద్ధచ్చేన హి ఏకారమ్మణే చిత్తం విప్ఫన్దతి ధజయట్ఠియం వాతేన పటాకా వియ. అవూపసన్తచిత్తాతి అనిబ్బుతచిత్తా, ఇధ కుక్కుచ్చం గహేతుం వట్టతి.
౪౧. కఙ్ఖీ విచికిచ్ఛీతి ఏత్థ ఏకమేవిదం పఞ్చమం నీవరణం. కిం ను ఖో ఇదన్తి ఆరమ్మణం కఙ్ఖనతో కఙ్ఖా, ఇదమేవిదన్తి నిచ్ఛేతుం అసమత్థభావతో విచికిచ్ఛాతి వుచ్చతి, తేన సమన్నాగతా సమణబ్రాహ్మణా ‘‘కఙ్ఖీ విచికిచ్ఛీ’’తి వుత్తా.
౪౨. అత్తుక్కంసనకా పరవమ్భీతి యే అత్తానం ఉక్కంసేన్తి ఉక్ఖిపన్తి, ఉచ్చే ఠానే ఠపేన్తి, పరఞ్చ వమ్భేన్తి గరహన్తి నిన్దన్తి, నీచే ఠానే ఠపేన్తి, తేసమేతం అధివచనం. తే కథం భయభేరవం అవ్హాయన్తి? తే పరేహి ‘‘అసుకో చ కిర అసుకో చ అత్తానం ఉక్కంసేన్తి, అమ్హే గరహన్తి, దాసే వియ కరోన్తి, గణ్హథ నే’’తి అనుబద్ధా పలాయిత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా గచ్ఛన్తరే వా గుమ్బన్తరే వాతి కాయకమ్మన్తసదిసం విత్థారేతబ్బం.
౪౩. ఛమ్భీతి కాయథమ్భనలోమహంసనకరేన థమ్భేన సమన్నాగతా. భీరుకజాతికాతి భీరుకపకతికా, గామదారకా వియ భయబహులా అసూరా కాతరాతి వుత్తం హోతి.
౪౪. లాభసక్కారసిలోకన్తి ఏత్థ లబ్భతీతి లాభో, చతున్నం పచ్చయానమేతం అధివచనం. సక్కారోతి సున్దరకారో, పచ్చయా ఏవ హి పణీతపణీతా సున్దరసున్దరా చ అభిసఙ్ఖరిత్వా కతా సక్కారాతి వుచ్చన్తి. యా చ పరేహి అత్తనో గారవకిరియా పుప్ఫాదీహి వా పూజా. సిలోకోతి వణ్ణభణనం ఏతం, లాభఞ్చ సక్కారఞ్చ సిలోకఞ్చ లాభసక్కారసిలోకం. నికామయమానాతి పత్థయమానా. భయభేరవావ్హాయనం అభిజ్ఝాలువారసదిసమేవ. తదత్థదీపకం పనేత్థ పియగామికవత్థుం కథేన్తి –
ఏకో కిర పియగామికో నామ భిక్ఖు సమాదిన్నధుతఙ్గానం భిక్ఖూనం లాభం దిస్వా ‘‘అహమ్పి ధుతఙ్గం సమాదియిత్వా లాభం ఉప్పాదేమీ’’తి చిన్తేత్వా సోసానికఙ్గం సమాదాయ సుసానే వసతి. అథేకదివసం ఏకో కమ్మముత్తో జరగ్గవో దివా గోచరే చరిత్వా రత్తిం తస్మిం సుసానే పుప్ఫగుమ్బే సీసం కత్వా రోమన్థయమానో అట్ఠాసి. పియగామికో రత్తిం చఙ్కమనా నిక్ఖన్తో తస్స హనుసద్దం సుత్వా చిన్తేసి ‘‘అద్ధా మం లాభగిద్ధో ఏస సుసానే వసతీతి ఞత్వా దేవరాజా విహేఠేతుం ఆగతో’’తి, సో జరగ్గవస్స పురతో అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘సప్పురిస దేవరాజ అజ్జ మే ఏకరత్తిం ఖమ, స్వే పట్ఠాయ న ఏవం కరిస్సామీ’’తి నమస్సమానో సబ్బరత్తిం యాచన్తో అట్ఠాసి. తతో సూరియే ఉట్ఠితే తం దిస్వా కత్తరయట్ఠియా పహరిత్వా పలాపేసి ‘‘సబ్బరత్తిం మం భింసాపేసీ’’తి.
౪౫. కుసీతాతి కోసజ్జానుగతా. హీనవీరియాతి హీనా వీరియేన విరహితా వియుత్తా, నిబ్బీరియాతి వుత్తం హోతి. తత్థ కుసీతా కాయికవీరియారమ్భవిరహితా హోన్తి, హీనవీరియా చేతసికవీరియారమ్భవిరహితా. తే ఆరమ్మణవవత్థానమత్తమ్పి కాతుం న సక్కోన్తి. తేసం అవవత్థితారమ్మణానన్తి సబ్బం పుబ్బసదిసమేవ.
౪౬. ముట్ఠస్సతీతి నట్ఠస్సతీ. అసమ్పజానాతి పఞ్ఞారహితా, ఇమస్స చ పటిపక్ఖే ‘‘ఉపట్ఠితస్సతీహమస్మీ’’తి వచనతో సతిభాజనియమేవేతం. పఞ్ఞా పనేత్థ సతిదుబ్బల్యదీపనత్థం వుత్తా. దువిధా హి సతి పఞ్ఞాసమ్పయుత్తా పఞ్ఞావిప్పయుత్తా చ. తత్థ పఞ్ఞాసమ్పయుత్తా బలవతీ, విప్పయుత్తా దుబ్బలా, తస్మా యదాపి తేసం సతి హోతి, తదాపి అసమ్పజానన్తా ముట్ఠస్సతీయేవ తే, దుబ్బలాయ సతియా సతికిచ్చాభావతోతి ఏతమత్థం దీపేతుం ‘‘అసమ్పజానా’’తి వుత్తం. తే ఏవం ముట్ఠస్సతీ అసమ్పజానా ఆరమ్మణవవత్థానమత్తమ్పి కాతుం న సక్కోన్తీతి సబ్బం పుబ్బసదిసమేవ.
౪౭. అసమాహితాతి ఉపచారప్పనాసమాధివిరహితా. విబ్భన్తచిత్తాతి ఉబ్భన్తచిత్తా. సమాధివిరహేన లద్ధోకాసేన ఉద్ధచ్చేన తేసం సమాధివిరహానం చిత్తం నానారమ్మణేసు పరిబ్భమతి, వనమక్కటో వియ వనసాఖాసు ఉద్ధచ్చేన ఏకారమ్మణే విప్ఫన్దతి. పుబ్బే వుత్తనయేనేన తే ఏవం అసమాహితా విబ్భన్తచిత్తా ఆరమ్మణవవత్థానమత్తమ్పి కాతుం న సక్కోన్తీతి సబ్బం పుబ్బసదిసమేవ.
౪౮. దుప్పఞ్ఞాతి నిప్పఞ్ఞానమేతం అధివచనం. పఞ్ఞా పన దుట్ఠా నామ నత్థి. ఏళమూగాతి ఏలముఖా, ఖ-కారస్స గ-కారో కతో. లాలముఖాతి వుత్తం హోతి. దుప్పఞ్ఞానఞ్హి కథేన్తానం లాలా ముఖతో గలతి, లాలా చ ఏలాతి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘పస్సేలమూగం ఉరగం దుజ్జివ్హ’’న్తి. తస్మా తే ‘‘ఏళమూగా’’తి వుచ్చన్తి. ‘‘ఏలముఖా’’తిపి పాఠో. ‘‘ఏలముగా’’తి కేచి పఠన్తి, అపరే ‘‘ఏలముకా’’తిపి, సబ్బత్థ ‘‘ఏలముఖా’’తి అత్థో. తే కథం భయభేరవం అవ్హాయన్తి? తే దుప్పఞ్ఞా ఏళమూగా ఆరమ్మణవవత్థానమత్తమ్పి కాతుం న సక్కోన్తి. తేసం అవవత్థితారమ్మణానం అరఞ్ఞే విహరన్తానం దివా దిట్ఠం రత్తిం భయభేరవం హుత్వా ఉపట్ఠాతి ‘‘తే ఆకులచిత్తా అప్పమత్తకేనపి తసన్తి విత్తసన్తి, రజ్జుం వా లతం వా దిస్వా సప్పసఞ్ఞినో హోన్తి, ఖాణుం దిస్వా యక్ఖసఞ్ఞినో, థలం వా పబ్బతం వా దిస్వా హత్థిసఞ్ఞినో సప్పాదీహి అనయవ్యసనం ఆపాదితా వియ హోన్తీ’’తి. ఏవం తం భయభేరవం అత్తని సమారోపనట్ఠేన అవ్హాయన్తి పక్కోసన్తి. పఞ్ఞాసమ్పన్నోహమస్మీతి ఏత్థ పఞ్ఞాసమ్పన్నోతి పఞ్ఞాయ సమ్పన్నో సమన్నాగతో, నో చ ఖో విపస్సనాపఞ్ఞాయ, న మగ్గపఞ్ఞాయ, అపిచ ఖో పన ఇమేసు సోళససు ఠానేసు ఆరమ్మణవవత్థానపఞ్ఞాయాతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ వుత్తనయమేవాతి.
వచీకమ్మన్తవారాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
సోళసట్ఠానారమ్మణపరిగ్గహో నిట్ఠితో.
భయభేరవసేనాసనాదివణ్ణనా
౪౯. తస్స మయ్హన్తి కో అనుసన్ధి? బోధిసత్తో కిర ఇమాని సోళసారమ్మణాని పరిగ్గణ్హన్తో చ భయభేరవం అదిస్వా భయభేరవం నామ ఏవరూపాసు రత్తీసు ఏవరూపే సేనాసనే చ పఞ్ఞాయతి, హన్ద నం తత్థాపి గవేసిస్సామీతి భయభేరవగవేసనమకాసి, ఏతమత్థం భగవా ఇదాని బ్రాహ్మణస్స దస్సేన్తో తస్స మయ్హన్తిఆదిమాహ.
తత్థ యా తాతి ఉభయమేతం రత్తీనంయేవ ఉద్దేసనిద్దేసవచనం. అభిఞ్ఞాతాతి ఏత్థ అభీతి లక్ఖణత్థే ఉపసగ్గో. తస్మా అభిఞ్ఞాతాతి చన్దపారిపూరియా చన్దపరిక్ఖయేనాతి ఏవమాదీహి లక్ఖణేహి ఞాతాతి వేదితబ్బా. అభిలక్ఖితాతి ఏత్థ ఉపసగ్గమత్తమేవ, తస్మా అభిలక్ఖితాతి లక్ఖణీయా ఇచ్చేవ అత్థో, ఉపోసథసమాదానధమ్మస్సవనపూజాసక్కారాదికరణత్థం లక్ఖేతబ్బా సల్లక్ఖేతబ్బా ఉపలక్ఖేతబ్బాతి వుత్తం హోతి.
చాతుద్దసీతి పక్ఖస్స పఠమదివసతో పభుతి చతుద్దసన్నం పూరణీ ఏకా రత్తి. ఏవం పఞ్చదసీ అట్ఠమీ చ. పక్ఖస్సాతి సుక్కపక్ఖస్స కణ్హపక్ఖస్స చ. ఏతా తిస్సో తిస్సో కత్వా ఛ రత్తియో, తస్మా సబ్బత్థ పక్ఖవచనం యోజేతబ్బం ‘‘పక్ఖస్స చాతుద్దసీ పక్ఖస్స పఞ్చదసీ పక్ఖస్స అట్ఠమీ’’తి. అథ పఞ్చమీ కస్మా న గహితాతి? అసబ్బకాలికత్తా. బుద్ధే కిర భగవతి అనుప్పన్నేపి ఉప్పజ్జిత్వా అపరినిబ్బుతేపి పఞ్చమీ అనభిలక్ఖితాయేవ, పరినిబ్బుతే పన ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరా చిన్తేసుం ‘‘ధమ్మస్సవనం చిరేన హోతీ’’తి. తతో సమ్మన్నిత్వా పఞ్చమీతి ధమ్మస్సవనదివసం ఠపేసుం, తతో పభుతి సా అభిలక్ఖితా జాతా, ఏవం అసబ్బకాలికత్తా ఏత్థ న గహితాతి.
తథారూపాసూతి తథావిధాసు. ఆరామచేతియానీతి పుప్ఫారామఫలారామాదయో ఆరామా ఏవ ఆరామచేతియాని. చిత్తీకతట్ఠేన హి చేతియానీతి వుచ్చన్తి, పూజనీయట్ఠేనాతి వుత్తం హోతి. వనచేతియానీతి బలిహరణవనసణ్డసుభగవనదేవసాలవనాదీని వనానియేవ వనచేతియాని. రుక్ఖచేతియానీతి గామనిగమాదిద్వారేసు పూజనీయరుక్ఖాయేవ రుక్ఖచేతియాని. లోకియా హి దిబ్బాధివత్థాతి వా మఞ్ఞమానా తేసుయేవ వా దిబ్బసఞ్ఞినో హుత్వా ఆరామవనరుక్ఖే చిత్తీకరోన్తి, పూజేన్తి, తేన తే సబ్బేపి చేతియానీతి వుచ్చన్తి. భింసనకానీతి భయజనకాని, పస్సతోపి సుణతోపి భయం జనేన్తి. సలోమహంసానీతి సహేవ లోమహంసేన వత్తన్తి, పవిసమానస్సేవ లోమహంసజననతో. అప్పేవ నామ పస్సేయ్యన్తి అపి నామ తం భయభేరవం పస్సేయ్యమేవ. అపరేన సమయేనాతి, ‘‘ఏతదహోసి యంనూనాహ’’న్తి ఏవం చిన్తితకాలతో పట్ఠాయ అఞ్ఞేన కాలేన.
తత్థ చ మే బ్రాహ్మణ విహరతోతి తథారూపేసు సేనాసనేసు యం యం మనుస్సానం ఆయాచనఉపహారకరణారహం యక్ఖట్ఠానం పుప్ఫధూపమంసరుహిరవసామేదపిహకపప్ఫాససురామేరయాదీహి ఓకిణ్ణకిలిన్నధరణితలం ఏకనిపాతం వియ యక్ఖరక్ఖసపిసాచానం, యం దివాపి పస్సన్తానం హదయం మఞ్ఞే ఫలతి, తం ఠానం సన్ధాయాహ ‘‘తత్థ చ మే, బ్రాహ్మణ, విహరతో’’తి. మగో వా ఆగచ్ఛతీతి సిఙ్గాని వా ఖురాని వా కోట్టేన్తో గోకణ్ణఖగ్గదీపివరాహాదిభేదో మగో వా ఆగచ్ఛతి, సబ్బచతుప్పదానఞ్హి ఇధ మగోతి నామం. కత్థచి పన కాళసిఙ్గాలోపి వుచ్చతి. యథాహ –
‘‘ఉసభస్సేవ తే ఖన్ధో, సీహస్సేవ విజమ్భితం;
మగరాజ నమో త్యత్థు, అపి కిఞ్చి లభామసే’’తి. (జా. ౧.౩.౧౩౩);
మోరో వా కట్ఠం పాతేతీతి మోరో వా సుక్ఖకట్ఠం రుక్ఖతో చాలేత్వా పాతేతి. మోరగ్గహణేన చ ఇధ సబ్బపక్ఖిగ్గహణం అధిప్పేతం, తేన యో కోచి పక్ఖీతి వుత్తం హోతి. అథ వా మోరో వాతి వా సద్దేన అఞ్ఞో వా కోచి పక్ఖీతి. ఏస నయో పురిమే మగగ్గహణేపి. వాతో వా పణ్ణకసటం ఏరేతీతి వాతో వా పణ్ణకచవరం ఘట్టేతి. ఏతం నూన తం భయభేరవం ఆగచ్ఛతీతి యమేతం ఆగచ్ఛతి, తం భయభేరవం నూనాతి. ఇతో పభుతి చ ఆరమ్మణమేవ భయభేరవన్తి వేదితబ్బం. పరిత్తస్స చ అధిమత్తస్స చ భయస్స ఆరమ్మణత్తా సుఖారమ్మణం రూపం సుఖమివ. కిం ను ఖో అహం అఞ్ఞదత్థు భయపటికఙ్ఖీ విహరామీతి అహం ఖో కిం కారణం ఏకంసేనేవ భయం ఆకఙ్ఖమానో ఇచ్ఛమానో హుత్వా విహరామి.
యథాభూతం యథాభూతస్సాతి యేన యేన ఇరియాపథేన భూతస్స భవితస్స సతో వత్తమానస్స సమఙ్గీభూతస్స వా. మేతి మమ సన్తికే. తథాభూతం తథాభూతో వాతి తేన తేనేవ ఇరియాపథేన భూతో భవితో సన్తో వత్తమానో సమఙ్గీభూతో వాతి అత్థో. సో ఖో అహం…పే… పటివినేమీతి బోధిసత్తస్స కిర చఙ్కమన్తస్స తస్మిం మగసిఙ్గఖురసద్దాదిభేదే భయభేరవారమ్మణే ఆగతే నేవ మహాసత్తో తిట్ఠతి, న నిసీదతి న సయతి, అథ ఖో చఙ్కమన్తోవ పరివీమంసన్తో పరివిచినన్తో భయభేరవం న పస్సతి, మగసిఙ్గఖురసద్దాదిమత్తమేవ చేతం హోతి, సో తం ఞత్వా ఇదం నామేతం, న భయభేరవన్తి తతో తిట్ఠతి వా నిసీదతి వా సయతి వా. ఏతమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సో ఖో అహ’’న్తిఆదిమాహ. ఏస నయో సబ్బపేయ్యాలేసు. ఇతో పరఞ్చ ఇరియాపథపటిపాటియా అవత్వా ఆసన్నపటిపాటియా ఇరియాపథా వుత్తాతి వేదితబ్బా, చఙ్కమన్తస్స హి భయభేరవే ఆగతే న ఠితో న నిసిన్నో న నిపన్నో ఠితస్సాపి ఆగతే న చఙ్కమీతి ఏవం తస్స ఆసన్నపటిపాటియా వుత్తాతి.
భయభేరవసేనాసనాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
అసమ్మోహవిహారవణ్ణనా
౫౦. ఏవం భింసనకేసుపి ఠానేసు అత్తనో భయభేరవాభావం దస్సేత్వా ఇదాని ఝాయీనం సమ్మోహట్ఠానేసు అత్తనో అసమ్మోహవిహారం దస్సేతుం సన్తి ఖో పన, బ్రాహ్మణాతిఆదిమాహ.
తత్థ సన్తీతి అత్థి సంవిజ్జన్తి ఉపలబ్భన్తి. రత్తింయేవ సమానన్తి రత్తింయేవ సన్తం, దివాతి సఞ్జానన్తీతి ‘‘దివసో అయ’’న్తి సఞ్జానన్తి. దివాయేవ సమానన్తి దివసంయేవ సన్తం. రత్తీతి సఞ్జానన్తీతి ‘‘రత్తి అయ’’న్తి సఞ్జానన్తి. కస్మా పనేతే ఏవంసఞ్ఞినో హోన్తీతి. వుట్ఠానకోసల్లాభావతో వా సకుణరుతతో వా. కథం? ఇధేకచ్చో ఓదాతకసిణలాభీ దివా పరికమ్మం కత్వా దివా సమాపన్నో దివాయేవ వుట్ఠహామీతి మనసికారం ఉప్పాదేతి, నో చ ఖో అద్ధానపరిచ్ఛేదే కుసలో హోతి. సో దివసం అతిక్కమిత్వా రత్తిభాగే వుట్ఠాతి. ఓదాతకసిణఫరణవసేన చస్స విసదం హోతి విభూతం సువిభూతం. సో, దివా వుట్ఠహామీతి ఉప్పాదితమనసికారతాయ ఓదాతకసిణఫరణవిసదవిభూతతాయ చ రత్తింయేవ సమానం దివాతి సఞ్జానాతి. ఇధ పనేకచ్చో నీలకసిణలాభీ రత్తిం పరికమ్మం కత్వా రత్తిం సమాపన్నో రత్తింయేవ వుట్ఠహామీతి మనసికారం ఉప్పాదేతి, నో చ ఖో అద్ధానపరిచ్ఛేదే కుసలో హోతి. సో రత్తిం అతిక్కమిత్వా దివసభాగే వుట్ఠాతి. నీలకసిణఫరణవసేన చస్స అవిసదం హోతి అవిభూతం. సో రత్తిం వుట్ఠహామీతి ఉప్పాదితమనసికారతాయ నీలకసిణఫరణావిసదావిభూతతాయ చ దివాయేవ సమానం రత్తీతి సఞ్జానాతి. ఏవం తావ వుట్ఠానకోసల్లాభావతో ఏవంసఞ్ఞినో హోన్తి.
సకుణరుతతో పన ఇధేకచ్చో అన్తోసేనాసనే నిసిన్నో హోతి. అథ దివా రవనకసకుణా కాకాదయో చన్దాలోకేన దివాతి మఞ్ఞమానా రత్తిం రవన్తి, అఞ్ఞేహి వా కారణేహి. సో తేసం సద్దం సుత్వా రత్తింయేవ సమానం దివాతి సఞ్జానాతి. ఇధ పనేకచ్చో పబ్బతన్తరే గమ్భీరాయ ఘనవనప్పటిచ్ఛన్నాయ గిరిగుహాయ సత్తాహవద్దలికాయ వత్తమానాయ అన్తరహితసూరియాలోకే కాలే నిసిన్నో హోతి. అథ రత్తిం రవనకసకుణా ఉలూకాదయో మజ్ఝన్హికసమయేపి తత్థ తత్థ సమన్ధకారే నిలీనా రత్తిసఞ్ఞాయ వా అఞ్ఞేహి వా కారణేహి రవన్తి. సో తేసం సద్దం సుత్వా దివాయేవ సమానం రత్తీతి సఞ్జానాతి. ఏవం సకుణరుతతో ఏవంసఞ్ఞినో హోన్తీతి. ఇదమహన్తి ఇదం అహం ఏవం సఞ్జాననం. సమ్మోహవిహారస్మిం వదామీతి సమ్మోహవిహారపరియాపన్నం అన్తోగధం, సమ్మోహవిహారానం అఞ్ఞతరం వదామీతి వుత్తం హోతి.
అహం ఖో పన బ్రాహ్మణ…పే… సఞ్జానామీతి పాకటో బోధిసత్తస్స రత్తిన్దివపరిచ్ఛేదో సత్తాహవద్దలేపి చన్దిమసూరియేసు అదిస్సమానేసుపి జానాతియేవ ‘‘ఏత్తకం పురేభత్తకాలో గతో, ఏత్తకం పచ్ఛాభత్తకాలో, ఏత్తకం పఠమయామో, ఏత్తకం మజ్ఝిమయామో, ఏత్తకం పచ్ఛిమయామో’’తి, తస్మా ఏవమాహ. అనచ్ఛరియఞ్చేతం యం పూరితపారమీ బోధిసత్తో ఏవం జానాతి. పదేసఞాణే ఠితానం సావకానమ్పి హి రత్తిన్దివపరిచ్ఛేదో పాకటో హోతి.
కల్యాణియమహావిహారే కిర గోదత్తత్థేరో ద్వఙ్గులకాలే భత్తం గహేత్వా అఙ్గులకాలే భుఞ్జతి. సూరియే అదిస్సమానేపి పాతోయేవ సేనాసనం పవిసిత్వా తాయ వేలాయ నిక్ఖమతి. ఏకదివసం ఆరామికా ‘‘స్వే థేరస్స నిక్ఖమనకాలే పస్సామా’’తి భత్తం సమ్పాదేత్వా కాలత్థమ్భమూలే నిసీదింసు. థేరో ద్వఙ్గులకాలేయేవ నిక్ఖమతి. తతో పభుతి కిర సూరియే అదిస్సమానేపి థేరస్స నిక్ఖమనసఞ్ఞాయ ఏవ భేరిం ఆకోటేన్తి.
అజగరవిహారేపి కాళదేవత్థేరో అన్తోవస్సే యామగణ్డికం పహరతి, ఆచిణ్ణమేతం థేరస్స. న చ యామయన్తనాళికం పయోజేతి, అఞ్ఞే భిక్ఖూ పయోజేన్తి. అథ నిక్ఖన్తే పఠమే యామే థేరే ముగ్గరం గహేత్వా ఠితమత్తేయేవ ఏకం ద్వే వారే పహరన్తేయేవ వా యామయన్తం పతతి, ఏవం తీసు యామేసు సమణధమ్మం కత్వా థేరో పాతోయేవ గామం పవిసిత్వా పిణ్డపాతం ఆదాయ విహారం ఆగన్త్వా భోజనవేలాయ పత్తం గహేత్వా దివా విహారట్ఠానం గన్త్వా సమణధమ్మం కరోతి. భిక్ఖూ కాలత్థమ్భం దిస్వా థేరస్స అదిస్వా ఆగమనత్థాయ పేసేన్తి. సో భిక్ఖు థేరం దివా విహారట్ఠానా నిక్ఖమన్తమేవ వా అన్తరామగ్గే వా పస్సతి. ఏవం పదేసఞాణే ఠితానం సావకానమ్పి రత్తిన్దివపరిచ్ఛేదో పాకటో హోతి, కిమఙ్గం పన బోధిసత్తానన్తి.
యం ఖో తం బ్రాహ్మణ…పే… వదేయ్యాతి ఏత్థ పన ‘‘యం ఖో తం, బ్రాహ్మణ, అసమ్మోహధమ్మో సత్తో లోకే ఉప్పన్నో…పే… సుఖాయ దేవమనుస్సాన’’న్తి వచనం వదమానో కోచి సమ్మా వదేయ్య, సమ్మా వదమానో సియా, న వితథవాదీ అస్స. మమేవ తం వచనం వదమానో సమ్మా వదేయ్య, సమ్మా వదమానో సియా, న వితథవాదీ అస్సాతి ఏవం పదసమ్బన్ధో వేదితబ్బో.
తత్థ అసమ్మోహధమ్మోతి అసమ్మోహసభావో. లోకేతి మనుస్సలోకే. బహుజనహితాయాతి బహుజనస్స హితత్థాయ, పఞ్ఞాసమ్పత్తియా దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికహితూపదేసకోతి. బహుజనసుఖాయాతి బహుజనస్స సుఖత్థాయ, చాగసమ్పత్తియా ఉపకరణసుఖస్స దాయకోతి. లోకానుకమ్పాయాతి లోకస్స అనుకమ్పత్థాయ, మేత్తాకరుణాసమ్పత్తియా మాతాపితరో వియ లోకస్స రక్ఖితా గోపయితాతి. అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానన్తి ఇధ దేవమనుస్సగ్గహణేన చ భబ్బపుగ్గలవేనేయ్యసత్తేయేవ గహేత్వా తేసం నిబ్బానమగ్గఫలాధిగమాయ అత్తనో ఉప్పత్తిం దస్సేతీతి వేదితబ్బో. అత్థాయాతి హి వుత్తే పరమత్థత్థాయ నిబ్బానాయాతి వుత్తం హోతి. హితాయాతి వుత్తే తం సమ్పాపకమగ్గత్థాయాతి వుత్తం హోతి, నిబ్బానసమ్పాపకమగ్గతో హి ఉత్తరి హితం నామ నత్థి. సుఖాయాతి వుత్తే ఫలసమాపత్తిసుఖత్థాయాతి వుత్తం హోతి, తతో ఉత్తరి సుఖాభావతో. వుత్తఞ్చేతం ‘‘అయం సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో చేవ ఆయతిఞ్చ సుఖవిపాకో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౫; అ. ని. ౫.౨౭; విభ. ౮౦౪).
అసమ్మోహవిహారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పుబ్బభాగపటిపదాదివణ్ణనా
౫౧. ఏవం భగవా బుద్ధగుణపటిలాభావసానం అత్తనో అసమ్మోహవిహారం బ్రాహ్మణస్స దస్సేత్వా ఇదాని యాయ పటిపదాయ తం కోటిప్పత్తం అసమ్మోహవిహారం అధిగతో, తం పుబ్బభాగతో పభుతి దస్సేతుం ఆరద్ధం ఖో పన మే బ్రాహ్మణాతిఆదిమాహ.
కేచి పనాహు ‘‘ఇమం అసమ్మోహవిహారం సుత్వా బ్రాహ్మణస్స చిత్తమేవం ఉప్పన్నం ‘కాయ ను ఖో పటిపదాయ ఇమం పత్తో’తి, తస్స చిత్తమఞ్ఞాయ ఇమాయాహం పటిపదాయ ఇమం ఉత్తమం అసమ్మోహవిహారం పత్తోతి దస్సేన్తో ఏవమాహా’’తి.
తత్థ ఆరద్ధం ఖో పన మే, బ్రాహ్మణ, వీరియం అహోసీతి, బ్రాహ్మణ, న మయా అయం ఉత్తమో అసమ్మోహవిహారో కుసీతేన ముట్ఠస్సతినా సారద్ధకాయేన విక్ఖిత్తచిత్తేన వా అధిగతో, అపిచ ఖో తదధిగమాయ ఆరద్ధం ఖో పన మే వీరియం అహోసి, బోధిమణ్డే నిసిన్నేన మయా చతురఙ్గవీరియం ఆరద్ధం అహోసి, పగ్గహితం అసిథిలప్పవత్తితన్తి వుత్తం హోతి. ఆరద్ధత్తాయేవ చ మేతం అసల్లీనం అహోసి.
ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠాతి న కేవలఞ్చ వీరియమేవ, సతిపి మే ఆరమ్మణాభిముఖీభావేన ఉపట్ఠితా అహోసి. ఉపట్ఠితత్తాయేవ చ అసమ్ముట్ఠా. పస్సద్ధో కాయోతి కాయచిత్తప్పస్సద్ధిసమ్భవేన కాయోపి మే పస్సద్ధో అహోసి. తత్థ యస్మా నామకాయే పస్సద్ధే రూపకాయోపి పస్సద్ధోయేవ హోతి, తస్మా నామకాయో రూపకాయోతి అవిసేసేత్వావ పస్సద్ధో కాయోతి వుత్తం. అసారద్ధోతి సో చ ఖో పస్సద్ధత్తాయేవ అసారద్ధో, విగతదరథోతి వుత్తం హోతి. సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గన్తి చిత్తమ్పి మే సమ్మా ఆహితం సుట్ఠు ఠపితం అప్పితం వియ అహోసి. సమాహితత్తా ఏవ చ ఏకగ్గం అచలం నిప్ఫన్దనన్తి, ఏత్తావతా ఝానస్స పుబ్బభాగపటిపదా కథితా హోతి.
ఇదాని ఇమాయ పటిపదాయ అధిగతం పఠమజ్ఝానం ఆదిం కత్వా విజ్జాత్తయపరియోసానం విసేసం దస్సేన్తో సో ఖో అహన్తిఆదిమాహ. తత్థ వివిచ్చేవ కామేహి…పే… చతుత్థజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసిన్తి ఏత్థ తావ యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే పథవీకసిణకథాయం వుత్తం. కేవలఞ్హి తత్థ ‘‘ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి ఆగతం, ఇధ ‘‘విహాసి’’న్తి, అయమేవ విసేసో. కిం కత్వా పన భగవా ఇమాని ఝానాని ఉపసమ్పజ్జ విహాసీతి, కమ్మట్ఠానం భావేత్వా. కతరం? ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం.
ఇమాని చ పన చత్తారి ఝానాని కేసఞ్చి చిత్తేకగ్గతత్థాని హోన్తి, కేసఞ్చి విపస్సనాపాదకాని, కేసఞ్చి అభిఞ్ఞాపాదకాని, కేసఞ్చి నిరోధపాదకాని, కేసఞ్చి భవోక్కమనత్థాని. తత్థ ఖీణాసవానం చిత్తేకగ్గతత్థాని హోన్తి. తే హి సమాపజ్జిత్వా ఏకగ్గచిత్తా సుఖం దివసం విహరిస్సామాతి ఇచ్చేవం కసిణపరికమ్మం కత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేన్తి. సేక్ఖపుథుజ్జనానం సమాపత్తితో వుట్ఠాయ సమాహితేన చిత్తేన విపస్సిస్సామాతి నిబ్బత్తేన్తానం విపస్సనాపాదకాని హోన్తి. యే పన అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ ‘‘ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౩౮; పటి. మ. ౧.౧౦౨) వుత్తనయా అభిఞ్ఞాయో పత్థేన్తా నిబ్బత్తేన్తి, తేసం అభిఞ్ఞాపాదకాని హోన్తి. యే పన అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా సత్తాహం అచిత్తా హుత్వా దిట్ఠేవ ధమ్మే నిరోధం నిబ్బానం పత్వా సుఖం విహరిస్సామాతి నిబ్బత్తేన్తి, తేసం నిరోధపాదకాని హోన్తి. యే పన అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా అపరిహీనజ్ఝానా బ్రహ్మలోకే ఉప్పజ్జిస్సామాతి నిబ్బత్తేన్తి, తేసం భవోక్కమనత్థాని హోన్తి.
భగవతా పనిదం చతుత్థజ్ఝానం బోధిరుక్ఖమూలే నిబ్బత్తితం, తం తస్స విపస్సనాపాదకఞ్చేవ అహోసి అభిఞ్ఞాపాదకఞ్చ సబ్బకిచ్చసాధకఞ్చ, సబ్బలోకియలోకుత్తరగుణదాయకన్తి వేదితబ్బం.
పుబ్బభాగపటిపదాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
పుబ్బేనివాసకథావణ్ణనా
౫౨. యేసఞ్చ గుణానం దాయకం అహోసి, తేసం ఏకదేసం దస్సేన్తో సో ఏవం సమాహితే చిత్తేతిఆదిమాహ. తత్థ ద్విన్నం విజ్జానం అనుపదవణ్ణనా చేవ భావనానయో చ విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితో. కేవలఞ్హి తత్థ ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే…పే… అభినిన్నామేతీ’’తి వుత్తం, ఇధ ‘‘అభినిన్నామేసి’’న్తి. అయం ఖో మే బ్రాహ్మణాతి అయఞ్చ అప్పనావారో తత్థ అనాగతోతి అయమేవ విసేసో. తత్థ సోతి సో అహం. అభినిన్నామేసిన్తి అభినీహరిం. అభినిన్నామేసిన్తి చ వచనతో సోతి ఏత్థ సో అహన్తి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.
యస్మా చిదం భగవతో వసేన పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం ఆగతం, తస్మా ‘‘సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’’తి ఏత్థ ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. ఏత్థ హి సో తతో చుతోతి పటినివత్తన్తస్స పచ్చవేక్ఖణం. తస్మా ఇధూపపన్నోతి ఇమిస్సా ఇధూపపత్తియా అనన్తరం. అముత్ర ఉదపాదిన్తి తుసితభవనం సన్ధాయాహాతి వేదితబ్బో. తత్రాపాసిం ఏవంనామోతి తత్రాపి తుసితభవనే సేతకేతు నామ దేవపుత్తో అహోసిం. ఏవంగోత్తోతి తాహి దేవతాహి సద్ధిం ఏకగోత్తో. ఏవంవణ్ణోతి సువణ్ణవణ్ణో. ఏవమాహారోతి దిబ్బసుధాహారో. ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీతి ఏవం దిబ్బసుఖపటిసంవేదీ. దుక్ఖం పన సఙ్ఖారదుక్ఖమత్తమేవ. ఏవమాయుపరియన్తోతి ఏవం సత్తపఞ్ఞాసవస్సకోటిసట్ఠివస్ససతసహస్సాయుపరియన్తో. సో తతో చుతోతి సో అహం తతో తుసితభవనతో చుతో. ఇధూపపన్నోతి ఇధ మహామాయాయ దేవియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తో.
అయం ఖో మే బ్రాహ్మణాతిఆదీసు మేతి మయా. విజ్జాతి విదితకరణట్ఠేన విజ్జా. కిం విదితం కరోతి? పుబ్బేనివాసం. అవిజ్జాతి తస్సేవ పుబ్బేనివాసస్స అవిదితకరణట్ఠేన తప్పటిచ్ఛాదకో మోహో వుచ్చతి. తమోతి స్వేవ మోహో పటిచ్ఛాదకట్ఠేన ‘‘తమో’’తి వుచ్చతి. ఆలోకోతి సాయేవ విజ్జా ఓభాసకరణట్ఠేన ‘‘ఆలోకో’’తి వుచ్చతి. ఏత్థ చ విజ్జా అధిగతాతి అయం అత్థో, సేసం పసంసావచనం. యోజనా పనేత్థ అయం ఖో మే విజ్జా అధిగతా, తస్స మే అధిగతవిజ్జస్స అవిజ్జా విహతా, వినట్ఠాతి అత్థో. కస్మా? యస్మా విజ్జా ఉప్పన్నా. ఏస నయో ఇతరస్మిమ్పి పదద్వయే.
యథా తన్తి ఏత్థ యథాతి ఓపమ్మే. తన్తి నిపాతో. సతియా అవిప్పవాసేన అప్పమత్తస్స. వీరియాతాపేన ఆతాపినో. కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతాయ పహితత్తస్స, పేసితత్తస్సాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘యథా అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో అవిజ్జా విహఞ్ఞేయ్య, విజ్జా ఉప్పజ్జేయ్య. తమో విహఞ్ఞేయ్య, ఆలోకో ఉప్పజ్జేయ్య. ఏవమేవ మమ అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా. తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో. ఏతస్స మే పధానానుయోగస్స అనురూపమేవ ఫలం లద్ధ’’న్తి.
పుబ్బేనివాసకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
దిబ్బచక్ఖుఞాణకథావణ్ణనా
౫౩. చుతూపపాతకథాయం యస్మా ఇధ భగవతో వసేన పాళి ఆగతా, తస్మా ‘‘పస్సామి పజానామీ’’తి వుత్తం, అయం విసేసో. సేసం విసుద్ధిమగ్గే వుత్తసదిసమేవ.
ఏత్థ పన విజ్జాతి దిబ్బచక్ఖుఞాణవిజ్జా. అవిజ్జాతి సత్తానం చుతిపటిసన్ధిపటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. సేసం వుత్తనయమేవాతి. యస్మా చ పూరితపారమీనం మహాసత్తానం పరికమ్మకిచ్చం నామ నత్థి. తే హి చిత్తే అభినిన్నామితమత్తేయేవ అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తి, దిబ్బేన చక్ఖునా సత్తే పస్సన్తి. తస్మా యో తత్థ పరికమ్మం ఆదిం కత్వా భావనానయో వుత్తో, న తేన ఇధ అత్థోతి.
దిబ్బచక్ఖుఞాణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆసవక్ఖయఞాణకథావణ్ణనా
౫౪. తతియవిజ్జాయ సో ఏవం సమాహితే చిత్తేతి విపస్సనాపాదకం చతుత్థజ్ఝానచిత్తం వేదితబ్బం. ఆసవానం ఖయఞాణాయాతి అరహత్తమగ్గఞాణత్థాయ. అరహత్తమగ్గో హి ఆసవవినాసనతో ఆసవానం ఖయోతి వుచ్చతి, తత్ర చేతం ఞాణం, తప్పరియాపన్నత్తాతి. చిత్తం అభినిన్నామేసిన్తి విపస్సనాచిత్తం అభినీహరిం. సో ఇదం దుక్ఖన్తి ఏవమాదీసు ‘‘ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో భియ్యో’’తి సబ్బమ్పి దుక్ఖసచ్చం సరసలక్ఖణపటివేధేన యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం జానిం పటివిజ్ఝిం. తస్స చ దుక్ఖస్స నిబ్బత్తికం తణ్హం అయం దుక్ఖసముదయోతి. తదుభయమ్పి యం ఠానం పత్వా నిరుజ్ఝతి, తం తేసం అప్పవత్తిం నిబ్బానం అయం దుక్ఖనిరోధోతి. తస్స సమ్పాపకం అరియమగ్గం అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి సరసలక్ఖణపటివేధేన యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం జానిం పటివిజ్ఝిన్తి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.
ఏవం సరూపతో సచ్చాని దస్సేత్వా ఇదాని కిలేసవసేన పరియాయతో దస్సేన్తో ఇమే ఆసవాతిఆదిమాహ. తస్స మే ఏవం జానతో ఏవం పస్సతోతి తస్స మయ్హం ఏవం జానన్తస్స ఏవం పస్సన్తస్స. సహ విపస్సనాయ కోటిప్పత్తం మగ్గం కథేతి. కామాసవాతి కామాసవతో. విముచ్చిత్థాతి ఇమినా ఫలక్ఖణం దస్సేతి, మగ్గక్ఖణే హి చిత్తం విముచ్చతి, ఫలక్ఖణే విముత్తం హోతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణన్తి ఇమినా పచ్చవేక్ఖణఞాణం దస్సేతి. ఖీణా జాతీతిఆదీహి తస్స భూమిం, తేన హి ఞాణేన భగవా పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘ఖీణా జాతీ’’తిఆదీని అబ్భఞ్ఞాసి. కతమా పన భగవతో జాతి ఖీణా, కథఞ్చ నం అబ్భఞ్ఞాసీతి? న తావస్స అతీతా జాతి ఖీణా, పుబ్బేవ ఖీణత్తా, న అనాగతా, అనాగతే వాయామాభావతో, న పచ్చుప్పన్నా, విజ్జమానత్తా. యా పన మగ్గస్స అభావితత్తా ఉప్పజ్జేయ్య ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసు ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధభేదా జాతి, సా మగ్గస్స భావితత్తా అనుప్పాదధమ్మతం ఆపజ్జనేన ఖీణా, తం సో మగ్గభావనాయ పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘కిలేసాభావే విజ్జమానమ్పి కమ్మం ఆయతిం అప్పటిసన్ధికం హోతీ’’తి జానన్తో అబ్భఞ్ఞాసి.
వుసితన్తి వుత్థం పరివుత్థం, కతం చరితం నిట్ఠితన్తి అత్థో. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం, పుథుజ్జనకల్యాణకేన హి సద్ధిం సత్తసేక్ఖా బ్రహ్మచరియవాసం వసన్తి నామ, ఖీణాసవో వుత్థవాసో. తస్మా భగవా అత్తనో బ్రహ్మచరియవాసం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘వుసితం బ్రహ్మచరియ’’న్తి అబ్భఞ్ఞాసి. కతం కరణీయన్తి చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనావసేన సోళసవిధమ్పి కిచ్చం నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. పుథుజ్జనకల్యాణకాదయో హి తం కిచ్చం కరోన్తి, ఖీణాసవో కతకరణీయో. తస్మా భగవా అత్తనో కరణీయం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘కతం కరణీయ’’న్తి అబ్భఞ్ఞాసి.
నాపరం ఇత్థత్తాయాతి ఇదాని పున ఇత్థభావాయ ఏవంసోళసకిచ్చభావాయ, కిలేసక్ఖయాయ వా మగ్గభావనాకిచ్చం మే నత్థీతి అబ్భఞ్ఞాసి. అథ వా ఇత్థత్తాయాతి ఇత్థభావతో ఇమస్మా ఏవంపకారా ఇదాని వత్తమానక్ఖన్ధసన్తానా అపరం ఖన్ధసన్తానం మయ్హం నత్థి. ఇమే పన పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా తిట్ఠన్తి ఛిన్నమూలకా రుక్ఖా వియ. తే చరిమకవిఞ్ఞాణనిరోధేన అనుపాదానో వియ జాతవేదో నిబ్బాయిస్సన్తీతి అబ్భఞ్ఞాసి.
ఇదాని ఏవం పచ్చవేక్ఖణఞాణపరిగ్గహితం ఆసవానం ఖయఞాణాధిగమం బ్రాహ్మణస్స దస్సేన్తో, అయం ఖో మే బ్రాహ్మణాతిఆదిమాహ. తత్థ విజ్జాతి అరహత్తమగ్గఞాణవిజ్జా. అవిజ్జాతి చతుసచ్చపటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. సేసం వుత్తనయమేవ. ఏత్తావతా చ పుబ్బేనివాసఞాణేన అతీతంసఞాణం, దిబ్బచక్ఖునా పచ్చుప్పన్నానాగతంసఞాణం, ఆసవక్ఖయేన సకలలోకియలోకుత్తరగుణన్తి ఏవం తీహి విజ్జాహి సబ్బేపి సబ్బఞ్ఞుగుణే సఙ్గహేత్వా పకాసేన్తో అత్తనో అసమ్మోహవిహారం బ్రాహ్మణస్స దస్సేసి.
ఆసవక్ఖయఞాణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
అరఞ్ఞవాసకారణవణ్ణనా
౫౫. ఏవం వుత్తే కిర బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – ‘‘సమణో గోతమో సబ్బఞ్ఞుతం పటిజానాతి, అజ్జాపి చ అరఞ్ఞవాసం న విజహతి, అత్థి ను ఖ్వస్స అఞ్ఞమ్పి కిఞ్చి కరణీయ’’న్తి. అథస్స భగవా అజ్ఝాసయం విదిత్వా ఇమినా అజ్ఝాసయానుసన్ధినా, సియా ఖో పన తేతిఆదిమాహ. తత్థ సియా ఖో పన తే, బ్రాహ్మణ, ఏవమస్సాతి, బ్రాహ్మణ, కదాచి తుయ్హం ఏవం భవేయ్య. న ఖో పనేతం బ్రాహ్మణ ఏవం దట్ఠబ్బన్తి ఏతం ఖో పన, బ్రాహ్మణ, తయా మయ్హం పన్తసేనాసనపటిసేవనం అవీతరాగాదితాయాతి ఏవం న దట్ఠబ్బం. ఏవం పన్తసేనాసనపటిసేవనే అకారణం పటిక్ఖిపిత్వా కారణం దస్సేన్తో ద్వే ఖో అహన్తిఆదిమాహ. తత్థ అత్థోయేవ అత్థవసో. తస్మా ద్వే ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, అత్థవసేతి అహం ఖో, బ్రాహ్మణ, ద్వే అత్థే ద్వే కారణాని సమ్పస్సమానోతి వుత్తం హోతి. అత్తనో చ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారన్తి ఏత్థ దిట్ఠధమ్మో నామ అయం పచ్చక్ఖో అత్తభావో. సుఖవిహారో నామ చతున్నమ్పి ఇరియాపథవిహారానం ఫాసుతా, ఏకకస్స హి అరఞ్ఞే అన్తమసో ఉచ్చారపస్సావకిచ్చం ఉపాదాయ సబ్బేవ ఇరియాపథా ఫాసుకా హోన్తి, తస్మా దిట్ఠధమ్మస్స సుఖవిహారన్తి అయమత్థో వేదితబ్బో. పచ్ఛిమఞ్చ జనతం అనుకమ్పమానోతి కథం అరఞ్ఞవాసేన పచ్ఛిమా జనతా అనుకమ్పితా హోతి? సద్ధాపబ్బజితా హి కులపుత్తా భగవతో అరఞ్ఞవాసం దిస్వా భగవాపి నామ అరఞ్ఞసేనాసనాని న ముఞ్చతి, యస్స నేవత్థి పరిఞ్ఞాతబ్బం న పహాతబ్బం న భావేతబ్బం న సచ్ఛికాతబ్బం, కిమఙ్గం పన మయన్తి చిన్తేత్వా తత్థ వసితబ్బమేవ మఞ్ఞిస్సన్తి. ఏవం ఖిప్పమేవ దుక్ఖస్సన్తకరా భవిస్సన్తి. ఏవం పచ్ఛిమా జనతా అనుకమ్పితా హోతి. ఏతమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పచ్ఛిమఞ్చ జనతం అనుకమ్పమానో’’తి.
అరఞ్ఞవాసకారణవణ్ణనా నిట్ఠితా.
దేసనానుమోదనావణ్ణనా
౫౬. తం సుత్వా అత్తమనో బ్రాహ్మణో అనుకమ్పితరూపాతిఆదిమాహ. తత్థ అనుకమ్పితరూపాతి అనుకమ్పితజాతికా అనుకమ్పితసభావా. జనతాతి జనసమూహో. యథా తం అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి యథా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అనుకమ్పేయ్య, తథేవ అనుకమ్పితరూపాతి.
ఏవఞ్చ పన వత్వా పున తం భగవతో ధమ్మదేసనం అబ్భనుమోదమానో భగవన్తం ఏతదవోచ అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమాతి. తత్థాయం అభిక్కన్తసద్దో ఖయసున్దరాభిరూపఅబ్భనుమోదనేసు దిస్సతి. ‘‘అభిక్కన్తా, భన్తే, రత్తి, నిక్ఖన్తో పఠమో యామో, చిరనిసిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తిఆదీసు (చూళవ. ౩౮౩; అ. ని. ౮.౨౦) హి ఖయే దిస్సతి. ‘‘అయం ఇమేసం చతున్నం పుగ్గలానం అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౦౦) సున్దరే.
‘‘కో మే వన్దతి పాదాని, ఇద్ధియా యససా జలం;
అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, సబ్బా ఓభాసయం దిసా’’తి. –
ఆదీసు (వి. వ. ౮౫౭) అభిరూపే. ‘‘అభిక్కన్తం, భన్తే’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౫౦; పారా. ౧౫) అబ్భనుమోదనే. ఇధాపి అబ్భనుమోదనేయేవ. యస్మా చ అబ్భనుమోదనే, తస్మా సాధు సాధు భో, గోతమాతి వుత్తం హోతీతి వేదితబ్బం.
‘‘భయే కోధే పసంసాయం, తురితే కోతూహలచ్ఛరే;
హాసే సోకే పసాదే చ, కరే ఆమేడితం బుధో’’తి. –
ఇమినా చ లక్ఖణేన ఇధ పసాదవసేన పసంసావసేన చాయం ద్విక్ఖత్తుం వుత్తోతి వేదితబ్బో. అథ వా అభిక్కన్తన్తి అభికన్తం. అతిఇట్ఠం అతిమనాపం, అతిసున్దరన్తి వుత్తం హోతి.
తత్థ ఏకేన అభిక్కన్తసద్దేన దేసనం థోమేతి, ఏకేన అత్తనో పసాదం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – అభిక్కన్తం, భో గోతమ, యదిదం భోతో గోతమస్స ధమ్మదేసనా, అభిక్కన్తం యదిదం భోతో గోతమస్స ధమ్మదేసనం ఆగమ్మ మమ పసాదోతి. భగవతోయేవ వా వచనం ద్వే ద్వే అత్థే సన్ధాయ థోమేతి – భోతో గోతమస్స వచనం అభిక్కన్తం దోసనాసనతో, అభిక్కన్తం గుణాధిగమనతో, తథా సద్ధాజననతో, పఞ్ఞాజననతో, సాత్థతో, సబ్యఞ్జనతో, ఉత్తానపదతో, గమ్భీరత్థతో, కణ్ణసుఖతో, హదయఙ్గమతో, అనత్తుక్కంసనతో, అపరవమ్భనతో, కరుణాసీతలతో, పఞ్ఞావదాతతో, ఆపాథరమణీయతో, విమద్దక్ఖమతో, సుయ్యమానసుఖతో, వీమంసీయమానహితతోతి ఏవమాదీహి యోజేతబ్బం.
తతో పరమ్పి చతూహి ఉపమాహి దేసనంయేవ థోమేతి. తత్థ నిక్కుజ్జితన్తి అధోముఖఠపితం, హేట్ఠాముఖజాతం వా. ఉక్కుజ్జేయ్యాతి ఉపరి ముఖం కరేయ్య. పటిచ్ఛన్నన్తి తిణపణ్ణాదిచ్ఛాదితం. వివరేయ్యాతి ఉగ్ఘాటేయ్య. మూళ్హస్సాతి దిసామూళ్హస్స. మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్యాతి హత్థే గహేత్వా ‘‘ఏస మగ్గో’’తి వదేయ్య. అన్ధకారేతి కాళపక్ఖచాతుద్దసీఅడ్ఢరత్తఘనవనసణ్డమేఘపటలేహి చతురఙ్గే తమే, అయం తావ అనుత్తానపదత్థో.
అయం పన అధిప్పాయయోజనా – యథా కోచి నిక్కుజ్జితం ఉక్కుజ్జేయ్య, ఏవం సద్ధమ్మవిముఖం అసద్ధమ్మే పతితం మం అసద్ధమ్మా వుట్ఠాపేన్తేన, యథా పటిచ్ఛన్నం వివరేయ్య. ఏవం కస్సపస్స భగవతో సాసనన్తరధానతో పభుతి మిచ్ఛాదిట్ఠిగహనపటిచ్ఛన్నం సాసనం వివరన్తేన, యథా మూళ్హస్స మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, ఏవం కుమ్మగ్గమిచ్ఛామగ్గప్పటిపన్నస్స మే సగ్గమోక్ఖమగ్గం ఆచిక్ఖన్తేన, యథా అన్ధకారే తేలపజ్జోతం ధారేయ్య, ఏవం మోహన్ధకారే నిముగ్గస్స మే బుద్ధాదిరతనరూపాని అపస్సతో తప్పటిచ్ఛాదకమోహన్ధకారవిద్ధంసకదేసనాపజ్జోతధారణేన మయ్హం భోతా గోతమేన ఏతేహి పరియాయేహి పకాసితత్తా అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితోతి.
దేసనానుమోదనావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పసన్నాకారవణ్ణనా
ఏవం దేసనం థోమేత్వా ఇమాయ దేసనాయ రతనత్తయపసన్నచిత్తో పసన్నాకారం కరోన్తో ఏసాహన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఏసాహన్తి ఏసో అహం. భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామీతి భవం మే గోతమో సరణం పరాయణం, అఘస్స తాతా, హితస్స చ విధాతాతి ఇమినా అధిప్పాయేన భవన్తం గోతమం గచ్ఛామి, భజామి, సేవామి, పయిరుపాసామి, ఏవం వా జానామి, బుజ్ఝామీతి. యేసఞ్హి ధాతూనం గతిఅత్థో, బుద్ధిపి తేసం అత్థో. తస్మా గచ్ఛామీతి ఇమస్స జానామి, బుజ్ఝామీతి అయమత్థో వుత్తో. ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చాతి ఏత్థ పన అధిగతమగ్గే సచ్ఛికతనిరోధే యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే చ అపాయేసు అపతమానే ధారేతీతి ధమ్మో, సో అత్థతో అరియమగ్గో చేవ నిబ్బానఞ్చ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౪) విత్థారో. న కేవలఞ్చ అరియమగ్గో చేవ నిబ్బానఞ్చ, అపిచ ఖో అరియఫలేహి సద్ధిం పరియత్తిధమ్మోపి. వుత్తఞ్హేతం ఛత్తమాణవకవిమానే –
‘‘రాగవిరాగమనేజమసోకం, ధమ్మమసఙ్ఖతమప్పటికూలం;
మధురమిమం పగుణం సువిభత్తం, ధమ్మమిమం సరణత్థముపేహీ’’తి. (వి. వ. ౮౮౭);
ఏత్థ రాగవిరాగోతి మగ్గో కథితో. అనేజమసోకన్తి ఫలం. ధమ్మమసఙ్ఖతన్తి నిబ్బానం. అప్పటికూలం మధురమిమం పగుణం సువిభత్తన్తి పిటకత్తయేన విభత్తా సబ్బధమ్మక్ఖన్ధాతి. దిట్ఠిసీలసఙ్ఘాతేన సంహతోతి సఙ్ఘో, సో అత్థతో అట్ఠ అరియపుగ్గలసమూహో. వుత్తఞ్హేతం తస్మింయేవ విమానే.
‘‘యత్థ చ దిన్నమహప్ఫలమాహు, చతూసు సుచీసు పురిసయుగేసు;
అట్ఠ చ పుగ్గల ధమ్మదసా తే, సఙ్ఘమిమం సరణత్థముపేహీ’’తి. (వి. వ. ౮౮౮);
భిక్ఖూనం సఙ్ఘో భిక్ఖుసఙ్ఘో. ఏత్తావతా బ్రాహ్మణో తీణి సరణగమనాని పటివేదేసి.
పసన్నాకారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సరణగమనకథావణ్ణనా
ఇదాని తేసు సరణగమనేసు కోసల్లత్థం సరణం, సరణగమనం. యో చ సరణం గచ్ఛతి, సరణగమనప్పభేదో, సరణగమనస్స ఫలం, సంకిలేసో, భేదోతి అయం విధి వేదితబ్బో. సేయ్యథిదం – పదత్థతో తావ హింసతీతి సరణం, సరణగతానం తేనేవ సరణగమనేన భయం సన్తాసం దుక్ఖం దుగ్గతిపరికిలేసం హనతి వినాసేతీతి అత్థో, రతనత్తయస్సేవేతం అధివచనం.
అథ వా హితే పవత్తనేన అహితా చ నివత్తనేన సత్తానం భయం హింసతి బుద్ధో. భవకన్తారా ఉత్తారణేన అస్సాసదానేన చ ధమ్మో. అప్పకానమ్పి కారానం విపులఫలపటిలాభకరణేన సఙ్ఘో. తస్మా ఇమినాపి పరియాయేన రతనత్తయం సరణం. తప్పసాదతగ్గరుతాహి విహతకిలేసో తప్పరాయణతాకారప్పవత్తో చిత్తుప్పాదో సరణగమనం. తంసమఙ్గిసత్తో సరణం గచ్ఛతి, వుత్తప్పకారేన చిత్తుప్పాదేన ఏతాని మే తీణి సరణాని సరణం, ఏతాని పరాయణన్తి ఏవం ఉపేతీతి అత్థో. ఏవం తావ సరణం సరణగమనం యో చ సరణం గచ్ఛతీతి ఇదం తయం వేదితబ్బం.
సరణగమనప్పభేదే పన దువిధం సరణగమనం లోకుత్తరం లోకియఞ్చ. తత్థ లోకుత్తరం దిట్ఠసచ్చానం మగ్గక్ఖణే సరణగమనుపక్కిలేససముచ్ఛేదేన ఆరమ్మణతో నిబ్బానారమ్మణం హుత్వా కిచ్చతో సకలేపి రతనత్తయే ఇజ్ఝతి. లోకియం పుథుజ్జనానం సరణగమనుపక్కిలేసవిక్ఖమ్భనేన ఆరమ్మణతో బుద్ధాదిగుణారమ్మణం హుత్వా ఇజ్ఝతి, తం అత్థతో బుద్ధాదీసు వత్థూసు సద్ధాపటిలాభో, సద్ధామూలికా చ సమ్మాదిట్ఠి దససు పుఞ్ఞకిరియవత్థూసు దిట్ఠిజుకమ్మన్తి వుచ్చతి.
తయిదం చతుధా పవత్తతి అత్తసన్నియ్యాతనేన తప్పరాయణతాయ సిస్సభావూపగమనేన పణిపాతేనాతి. తత్థ అత్తసన్నియ్యాతనం నామ ‘‘అజ్జ ఆదిం కత్వా అహం అత్తానం బుద్ధస్స నియ్యాతేమి, ధమ్మస్స, సఙ్ఘస్సా’’తి ఏవం బుద్ధాదీనం అత్తపరిచ్చజనం. తప్పరాయణతా నామ ‘‘అజ్జ ఆదిం కత్వా అహం బుద్ధపరాయణో, ధమ్మపరాయణో, సఙ్ఘపరాయణో ఇతి మం ధారేథా’’తి ఏవం తప్పరాయణభావో. సిస్సభావూపగమనం నామ ‘‘అజ్జ ఆదిం కత్వా అహం బుద్ధస్స అన్తేవాసికో, ధమ్మస్స, సఙ్ఘస్సాతి మం ధారేథా’’తి ఏవం సిస్సభావూపగమో. పణిపాతో నామ ‘‘అజ్జ ఆదిం కత్వా అహం అభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మసామీచికమ్మం బుద్ధాదీనంయేవ తిణ్ణం వత్థూనం కరోమి, ఇతి మం ధారేథా’’తి ఏవం బుద్ధాదీసు పరమనిపచ్చకారో. ఇమేసఞ్హి చతున్నం ఆకారానం అఞ్ఞతరమ్పి కరోన్తేన గహితంయేవ హోతి సరణగమనం.
అపిచ భగవతో అత్తానం పరిచ్చజామి, ధమ్మస్స, సఙ్ఘస్స అత్తానం పరిచ్చజామి. జీవితం పరిచ్చజామి, పరిచ్చత్తోయేవ మే అత్తా, పరిచ్చత్తంయేవ మే జీవితం, జీవితపరియన్తికం బుద్ధం సరణం గచ్ఛామి, బుద్ధో మే సరణం లేణం తాణన్తి ఏవమ్పి అత్తసన్నియ్యాతనం వేదితబ్బం. ‘‘సత్థారఞ్చ వతాహం పస్సేయ్యం భగవన్తమేవ పస్సేయ్యం, సుగతఞ్చ వతాహం పస్సేయ్యం భగవన్తమేవ పస్సేయ్యం, సమ్మాసమ్బుద్ధఞ్చ వతాహం పస్సేయ్యం భగవన్తమేవ పస్సేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౫౪) ఏవమ్పి మహాకస్సపస్స సరణగమనం వియ సిస్సభావూపగమనం దట్ఠబ్బం.
‘‘సో అహం విచరిస్సామి, గామా గామం పురా పురం;
నమస్సమానో సమ్బుద్ధం, ధమ్మస్స చ సుధమ్మత’’న్తి. (సు. ని. ౧౯౪; సం. ని. ౧.౨౪౬) –
ఏవమ్పి ఆళవకాదీనం సరణగమనం వియ తప్పరాయణతా వేదితబ్బా. ‘‘అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా భగవతో పాదాని ముఖేన చ పరిచుమ్బతి, పాణీహి చ పరిసమ్బాహతి, నామఞ్చ సావేతి బ్రహ్మాయు అహం, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో, బ్రహ్మాయు అహం, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో’’తి (మ. ని. ౨.౩౯౪) ఏవమ్పి పణిపాతో దట్ఠబ్బో.
సో పనేస ఞాతిభయాచరియదక్ఖిణేయ్యవసేన చతుబ్బిధో హోతి. తత్థ దక్ఖిణేయ్యపణిపాతేన సరణగమనం హోతి, న ఇతరేహి. సేట్ఠవసేనేవ హి సరణం గయ్హతి, సేట్ఠవసేన భిజ్జతి, తస్మా యో సాకియో వా కోలియో వా ‘‘బుద్ధో అమ్హాకం ఞాతకో’’తి వన్దతి, అగ్గహితమేవ హోతి సరణం. యో వా ‘‘సమణో గోతమో రాజపూజితో మహానుభావో, అవన్దియమానో అనత్థమ్పి కరేయ్యా’’తి భయేన వన్దతి, అగ్గహితమేవ హోతి సరణం. యో వా బోధిసత్తకాలే భగవతో సన్తికే కిఞ్చి ఉగ్గహితం సరమానో బుద్ధకాలే వా –
‘‘ఏకేన భోగే భుఞ్జేయ్య, ద్వీహి కమ్మం పయోజయే;
చతుత్థఞ్చ నిధాపేయ్య, ఆపదాసు భవిస్సతీ’’తి. (దీ. ని. ౩.౨౬౫) –
ఏవరూపం అనుసాసనిం ఉగ్గహేత్వా ‘‘ఆచరియో మే’’తి వన్దతి, అగ్గహితమేవ హోతి సరణం. యో పన ‘‘అయం లోకే అగ్గదక్ఖిణేయ్యో’’తి వన్దతి, తేనేవ గహితం హోతి సరణం.
ఏవం గహితసరణస్స చ ఉపాసకస్స వా ఉపాసికాయ వా అఞ్ఞతిత్థియేసు పబ్బజితమ్పి ఞాతిం ‘‘ఞాతకో మే అయ’’న్తి వన్దతో సరణగమనం న భిజ్జతి, పగేవ అపబ్బజితం. తథా రాజానం భయవసేన వన్దతో, సో హి రట్ఠపూజితత్తా అవన్దియమానో అనత్థమ్పి కరేయ్యాతి. తథా యంకిఞ్చి సిప్పం సిక్ఖాపకం తిత్థియం ‘‘ఆచరియో మే అయ’’న్తి వన్దతోపి న భిజ్జతీతి ఏవం సరణగమనప్పభేదో వేదితబ్బో.
ఏత్థ చ లోకుత్తరస్స సరణగమనస్స చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని విపాకఫలం, సబ్బదుక్ఖక్ఖయో ఆనిసంసఫలం. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘యో చ బుద్ధఞ్చ ధమ్మఞ్చ, సఙ్ఘఞ్చ సరణం గతో;
చత్తారి అరియసచ్చాని, సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి.
దుక్ఖం దుక్ఖసముప్పాదం, దుక్ఖస్స చ అతిక్కమం;
అరియఞ్చట్ఠఙ్గికం మగ్గం, దుక్ఖూపసమగామినం.
ఏతం ఖో సరణం ఖేమం, ఏతం సరణముత్తమం;
ఏతం సరణమాగమ్మ, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౯౦-౧౯౨);
అపిచ నిచ్చతో అనుపగమనాదివసేన పేతస్స ఆనిసంసఫలం వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం, ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్య, సుఖతో ఉపగచ్ఛేయ్య, కఞ్చి ధమ్మం అత్తతో ఉపగచ్ఛేయ్య, మాతరం జీవితా వోరోపేయ్య, పితరం అరహన్తం జీవితా వోరోపేయ్య, దుట్ఠచిత్తో తథాగతస్స లోహితం ఉప్పాదేయ్య, సఙ్ఘం భిన్దేయ్య, అఞ్ఞం సత్థారం ఉద్దిసేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౮; అ. ని. ౧.౨౬౮-౨౭౬).
లోకియస్స పన సరణగమనస్స భవసమ్పదాపి భోగసమ్పదాపి ఫలమేవ. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘యేకేచి బుద్ధం సరణం గతాసే,
న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;
పహాయ మానుసం దేహం,
దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తీ’’తి. (సం. ని. ౧.౩౭);
అపరమ్పి వుత్తం ‘‘అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో అసీతియా దేవతాసహస్సేహి సద్ధిం యేనాయస్మా మహామోగ్గల్లానో, తేనుపసఙ్కమి…పే… ఏకమన్తం ఠితం ఖో సక్కం దేవానమిన్దం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఏతదవోచ ‘సాధు ఖో దేవానమిన్ద బుద్ధం సరణగమనం హోతి, బుద్ధం సరణగమనహేతు ఖో దేవానమిన్ద ఏవమిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తీ’తి. తే అఞ్ఞే దేవే దసహి ఠానేహి అధిగణ్హన్తి దిబ్బేన ఆయునా దిబ్బేన వణ్ణేన సుఖేన యసేన ఆధిపతేయ్యేన దిబ్బేహి రూపేహి సద్దేహి గన్ధేహి రసేహి ఫోట్ఠబ్బేహీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧). ఏస నయో ధమ్మే సఙ్ఘే చ. అపిచ వేలామసుత్తాదివసేనాపి (అ. ని. ౯.౨౦) సరణగమనస్స ఫలవిసేసో వేదితబ్బో. ఏవం సరణగమనఫలం వేదితబ్బం.
తత్థ లోకియసరణగమనం తీసు వత్థూసు అఞ్ఞాణసంసయమిచ్ఛాఞాణాదీహి సంకిలిస్సతి, న మహాజుతికం హోతి, న మహావిప్ఫారం. లోకుత్తరస్స నత్థి సంకిలేసో. లోకియస్స చ సరణగమనస్స దువిధో భేదో సావజ్జో అనవజ్జో చ. తత్థ సావజ్జో అఞ్ఞసత్థారాదీసు అత్తసన్నియ్యాతనాదీహి హోతి, సో అనిట్ఠఫలో. అనవజ్జో కాలం కిరియాయ, సో అవిపాకత్తా అఫలో. లోకుత్తరస్స పన నేవత్థి భేదో. భవన్తరేపి హి అరియసావకో అఞ్ఞసత్థారం న ఉద్దిసతీతి ఏవం సరణగమనస్స సంకిలేసో చ భేదో చ వేదితబ్బోతి. ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతూతి మం భవం గోతమో ‘‘ఉపాసకో అయ’’న్తి ఏవం ధారేతు, జానాతూతి అత్థో.
సరణగమనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉపాసకవిధికథావణ్ణనా
ఉపాసకవిధికోసల్లత్థం పనేత్థ కో ఉపాసకో, కస్మా ఉపాసకోతి వుచ్చతి, కిమస్స సీలం, కో ఆజీవో, కా విపత్తి, కా సమ్పత్తీతి ఇదం పకిణ్ణకం వేదితబ్బం.
తత్థ కో ఉపాసకోతి యో కోచి తిసరణగతో గహట్ఠో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘యతో ఖో మహానామ ఉపాసకో బుద్ధం సరణం గతో హోతి, ధమ్మం సరణం గతో హోతి, సఙ్ఘం సరణం గతో హోతి. ఏత్తావతా ఖో మహానామ ఉపాసకో హోతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౩౩).
కస్మా ఉపాసకోతి రతనత్తయస్స ఉపాసనతో. సో హి బుద్ధం ఉపాసతీతి ఉపాసకో. ధమ్మం, సఙ్ఘం ఉపాసతీతి ఉపాసకో.
కిమస్స సీలన్తి పఞ్చ వేరమణియో. యథాహ ‘‘యతో ఖో మహానామ ఉపాసకో పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి అదిన్నాదానా, కామేసు మిచ్ఛాచారా, ముసావాదా, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతో హోతి. ఏత్తావతా ఖో మహానామ ఉపాసకో సీలవా హోతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౩౩).
కో ఆజీవోతి పఞ్చ మిచ్ఛావణిజ్జా పహాయ ధమ్మేన సమేన జీవితకప్పనం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘పఞ్చిమా, భిక్ఖవే, వణిజ్జా ఉపాసకేన అకరణీయా. కతమా పఞ్చ? సత్థవణిజ్జా, సత్తవణిజ్జా, మంసవణిజ్జా, మజ్జవణిజ్జా, విసవణిజ్జా. ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ వణిజ్జా ఉపాసకేన అకరణీయా’’తి (అ. ని. ౫.౧౭౭).
కా విపత్తీతి యా తస్సేవ సీలస్స చ ఆజీవస్స చ విపత్తి, అయమస్స విపత్తి. అపిచ యాయ ఏస చణ్డాలో చేవ హోతి మలఞ్చ పతికుట్ఠో చ. సాపిస్స విపత్తీతి వేదితబ్బా. తే చ అత్థతో అస్సద్ధియాదయో పఞ్చ ధమ్మా హోన్తి. యథాహ ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో ఉపాసకచణ్డాలో చ హోతి ఉపాసకమలఞ్చ ఉపాసకపతికుట్ఠో చ. కతమేహి పఞ్చహి? అస్సద్ధో హోతి, దుస్సీలో హోతి, కోతూహలమఙ్గలికో హోతి, మఙ్గలం పచ్చేతి నో కమ్మం, ఇతో చ బహిద్ధా దక్ఖిణేయ్యం పరియేసతి తత్థ చ పుబ్బకారం కరోతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౭౫).
కా సమ్పత్తీతి యా చస్స సీలసమ్పదా చ ఆజీవసమ్పదా చ, సా సమ్పత్తి. యే చస్స రతనభావాదికరా సద్ధాదయో పఞ్చ ధమ్మా. యథాహ ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో ఉపాసకరతనఞ్చ హోతి ఉపాసకపదుమఞ్చ ఉపాసకపుణ్డరీకఞ్చ. కతమేహి పఞ్చహి? సద్ధో హోతి, సీలవా హోతి, న కోతూహలమఙ్గలికో హోతి, కమ్మం పచ్చేతి నో మఙ్గలం, న ఇతో బహిద్ధా దక్ఖిణేయ్యం గవేసతి, ఇధ చ పుబ్బకారం కరోతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౭౫).
అజ్జతగ్గేతి ఏత్థ అయం అగ్గసద్దో ఆదికోటికోట్ఠాససేట్ఠేసు దిస్సతి. ‘‘అజ్జతగ్గే, సమ్మ దోవారిక, ఆవరామి ద్వారం నిగణ్ఠానం నిగణ్ఠీన’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౭౦) హి ఆదిమ్హి దిస్సతి. ‘‘తేనేవ అఙ్గులగ్గేన తం అఙ్గులగ్గం పరామసేయ్య, (కథా. ౪౪౧) ఉచ్ఛగ్గం వేళగ్గ’’న్తిఆదీసు కోటియం. ‘‘అమ్బిలగ్గం వా మధురగ్గం వా తిత్తకగ్గం వా (సం. ని. ౫.౩౭౪), అనుజానామి, భిక్ఖవే, విహారగ్గేన వా పరివేణగ్గేన వా భాజేతు’’న్తిఆదీసు (చూళవ. ౩౧౮) కోట్ఠాసే. ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా…పే… తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౪) సేట్ఠే. ఇధ పనాయం ఆదిమ్హి దట్ఠబ్బో. తస్మా అజ్జతగ్గేతి అజ్జతం ఆదిం కత్వా, ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అజ్జతన్తి అజ్జభావం. అజ్జదగ్గేతి వా పాఠో, ద-కారో పదసన్ధికరో, అజ్జ అగ్గం కత్వాతి అత్థో.
పాణుపేతన్తి పాణేహి ఉపేతం, యావ మే జీవితం పవత్తతి, తావ ఉపేతం. అనఞ్ఞసత్థుకం తీహి సరణగమనేహి సరణం గతం ఉపాసకం కప్పియకారకం మం భవం గోతమో ధారేతు జానాతు. అహఞ్హి సచేపి మే తిఖిణేన అసినా సీసం ఛిన్దేయ్య, నేవ బుద్ధం ‘‘న బుద్ధో’’తి వా ధమ్మం ‘‘న ధమ్మో’’తి వా, సఙ్ఘం ‘‘న సఙ్ఘో’’తి వా వదేయ్యన్తి. ఏవం అత్తసన్నియ్యాతనేన సరణం గన్త్వా చతూహి చ పచ్చయేహి పవారేత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామీతి.
ఉపాసకవిధికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ