౫. అనఙ్గణసుత్తవణ్ణనా

౫౭. ఏవం మే సుతం…పే… ఆయస్మా సారిపుత్తోతి అనఙ్గణసుత్తం. తత్రాయం అనుత్తానపదవణ్ణనా – యథా చేత్థ, ఏవం సబ్బసుత్తేసు. తస్మా ఇతో పరం ఏత్తకమ్పి అవత్వా అపుబ్బపదవణ్ణనంయేవ కరిస్సామ.

చత్తారోతి గణనపరిచ్ఛేదో. పుగ్గలాతి సత్తా నరా పోసా. ఏత్తావతా చ పుగ్గలవాదీ మహాథేరోతి న గహేతబ్బం, అయఞ్హి ఆయస్మా బుద్ధపుత్తానం సేట్ఠో, సో బుద్ధస్స భగవతో దేసనం అవిలోమేన్తోయేవ దేసేతి.

సమ్ముతిపరమత్థదేసనాకథావణ్ణనా

బుద్ధస్స భగవతో దువిధా దేసనా సమ్ముతిదేసనా, పరమత్థదేసనా చాతి. తత్థ పుగ్గలో సత్తో ఇత్థీ పురిసో ఖత్తియో బ్రాహ్మణో దేవో మారోతి ఏవరూపా సమ్ముతిదేసనా. అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా, ఖన్ధా ధాతూ ఆయతనాని సతిపట్ఠానాతి ఏవరూపా పరమత్థదేసనా.

తత్థ భగవా యే సమ్ముతివసేన దేసనం సుత్వా అత్థం పటివిజ్ఝిత్వా మోహం పహాయ విసేసం అధిగన్తుం సమత్థా, తేసం సమ్ముతిదేసనం దేసేతి. యే పన పరమత్థవసేన దేసనం సుత్వా అత్థం పటివిజ్ఝిత్వా మోహం పహాయ విసేసమధిగన్తుం సమత్థా, తేసం పరమత్థదేసనం దేసేతి. తత్థాయం ఉపమా, యథా హి దేసభాసాకుసలో తిణ్ణం వేదానం అత్థసంవణ్ణనకో ఆచరియో యే దమిళభాసాయ వుత్తే అత్థం జానన్తి, తేసం దమిళభాసాయ ఆచిక్ఖతి. యే అన్ధకభాసాదీసు అఞ్ఞతరాయ, తేసం తాయ తాయ భాసాయ. ఏవం తే మాణవకా ఛేకం బ్యత్తం ఆచరియమాగమ్మ ఖిప్పమేవ సిప్పం ఉగ్గణ్హన్తి. తత్థ ఆచరియో వియ బుద్ధో భగవా. తయో వేదా వియ కథేతబ్బభావేన ఠితాని తీణి పిటకాని. దేసభాసాకోసల్లమివ సమ్ముతిపరమత్థకోసల్లం. నానాదేసభాసా మాణవకా వియ సమ్ముతిపరమత్థదేసనాపటివిజ్ఝనసమత్థా వేనేయ్యసత్తా. ఆచరియస్స దమిళభాసాదిఆచిక్ఖనం వియ భగవతో సమ్ముతిపరమత్థవసేన దేసనా వేదితబ్బా. ఆహ చేత్థ –

‘‘దువే సచ్చాని అక్ఖాసి, సమ్బుద్ధో వదతం వరో;

సమ్ముతిం పరమత్థఞ్చ, తతియం నూపలబ్భతి.

సఙ్కేతవచనం సచ్చం, లోకసమ్ముతికారణా;

పరమత్థవచనం సచ్చం, ధమ్మానం భూతకారణా.

తస్మా వోహారకుసలస్స, లోకనాథస్స సత్థునో;

సమ్ముతిం వోహరన్తస్స, ముసావాదో న జాయతీ’’తి.

అపిచ అట్ఠహి కారణేహి భగవా పుగ్గలకథం కథేతి – హిరోత్తప్పదీపనత్థం, కమ్మస్సకతాదీపనత్థం, పచ్చత్తపురిసకారదీపనత్థం, ఆనన్తరియదీపనత్థం, బ్రహ్మవిహారదీపనత్థం, పుబ్బేనివాసదీపనత్థం, దక్ఖిణావిసుద్ధిదీపనత్థం, లోకసమ్ముతియా అప్పహానత్థఞ్చాతి. ‘‘ఖన్ధధాతుఆయతనాని హిరీయన్తి ఓత్తప్పన్తీ’’తి హి వుత్తే మహాజనో న జానాతి, సమ్మోహమాపజ్జతి, పటిసత్తు హోతి ‘‘కిమిదం ఖన్ధధాతుఆయతనాని హిరీయన్తి ఓత్తప్పన్తి నామా’’తి. ‘‘ఇత్థీ హిరీయతి ఓత్తప్పతి పురిసో ఖత్తియో బ్రాహ్మణో దేవో మారో’’తి వుత్తే పన జానాతి, న సమ్మోహమాపజ్జతి, న పటిసత్తు హోతి. తస్మా భగవా హిరోత్తప్పదీపనత్థం పుగ్గలకథం కథేతి.

‘‘ఖన్ధా కమ్మస్సకా ధాతుయో ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. తస్మా భగవా కమ్మస్సకతాదీపనత్థం పుగ్గలకథం కథేతి.

‘‘వేళువనాదయో మహావిహారా ఖన్ధేహి కారాపితా ధాతూహి ఆయతనేహీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. తస్మా భగవా పచ్చత్తపురిసకారదీపనత్థం పుగ్గలకథం కథేతి.

‘‘ఖన్ధా మాతరం జీవితా వోరోపేన్తి పితరం అరహన్తం రుహిరుప్పాదకమ్మం కరోన్తి, సఙ్ఘభేదకమ్మం కరోన్తి, ధాతుయో ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. తస్మా భగవా ఆనన్తరియదీపనత్థం పుగ్గలకథం కథేతి. ‘‘ఖన్ధా మేత్తాయన్తి ధాతుయో ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. తస్మా భగవా బ్రహ్మవిహారదీపనత్థం పుగ్గలకథం కథేతి.

‘‘ఖన్ధా పుబ్బేనివాసమనుస్సరన్తి ధాతుయో ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. తస్మా భగవా పుబ్బేనివాసదీపనత్థం పుగ్గలకథం కథేతి. ‘‘ఖన్ధా దానం పటిగ్గణ్హన్తి ధాతుయో ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి మహాజనో న జానాతి, సమ్మోహమాపజ్జతి, పటిసత్తు హోతి ‘‘కిమిదం ఖన్ధధాతుఆయతనాని పటిగ్గణ్హన్తి నామా’’తి. ‘‘పుగ్గలా పటిగ్గణ్హన్తి సీలవన్తో కల్యాణధమ్మా’’తి వుత్తే పన జానాతి, న సమ్మోహమాపజ్జతి, న పటిసత్తు హోతి. తస్మా భగవా దక్ఖిణావిసుద్ధిదీపనత్థం పుగ్గలకథం కథేతి.

లోకసమ్ముతిఞ్చ బుద్ధా భగవన్తో నప్పజహన్తి, లోకసమఞ్ఞాయ లోకనిరుత్తియం లోకాభిలాపే ఠితాయేవ ధమ్మం దేసేన్తి. తస్మా భగవా లోకసమ్ముతియా అప్పహానత్థమ్పి పుగ్గలకథం కథేతి. తస్మా అయమ్పి ఆయస్మా లోకవోహారకుసలతాయ బుద్ధస్స భగవతో దేసనం అవిలోమేన్తో లోకసమ్ముతియం ఠత్వావ చత్తారోమే, ఆవుసో, పుగ్గలాతి ఆహ. తస్మా ఏత్థ పరమత్థవసేన అగ్గహేత్వా సమ్ముతివసేనేవ పుగ్గలో వేదితబ్బో.

సన్తో సంవిజ్జమానాతి లోకసఙ్కేతవసేన అత్థి ఉపలబ్భమానా. లోకస్మిన్తి సత్తలోకే. సాఙ్గణోవ సమానోతిఆదీసు పన అఙ్గణన్తి కత్థచి కిలేసా వుచ్చన్తి. యథాహ ‘‘తత్థ కతమాని తీణి అఙ్గణాని? రాగో అఙ్గణం, దోసో అఙ్గణం, మోహో అఙ్గణ’’న్తి (విభ. ౯౨౪). కత్థచి యంకిఞ్చి మలం వా పఙ్కో వా, యథాహ ‘‘తస్సేవ రజస్స వా అఙ్గణస్స వా పహానాయ వాయమతీ’’తి. కత్థచి తథారూపో భూమిభాగో, సో బోధియఙ్గణం చేతియఙ్గణన్తిఆదీనం వసేన వేదితబ్బో. ఇధ పన నానప్పకారా తిబ్బకిలేసా ‘‘అఙ్గణ’’న్తి అధిప్పేతా. తథా హి వక్ఖతి ‘‘పాపకానం ఖో ఏతం, ఆవుసో, అకుసలానం ఇచ్ఛావచరానం అధివచనం, యదిదం అఙ్గణ’’న్తి (మ. ని. ౧.౬౦). సహ అఙ్గణేన సాఙ్గణో.

సాఙ్గణోవ సమానోతి సకిలేసోయేవ సన్తో. అత్థి మే అజ్ఝత్తం అఙ్గణన్తి యథాభూతం నప్పజానాతీతి మయ్హం అత్తనో చిత్తసన్తానే కిలేసో అత్థీతిపి న జానాతి. ‘‘ఇమే కిలేసా నామ కక్ఖళా వాళా జహితబ్బా న గహితబ్బా విసదుట్ఠసల్లసదిసా’’తి ఏవం యాథావసరసతోపి న జానాతి. యో అత్థీతి చ జానాతి, ఏవఞ్చ జానాతి. సో ‘‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం అఙ్గణన్తి యథాభూతం పజానాతీ’’తి వుచ్చతి. యస్స పన న చ మగ్గేన సమూహతా కిలేసా, న చ ఉప్పజ్జన్తి యేన వా తేన వా వారితత్తా, అయమిధ అనఙ్గణోతి అధిప్పేతో. నత్థి మే అజ్ఝత్తం అఙ్గణన్తి యథాభూతం నప్పజానాతీతి ‘‘మయ్హం కిలేసా యేన వా తేన వా వారితత్తా నత్థి, న మగ్గేన సమూహతత్తా’’తి న జానాతి, ‘‘తే ఉప్పజ్జమానా మహాఅనత్థం కరిస్సన్తి కక్ఖళా వాళా విసదుట్ఠసల్లసదిసా’’తి ఏవం యాథావసరసతోపి న జానాతి. యో పన ‘‘ఇమినా కారణేన నత్థీ’’తి చ జానాతి, ఏవఞ్చ జానాతి, సో ‘‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం అఙ్గణన్తి యథాభూతం పజానాతీ’’తి వుచ్చతి. తత్రాతి తేసు చతూసు పుగ్గలేసు, తేసు వా ద్వీసు సాఙ్గణేసు, య్వాయన్తి యో అయం, యాయన్తిపి పాఠో.

౫౮. కో ను ఖో, ఆవుసో, సారిపుత్త, హేతు కో పచ్చయోతి ఉభయేనాపి కారణమేవ పుచ్ఛతి. యేనిమేసన్తి యేన హేతునా యేన పచ్చయేన ఇమేసం ద్విన్నం ఏకో సేట్ఠపురిసో ఏకో హీనపురిసోతి అక్ఖాయతి, సో కో హేతు కో పచ్చయోతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తత్థ కిఞ్చాపి ‘‘నప్పజానాతి పజానాతీ’’తి ఏవం వుత్తం, పజాననా నప్పజాననాతి ఇదమేవ ఉభయం హేతు చేవ పచ్చయో చ.

౫౯. థేరో పన అత్తనో విచిత్రపటిభానతాయ తం పాకటతరం కత్వా దస్సేతుం పున తత్రావుసోతిఆదిమాహ. తత్థ తస్సేతం పాటికఙ్ఖన్తి తస్స పుగ్గలస్స ఏతం పాటికఙ్ఖితబ్బం. ఇదమేవ ఏస పాపుణిస్సతి, న అఞ్ఞన్తి ఇచ్ఛితబ్బం, అవస్సం భావీతి వుత్తం హోతి. ‘‘న ఛన్దం జనేస్సతీ’’తిఆదినా నయేన వుత్తం అఛన్దజననాదిం సన్ధాయాహ.

తత్థ చ న ఛన్దం జనేస్సతీతి అప్పజానన్తో తస్స అఙ్గణస్స పహానత్థం కత్తుకమ్యతాఛన్దం న జనేస్సతి. న వాయమిస్సతీతి తతో బలవతరం వాయామం న కరిస్సతి, న వీరియం ఆరభిస్సతీతి థామగతవీరియం పన నేవ ఆరభిస్సతి, న పవత్తేస్సతీతి వుత్తం హోతి. సాఙ్గణోతి ఇమేహి రాగాదీహి అఙ్గణేహి సాఙ్గణో. సంకిలిట్ఠచిత్తోతి తేహియేవ సుట్ఠుతరం కిలిట్ఠచిత్తో మలీనచిత్తో విబాధితచిత్తో ఉపతాపితచిత్తో చ హుత్వా. కాలం కరిస్సతీతి మరిస్సతి.

సేయ్యథాపీతి యథా నామ. కంసపాతీతి కంసలోహభాజనం. ఆభతాతి ఆనీతా. ఆపణా వా కమ్మారకులా వాతి ఆపణతో వా కంసపాతికారకానం కమ్మారానం ఘరతో వా. రజేనాతి ఆగన్తుకరజేన పంసుఆదినా. మలేనాతి తత్థేవ ఉట్ఠితేన లోహమలేన. పరియోనద్ధాతి సఞ్ఛన్నా. న చేవ పరిభుఞ్జేయ్యున్తి ఉదకఖాదనీయపక్ఖిపనాదీహి పరిభోగం న కరేయ్యుం. న చ పరియోదపేయ్యున్తి ధోవనఘంసనాదీహి న పరిసుద్ధం కారాపేయ్యుం. రజాపథేతి రజపథే. అయమేవ వా పాఠో, రజస్స ఆగమనట్ఠానే వా వుట్ఠానుట్ఠానే వా హేట్ఠామఞ్చే వా థుసకోట్ఠకే వా భాజనన్తరే వా, యత్థ రజేన ఓకిరీయతీతి అత్థో. సంకిలిట్ఠతరా అస్స మలగ్గహితాతి ఏత్థ రజాపథే నిక్ఖిపనేన సంకిలిట్ఠతరా, అపరిభోగాపరియోదపనేహి మలగ్గహితతరాతి వుత్తం హోతి, పటిపుచ్ఛావచనఞ్చేతం. తేనస్స ఏవమత్థో వేదితబ్బో, ఆవుసో, సా కంసపాతి ఏవం కరీయమానా అపరేన కాలేన సంకిలిట్ఠతరా చ మలగ్గహితతరా చ మత్తికపాతీతి వా కంసపాతీతి వా ఇతిపి దుజ్జానా భవేయ్య ను ఖో నోతి, థేరో తం పటిజానన్తో ఆహ ‘‘ఏవమావుసో’’తి. పున ధమ్మసేనాపతి ఓపమ్మం సమ్పటిపాదేన్తో, ఏవమేవ ఖోతిఆదిమాహ. తత్థేవం ఓపమ్మసంసన్దనా వేదితబ్బా – కిలిట్ఠకంసపాతిసదిసో సాఙ్గణో పుగ్గలో. సంకిలిట్ఠకంసపాతియా నపరిభుఞ్జనమాదిం కత్వా రజాపథనిక్ఖేపో వియ తస్స పుగ్గలస్స పబ్బజ్జం లభమానస్స వేజ్జకమ్మాదీసు పసుతపుగ్గలసన్తికే పబ్బజ్జాపటిలాభో. సంకిలిట్ఠకంసపాతియా పున సంకిలిట్ఠతరభావో వియ తస్స పుగ్గలస్స అనుక్కమేన ఆచరియుపజ్ఝాయానం అనుసిక్ఖతో వేజ్జకమ్మాదికరణం, ఏత్థ ఠితస్స సాఙ్గణకాలకిరియా. అథ వా అనుక్కమేన దుక్కటదుబ్భాసితవీతిక్కమనం, ఏత్థ ఠితస్స సాఙ్గణకాలకిరియా. అథ వా అనుక్కమేన పాచిత్తియథుల్లచ్చయవీతిక్కమనం, సఙ్ఘాదిసేసవీతిక్కమనం, పారాజికవీతిక్కమనం, మాతుఘాతాదిఆనన్తరియకరణం, ఏత్థ ఠితస్స సాఙ్గణకాలకిరియాతి.

సంకిలిట్ఠచిత్తో కాలం కరిస్సతీతి ఏత్థ చ అకుసలచిత్తేన కాలం కరిస్సతీతి న ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. సబ్బసత్తా హి పకతిచిత్తేన భవఙ్గచిత్తేనేవ కాలం కరోన్తి. అయం పన అవిసోధేత్వా చిత్తసన్తానం కాలం కరిస్సతీతి ఏతమత్థం సన్ధాయ ఏవం వుత్తోతి వేదితబ్బో.

దుతియవారే పరియోదపేయ్యున్తి ధోవనఘంసనసణ్హఛారికాపరిమజ్జనాదీహి పరిసుద్ధం ఆదాసమణ్డలసదిసం కరేయ్యుం. న చ నం రజాపథేతి పుబ్బే వుత్తప్పకారే ఠానే అనిక్ఖిపిత్వా కరణ్డమఞ్జూసాదీసు వా ఠపేయ్యుం, పలివేఠేత్వా వా నాగదన్తే లగేయ్యుం. సేసం వుత్తనయానుసారేనేవ గహేతబ్బం.

ఉపమాసంసన్దనా చేత్థ ఏవం వేదితబ్బా – కిలిట్ఠకంసపాతిసదిసో సాఙ్గణో భబ్బపుగ్గలో. కిలిట్ఠకంసపాతియా పరిభుఞ్జనమాదిం కత్వా సుద్ధట్ఠానే ఠపనం వియ తస్స పుగ్గలస్స పబ్బజ్జం లభమానస్స పేసలభిక్ఖూనం సన్తికే పబ్బజ్జాపటిలాభో. యే ఓవదన్తి అనుసాసన్తి అప్పమత్తకమ్పి పమాదం దిస్వా దణ్డకమ్మం కత్వా పునప్పునం సిక్ఖాపేన్తి, సంకిలిట్ఠకంసపాతియా అపరకాలే పరిసుద్ధపరియోదాతభావో వియ తస్స పుగ్గలస్స ఆచరియుపజ్ఝాయానం అనుసిక్ఖతో అనుక్కమేన సమ్మావత్తపటిపత్తి, ఏత్థ ఠితస్స అనఙ్గణకాలకిరియా. అథ వా అనుక్కమేన పరిసుద్ధే సీలే పతిట్ఠాయ అత్తనో అనురూపం బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా ధుతఙ్గాని సమాదాయ అత్తనో అనుకూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వా గామన్తసేనాసనవాసం ముఞ్చిత్వా పన్తసేనాసనవాసో, ఏత్థ ఠితస్స అనఙ్గణకాలకిరియా. అథ వా అనుక్కమేన కసిణపరికమ్మం కత్వా అట్ఠసమాపత్తినిబ్బత్తనేన కిలేసవిక్ఖమ్భనం, విపస్సనాపాదకజ్ఝానా వుట్ఠాయ విపస్సనాయ కిలేసానం తదఙ్గనివారణం, సోతాపత్తిఫలాధిగమో…పే… అరహత్తసచ్ఛికిరియాతి ఏత్థ ఠితస్స అచ్చన్తం అనఙ్గణకాలకిరియా ఏవ.

తతియవారే సుభనిమిత్తన్తి రాగట్ఠానియం ఇట్ఠారమ్మణం. మనసి కరిస్సతీతి తస్మిం విపన్నస్సతి తం నిమిత్తం ఆవజ్జిస్సతి. తస్స సుభనిమిత్తస్స మనసికారాతి తస్స పుగ్గలస్స సుభనిమిత్తమనసికారకారణా. అనుద్ధంసేస్సతీతి హింసిస్సతి అధిభవిస్సతి. రాగో హి ఉప్పజ్జన్తో కుసలవారం పచ్ఛిన్దిత్వా సయమేవ అకుసలజవనం హుత్వా తిట్ఠన్తో కుసలచిత్తం అనుద్ధంసేతీతి వేదితబ్బో. సేసం వుత్తనయానుసారేనేవ గహేతబ్బం.

ఓపమ్మసంసన్దనా పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బా – పరిసుద్ధకంసపాతిసదిసో పకతియా అప్పకిలేసో అనఙ్గణపుగ్గలో. పరిసుద్ధకంసపాతియా నపరిభుఞ్జనం ఆదిం కత్వా రజాపథే నిక్ఖేపో వియ తస్స పుగ్గలస్స పబ్బజ్జం లభమానస్సాతి ఇతో పరం సబ్బం పఠమవారసదిసమేవ.

చతుత్థవారే సుభనిమిత్తం న మనసి కరిస్సతీతి తస్మిం సతివిరహాభావతో తం నిమిత్తం నావజ్జిస్సతి, సేసం దుతియవారానుసారేన వేదితబ్బం. ‘‘అయం ఖో, ఆవుసో’’తిఆది ‘‘కో ను ఖో, ఆవుసో’’తిఆదిమ్హి వుత్తనయమేవ.

౬౦. ఇదాని తం అఙ్గణం నానప్పకారతో పాకటం కారాపేతుకామేనాయస్మతా మహామోగ్గల్లానేన ‘‘అఙ్గణం అఙ్గణ’’న్తిఆదినా నయేన పుట్ఠో తం బ్యాకరోన్తో పాపకానం ఖో ఏతం, ఆవుసోతిఆదిమాహ. తత్థ ఇచ్ఛావచరానన్తి ఇచ్ఛాయ అవచరానం, ఇచ్ఛావసేన ఓతిణ్ణానం పవత్తానం నానప్పకారానం కోపఅప్పచ్చయానన్తి అత్థో. యం ఇధేకచ్చస్సాతి యేన ఇధేకచ్చస్స ఏవం ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జేయ్య, తం ఠానం తం కారణం విజ్జతి అత్థి, ఉపలబ్భతీతి వుత్తం హోతి. ఆపన్నో అస్సన్తి ఆపన్నో భవేయ్యం. న చ మం భిక్ఖూ జానేయ్యున్తి భిక్ఖూ చ మం న జానేయ్యుం. కిం పనేత్థ ఠానం, లాభత్థికతా. లాభత్థికో హి భిక్ఖు పకతియాపి చ కతపుఞ్ఞో మనుస్సేహి సక్కతో గరుకతో ఏవం చిన్తేతి ‘‘ఆపత్తిం ఆపన్నం భిక్ఖుం థేరా ఞత్వా మజ్ఝిమానం ఆరోచేన్తి, తే నవకానం, నవకా విహారే విఘాసాదాదీనం, తే ఓవాదం ఆగతానం భిక్ఖునీనం, ఏవం కమేన చతస్సో పరిసా జానన్తి. ఏవమస్స లాభన్తరాయో హోతి. అహో వతాహం ఆపత్తిఞ్చ వత ఆపన్నో అస్సం, న చ మం భిక్ఖూ జానేయ్యు’’న్తి.

యం తం భిక్ఖుం భిక్ఖూ జానేయ్యున్తి యేన కారణేన తం భిక్ఖుం అఞ్ఞే భిక్ఖూ జానేయ్యుం, తం కారణం విజ్జతి ఖో పన అత్థియేవ, నో నత్థి. థేరా హి ఞత్వా మజ్ఝిమానం ఆరోచేన్తి. ఏవం సో పుబ్బే వుత్తనయేన చతూసు పరిసాసు పాకటో హోతి. ఏవం పాకటో చ అయసాభిభూతో గామసతమ్పి పవిసిత్వా ఉమ్మారసతేసు ఠానేసు ఉఞ్ఛిత్వా యథాధోతేన పత్తేన నిక్ఖమతి. తతో జానన్తి మం భిక్ఖూ ఆపత్తిం ఆపన్నోతి తేహి చమ్హి ఏవం నాసితోతి చిన్తేత్వా, ఇతి సో కుపితో హోతి అప్పతీతో సో ఇమినా కారణేన కుపితో చేవ హోతి కోధాభిభూతో అప్పతీతో చ దోమనస్సాభిభూతో.

యో చేవ ఖో, ఆవుసో, కోపో యో చ అప్పచ్చయో ఉభయమేతం అఙ్గణన్తి, ఆవుసో, యో చాయం సఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహితో కోపో, యో చ వేదనాక్ఖన్ధసఙ్గహితో అప్పచ్చయో, ఏతం ఉభయం అఙ్గణన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఇదఞ్చ తాదిసానం పుగ్గలానం వసేన వుత్తం. లోభో పన ఇమస్స అఙ్గణస్స పుబ్బభాగవసేన, మోహో సమ్పయోగవసేనాపి గహితోయేవ హోతి.

అనురహో మన్తి పురిమసదిసమేవ భిక్ఖుం గహేత్వా విహారపచ్చన్తే సేనాసనం పవేసేత్వా ద్వారం థకేత్వా చోదేన్తే ఇచ్ఛతి. ఠానం ఖో పనేతన్తి ఏతం కారణం విజ్జతి, యం తం భిక్ఖుం చతుపరిసమజ్ఝే ఆనేత్వా బ్యత్తా వినీతా ‘‘తయా అసుకమ్హి నామ ఠానే వేజ్జకమ్మం కత’’న్తిఆదినా నయేన చోదేయ్యుం. సో చతూసు పరిసాసు పాకటో హోతి. ఏవం పాకటో చ అయసాభిభూతోతి సబ్బం పురిమసదిసమేవ.

సప్పటిపుగ్గలోతి సమానో పుగ్గలో. సమానోతి సాపత్తికో. పటిపుగ్గలోతి చోదకో. అయం సాపత్తికేనేవ చోదనం ఇచ్ఛతి, త్వమ్పి ఇమఞ్చిమఞ్చ ఆపత్తిం ఆపన్నో, తం తావ పటికరోహి పచ్ఛా మం చోదేస్ససీతి వత్తుం సక్కాతి మఞ్ఞమానో. అపిచ జాతిఆదీహిపి సమానో పుగ్గలో సప్పటిపుగ్గలో. అయఞ్హి అత్తనో జాతియా కులేన బాహుసచ్చేన బ్యత్తతాయ ధుతఙ్గేనాతి ఏవమాదీహిపి సమానేనేవ చోదనం ఇచ్ఛతి, తాదిసేన వుత్తం నాతిదుక్ఖం హోతీతి మఞ్ఞమానో. అప్పటిపుగ్గలోతి ఏత్థ అయుత్తో పటిపుగ్గలో అప్పటిపుగ్గలో. ఇమేహి ఆపత్తాదీహి అసదిసత్తా పటిసత్తు పటిసల్లో చోదకో భవితుం అయుత్తోతి వుత్తం హోతి. ఇతి సో కుపితోతి ఇతి సో ఇమాయ అప్పటిపుగ్గలచోదనాయ ఏవం కుపితో హోతి.

చతుత్థవారే అహో వతాతి ‘‘అహో వత రే అమ్హాకం పణ్డితకా, అహో వత రే అమ్హాకం బహుస్సుతకా తేవిజ్జకా’’తి (దీ. ని. ౧.౨౯౧) గరహాయం దిస్సతి. ‘‘అహో వత మం దహరంయేవ సమానం రజ్జే అభిసిఞ్చేయ్యు’’న్తి (మహావ. ౫౭) పత్థనాయం. ఇధ పత్థనాయమేవ. పటిపుచ్ఛిత్వా పటిపుచ్ఛిత్వాతి పునప్పునం పుచ్ఛిత్వా. అయం భిక్ఖు లాభత్థికో భగవతో అత్తానం పటిపుచ్ఛితబ్బం ఇచ్ఛతి, తఞ్చ ఖో అనుమతిపుచ్ఛాయ, నో మగ్గం వా ఫలం వా విపస్సనం వా అన్తరం కత్వా. అయఞ్హి పస్సతి భగవన్తం సారిపుత్తాదయో మహాథేరే ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, సారిపుత్త, మోగ్గల్లాన, కస్సప, రాహుల చక్ఖుం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి ఏవం పరిసమజ్ఝే పటిపుచ్ఛిత్వా పటిపుచ్ఛిత్వా ధమ్మం దేసేన్తం, మనుస్సే చ ‘‘తేస పణ్డితా థేరా సత్థు చిత్తం ఆరాధేన్తీ’’తి వణ్ణం భణన్తే, లాభసక్కారఞ్చ ఉపహరన్తే. తస్మా తం లాభసక్కారం ఇచ్ఛన్తో ఏవం చిన్తేత్వా నిఖణిత్వా ఠపితఖాణు వియ భగవతో పురతోవ హోతి.

ఇతి సో కుపితోతి అథ భగవా తం అమనసికరిత్వావ అఞ్ఞం థేరం పటిపుచ్ఛిత్వా ధమ్మం దేసేతి, తేన సో కుపితో హోతి భగవతో చ థేరస్స చ. కథం భగవతో కుప్పతి? ‘‘అహం పబ్బజితకాలతో పభుతి గన్ధకుటిపరివేణతో బహినిక్ఖమనం న జానామి, సబ్బకాలం ఛాయావ న విజహామి, మం నామ పుచ్ఛిత్వా ధమ్మదేసనామత్తమ్పి నత్థి. తంముహుత్తం దిట్ఠమత్తకమేవ థేరం పుచ్ఛిత్వా ధమ్మం దేసేతీ’’తి ఏవం భగవతో కుప్పతి. కథం థేరస్స కుప్పతి? ‘‘అయం మహల్లకత్థేరో భగవతో పురతో ఖాణు వియ నిసీదతి, కదా ను ఖో ఇమం ధమ్మకమ్మికా అభబ్బట్ఠానం పాపేత్వా నీహరిస్సన్తి, అయఞ్హి యది ఇమస్మిం విహారే న భవేయ్య, అవస్సం భగవా మయా సద్ధిం సల్లపేయ్యా’’తి ఏవం థేరస్స కుప్పతి.

పురక్ఖత్వా పురక్ఖత్వాతి పురతో పురతో కత్వా, సమ్పరివారేత్వాతి వుత్తం హోతి. అయమ్పి లాభత్థికోయేవ, అయఞ్హి పస్సతి బహుస్సుతే భిక్ఖూ మహాపరివారేన గామం పవిసన్తే, చేతియం వన్దన్తే, తేసఞ్చ తం సమ్పత్తిం దిస్వా ఉపాసకే పసన్నే పసన్నాకారం కరోన్తే. తస్మా ఏవం ఇచ్ఛతి. కుపితోతి అయమ్పి ద్వీసు ఠానేసు కుప్పతి భిక్ఖూనం థేరస్స చ. కథం భిక్ఖూనం? ‘‘ఇమే యదేవ మయ్హం ఉప్పజ్జతి చీవరం వా పిణ్డపాతో వా, తం గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తి, మయ్హం పన పత్తచీవరం గహేత్వా పిట్ఠితో ఆగచ్ఛన్తోపి నత్థీ’’తి ఏవం భిక్ఖూనం కుప్పతి. కథం థేరస్స? ‘‘ఏసో మహల్లకత్థేరో తేసు తేసు ఠానేసు సయమేవ పఞ్ఞాయతి, కుదాస్సు నామ నం ధమ్మకమ్మికా నిక్కడ్ఢిస్సన్తి, ఇమస్మిం అసతి అవస్సం మంయేవ పరివారేస్సన్తీ’’తి.

భత్తగ్గేతి భోజనట్ఠానే. అగ్గాసనన్తి సఙ్ఘత్థేరాసనం. అగ్గోదకన్తి దక్ఖిణోదకం. అగ్గపిణ్డన్తి సఙ్ఘత్థేరపిణ్డం. సబ్బత్థ వా అగ్గన్తి పణీతాధివచనమేతం. తత్థ అహమేవ లభేయ్యన్తి ఇచ్ఛా నాతిమహాసావజ్జా. న అఞ్ఞో భిక్ఖు లభేయ్యాతి పన అతిమహాసావజ్జా. అయమ్పి లాభత్థికో పాసాదికో హోతి చీవరధారణాదీహి, కదాచి పబ్బజతి, కదాచి విబ్భమతి. తేన సో పుబ్బే లద్ధపుబ్బం ఆసనాదిం పచ్ఛా అలభన్తో ఏవం చిన్తేసి. న సో భిక్ఖు లభేయ్యాతి న సో భిక్ఖు థేరానం అగ్గాసనాదీసు తదనుసారేన మజ్ఝిమానం అఞ్ఞేసఞ్చ నవానం కదాచి యం వా తం వా సబ్బనిహీనం ఆసనాదిం లభతి. కుపితోతి అయమ్పి ద్వీసు ఠానేసు కుప్పతి మనుస్సానఞ్చ థేరానఞ్చ. కథం మనుస్సానం? ‘‘ఇమే మఙ్గలాదీసు మం నిస్సాయ భిక్ఖూ లభన్తి, ఏతే, ‘భన్తే, ఏత్తకే భిక్ఖూ గహేత్వా అమ్హాకం అనుకమ్పం కరోథా’తి వదన్తి, ఇదాని తంముహుత్తం దిట్ఠమత్తకం మహల్లకత్థేరం గహేత్వా గతా, హోతు ఇదాని, నేసం కిచ్చే ఉప్పన్నే జానిస్సామీ’’తి ఏవం మనుస్సానం కుప్పతి. కథం థేరానం? ‘‘ఇమే నామ యది న భవేయ్యుం, మంయేవ మనుస్సా నిమన్తేయ్యు’’న్తి ఏవం థేరానం కుప్పతి.

అనుమోదేయ్యన్తి అనుమోదనం కరేయ్యం. అయమ్పి లాభత్థికో యం వా తం వా ఖణ్డానుమోదనం జానాతి, ‘‘సో అనుమోదనట్ఠానే బహూ మాతుగామా ఆగచ్ఛన్తి, తా మం సఞ్జానిత్వా తతో పభుతి థాలకభిక్ఖం దస్సన్తీ’’తి పత్థేన్తో ఏవం చిన్తేసి. ఠానన్తి బహుస్సుతానం అనుమోదనా భారో, తేన బహుస్సుతో అనుమోదేయ్యాతి వుత్తం హోతి. కుపితోతి అయమ్పి తీసు ఠానేసు కుప్పతి మనుస్సానం థేరస్స ధమ్మకథికస్స చ. కథం మనుస్సానం? ‘‘ఇమే పుబ్బే మంయేవ ఉపసఙ్కమిత్వా యాచన్తి ‘అమ్హాకం నాగత్థేరో అమ్హాకం సుమనత్థేరో అనుమోదతూ’తి, అజ్జ పన నావోచు’’న్తి ఏవం మనుస్సానం కుప్పతి. కథం థేరస్స? ‘‘అయం సఙ్ఘత్థేరో ‘తుమ్హాకం కులుపకం నాగత్థేరం సుమనత్థేరం ఉపసఙ్కమథ, అయం అనుమోదిస్సతీ’తి న భణతీ’’తి ఏవం థేరస్స కుప్పతి. కథం ధమ్మకథికస్స? ‘‘థేరేన వుత్తమత్తేయేవ పహారం లద్ధకుక్కుటో వియ తురితతురితం వస్సతి, ఇమం నామ నిక్కడ్ఢన్తా నత్థి, ఇమస్మిఞ్హి అసతి అహమేవ అనుమోదేయ్య’’న్తి ఏవం ధమ్మకథికస్స కుప్పతి.

ఆరామగతానన్తి విహారే సన్నిపతితానం. అయమ్పి లాభత్థికో యం వా తం వా ఖణ్డధమ్మకథం జానాతి, సో పస్సతి తాదిసేసు ఠానేసు ద్వియోజనతియోజనతో సన్నిపతిత్వా భిక్ఖూ సబ్బరత్తికాని ధమ్మస్సవనాని సుణన్తే, తుట్ఠచిత్తే చ దహరే వా సామణేరే వా సాధు సాధూతి మహాసద్దేన సాధుకారం దేన్తే, తతో దుతియదివసే అన్తోగామగతే భిక్ఖూ ఉపాసకా పుచ్ఛన్తి ‘‘కే, భన్తే, ధమ్మం కథేసు’’న్తి. తే భణన్తి ‘‘అసుకో చ అసుకో చా’’తి. తం సుత్వా పసన్నా మనుస్సా ధమ్మకథికానం మహాసక్కారం కరోన్తి. సో తం ఇచ్ఛమానో ఏవం చిన్తేసి. ఠానన్తి బహుస్సుతానం వినిచ్ఛయకుసలానం ధమ్మదేసనా భారో, తేన బహుస్సుతో దేసేయ్యాతి వుత్తం హోతి. కుపితోతి చతుప్పదికం గాథమ్పి వత్తుం ఓకాసం అలభమానో కుపితో హోతి అత్తనో మన్దభావస్స ‘‘అహఞ్హి మన్దో దుప్పఞ్ఞో కుతో లభిస్సామి దేసేతు’’న్తి.

భిక్ఖునీనన్తి ఓవాదత్థం వా ఉద్దేసత్థం వా పరిపుచ్ఛత్థం వా పూజాకరణత్థం వా ఆరామం ఆగన్త్వా సన్నిపతితభిక్ఖునీనం. అయమ్పి లాభత్థికో, తస్సేవం హోతి ఇమా మహాకులా పబ్బజితా భిక్ఖునియో, తాసు కులేసు పవిసేత్వా నిసిన్నాసు మనుస్సా పుచ్ఛిస్సన్తి ‘‘కస్స సన్తికే ఓవాదం వా ఉద్దేసం వా పరిపుచ్ఛం వా గణ్హథా’’తి. తతో వక్ఖన్తి ‘‘అసుకో నామ అయ్యో బహుస్సుతో, తస్స దేథ కరోథా’’తి, తేనస్స ఏవం ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతి. ఠానన్తి ఓవాదాదయో నామ బహుస్సుతానం భారో, తేన బహుస్సుతో దేసేయ్యాతి వుత్తం హోతి. కుపితోతి అయమ్పి ద్వీసు ఠానేసు కుప్పతి, తాసఞ్చ భిక్ఖునీనం ‘‘ఇమా పుబ్బే మం నిస్సాయ ఉపోసథప్పవారణాదీని లభన్తి, తా ఇదాని తంముహుత్తం దిట్ఠమత్తకమహల్లకత్థేరస్స సన్తికం గతా’’తి. ధమ్మకథికస్స చ ‘‘ఏస ఇమాసం సహసా ఓవాదం అదాసియేవా’’తి.

ఉపాసకానన్తి, ఆరామగతానం ఉపాసకానం. నిస్సట్ఠకమ్మన్తా నామ మహాఉపాసకా హోన్తి, తే పుత్తభాతుకానం కమ్మం నియ్యాతేత్వా ధమ్మం సుణన్తా విచరన్తి, అయం తేసం దేసేతుం ఇచ్ఛతి, కిం కారణా? ఇమే పసీదిత్వా ఉపాసికానమ్పి ఆరోచేస్సన్తి, తతో సద్ధిం ఉపాసికాహి మయ్హమేవ లాభసక్కారం ఉపహరిస్సన్తీతి. ఠానం బహుస్సుతేనేవ యోజేతబ్బం. కుపితోతి అయమ్పి ద్వీసు ఠానేసు కుప్పతి, ఉపాసకానఞ్చ ‘‘ఇమే అఞ్ఞత్థ సుణన్తి, అమ్హాకం కులుపకస్స సన్తికే సుణామాతి నాగచ్ఛన్తి, హోతు ఇదాని, తేసం ఉప్పన్నే కిచ్చే జానిస్సామీ’’తి ధమ్మకథికస్స చ, ‘‘అయమేతేసం దేసేతీ’’తి.

ఉపాసికానన్తి ఆరామగతానం. ఉపాసికా నామ ఆసనపూజాదికరణత్థం వా ఉపోసథదివసే వా ధమ్మస్సవనత్థం సన్నిపతితా. సేసం ఉపాసకవారే వుత్తనయమేవ.

సక్కరేయ్యున్తి సక్కచ్చఞ్చ కరేయ్యుం, సున్దరఞ్చ కరేయ్యుం. ఇమినా అత్తని కారం కరీయమానం సక్కచ్చం కతఞ్చ సున్దరఞ్చ పత్థేతి. గరుం కరేయ్యున్తి భారియం కరేయ్యుం. ఇమినా భిక్ఖూహి అత్తానం గరుట్ఠానే ఠపీయమానం పత్థేతి. మానేయ్యున్తి పియాయేయ్యుం. పూజేయ్యున్తి ఏవం సక్కరోన్తా గరుం కరోన్తా మానేన్తా పచ్చయేహి పూజేయ్యున్తి పచ్చయపూజం పత్థేతి. ఠానన్తి ‘‘పియో గరు భావనియో’’తి వుత్తప్పకారో బహుస్సుతో చ సీలవా చ ఏతం విధిం అరహతి తేన భిక్ఖూ ఏవరూపం ఏవం కరేయ్యున్తి వుత్తం హోతి. కుపితోతి అయమ్పి ద్వీసు ఠానేసు కుప్పతి భిక్ఖూనఞ్చ ‘‘ఇమే ఏతం సక్కరోన్తీ’’తి థేరస్స చ ‘‘ఇమస్మిం అసతి మంయేవ సక్కరేయ్యు’’న్తి. ఏస నయో ఇతో పరేసు తీసు వారేసు.

పణీతానం చీవరానన్తి పట్టదుకూలపట్టుణ్ణకోసేయ్యాదీనం మహగ్ఘసుఖుమసుఖసమ్ఫస్సానం చీవరానం. ఇధాపి అహమేవ లాభీ అస్సన్తి ఇచ్ఛా నాతిమహాసావజ్జా. న అఞ్ఞో భిక్ఖు లాభీ అస్సాతి పన మహాసావజ్జా.

పణీతానం పిణ్డపాతానన్తి సప్పితేలమధుసక్కరాదిపూరితానం సేట్ఠపిణ్డపాతానం. పణీతానం సేనాసనానన్తి అనేకసతసహస్సగ్ఘనకానం మఞ్చపీఠాదీనం పణీతానం. గిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానన్తి సప్పితేలమధుఫాణితాదీనం ఉత్తమభేసజ్జానం. సబ్బత్థాపి ఠానం బహుస్సుతేహి పుఞ్ఞవన్తేహి చ యోజేతబ్బం. కుపితోతి సబ్బత్థాపి ద్వీసు ఠానేసు కుప్పతి, మనుస్సానఞ్చ ‘‘ఇమేసం నామ పరిచితభావోపి నత్థి, దీఘరత్తం ఏకతో వసన్తస్స పంసుకూలత్థాయ వా పిణ్డపాతత్థాయ వా సప్పితేలాదికారణా వా ఘరపటిపాటియా చరన్తస్సాపి మే ఏకదివసమ్పి కిఞ్చి పణీతం పచ్చయం న దేన్తి. ఆగన్తుకం మహల్లకం పన దిస్వావ యం ఇచ్ఛతి, తం దేన్తీ’’తి, థేరస్స చ ‘‘అయమ్పి మహల్లకో ఇమేసం అత్తానం దస్సేన్తోయేవ చరతి, కుదాస్సు నామ నం ధమ్మకమ్మికా నిక్కడ్ఢేయ్యుం, ఏవం ఇమస్మిం అసతి అహమేవ లాభీ అస్స’’న్తి.

ఇమేసం ఖో, ఏతం ఆవుసోతి ఇమేసం హేట్ఠా ఏకూనవీసతివారేహి వుత్తానం ఇచ్ఛావచరానం.

౬౧. దిస్సన్తి చేవ సూయన్తి చాతి న ఇచ్ఛావచరా చక్ఖునా దిస్సన్తి, న సోతేన సూయన్తి, మనోవిఞ్ఞాణవిసయత్తా. అప్పహీనఇచ్ఛావచరస్స పన పుగ్గలస్స ఇచ్ఛావచరవసేన పవత్తకాయకమ్మం దిస్వా దిట్ఠా వియ వచీకమ్మం సుత్వా సుతా వియ చ హోన్తి, తేన వుత్తం ‘‘దిస్సన్తి చేవ సూయన్తి చా’’తి. పచ్చక్ఖకాలే దిస్సన్తి, ‘‘అసుకో కిర భిక్ఖు ఈదిసో’’తి తిరోక్ఖకాలే సూయన్తి. కిఞ్చాపీతి అనుగ్గహగరహవచనం. తేన ఆరఞ్ఞికత్తం అనుగ్గణ్హాతి, ఇచ్ఛావచరానం అప్పహానం గరహతి.

తత్రాయం యోజనా, కిఞ్చాపి సో భిక్ఖు గామన్తసేనాసనం పటిక్ఖిపిత్వా ఆరఞ్ఞికో హోతి, అన్తే పన్తసేనాసనే వసతి, ఇమే చస్స ఏత్తకా ఇచ్ఛావచరా అప్పహీనా. కిఞ్చాపి సో అతిరేకలాభం పటిక్ఖిపిత్వా పిణ్డపాతికో హోతి. కిఞ్చాపి సో లోలుప్పచారం వజ్జేత్వా సపదానచారీ హోతి. కిఞ్చాపి సో గహపతిచీవరం పటిక్ఖిపిత్వా పంసుకూలికో హోతి.

లూఖచీవరధరోతి ఏత్థ పన లూఖన్తి సత్థలూఖం సుత్తలూఖం రజనలూఖన్తి తీహి కారణేహి లూఖం వేదితబ్బం. తత్థ సత్థేన ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్నం సత్థలూఖం నామ, తం అగ్ఘేన పరిహాయతి, థూలదీఘసుత్తకేన సిబ్బితం సుత్తలూఖం నామ, తం ఫస్సేన పరిహాయతి ఖరసమ్ఫస్సం హోతి. రజనేన రత్తం రజనలూఖం నామ, తం వణ్ణేన పరిహాయతి దుబ్బణ్ణం హోతి. కిఞ్చాపి సో భిక్ఖు ఏవం సత్థలూఖసుత్తలూఖరజనలూఖచీవరధరో హోతి, ఇమే చస్స ఏత్తకా ఇచ్ఛావచరా అప్పహీనా దిస్సన్తి చేవ సూయన్తి చ, అథ ఖో నం విఞ్ఞూ సబ్రహ్మచారీ నేవ సక్కరోన్తి…పే… న పూజేన్తీతి. తం కిస్స హేతూతి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం, కిస్స హేతూతి కిం కారణా. తే హి తస్స…పే… సూయన్తి చ యస్మా తస్స తే పాపకా సూయన్తి చాతి వుత్తం హోతి. ఇమేసం ఇచ్ఛావచరానం అప్పహీనత్తాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో.

ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ పాకటం కరోన్తో సేయ్యథాపీతిఆదిమాహ. తత్థ కుణపన్తి మతకళేవరం. అహిస్స కుణపం అహికుణపం. ఏవం ఇతరాని. అతిపటికూలజిగుచ్ఛనీయభావతో చేత్థ ఇమానేవ తీణి వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. అఞ్ఞేసఞ్హి సససూకరాదీనం కుణపం మనుస్సా కటుకభణ్డాదీహి అభిసఙ్ఖరిత్వా పరిభుఞ్జన్తిపి. ఇమేసం పన కుణపం అభినవమ్పి జిగుచ్ఛన్తియేవ, కో పన వాదో కాలాతిక్కమేన పూతిభూతే. రచయిత్వాతి వడ్ఢేత్వా, పరిపూరేత్వాతి అత్థో, కుణపం గహేత్వా కంసపాతియం పక్ఖిపిత్వాతి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞిస్సాతి అపరాయ. పటికుజ్జిత్వాతి పిదహిత్వా. అన్తరాపణన్తి ఆపణానమన్తరే మహాజనసంకిణ్ణం రచ్ఛాముఖం. పటిపజ్జేయ్యున్తి గచ్ఛేయ్యుం. జఞ్ఞజఞ్ఞం వియాతి చోక్ఖచోక్ఖం వియ మనాపమనాపం వియ. అపిచ వధుకాపణ్ణాకారం వియాతి వుత్తం హోతి. వధుకాతి జనేత్తి వుచ్చతి, తస్సా నీయమానం పణ్ణాకారం జఞ్ఞం, ఉభయత్థాపి ఆదరవసేన వా పసంసావసేన వా పునరుత్తం. ‘‘జఞ్ఞజఞ్ఞం బ్యా’’తిపి పాఠో.

అపాపురిత్వాతి వివరిత్వా. తస్స సహ దస్సనేన అమనాపతా చ సణ్ఠహేయ్యాతి తస్స కుణపస్స దస్సనేన సహేవ తస్స జనస్స అమనాపతా తిట్ఠేయ్య. అమనాపతాతి చ ‘‘అమనాపమిద’’న్తి ఉప్పన్నచిత్తచేతసికానమేతం అధివచనం. ఏస నయో పటికుల్యజేగుచ్ఛతాసు. జిఘచ్ఛితానమ్పీతి ఛాతానమ్పి. న భోత్తుకమ్యతా అస్సాతి భుఞ్జితుకామతా న భవేయ్య. పగేవ సుహితానన్తి ధాతానం పన పఠమతరమేవ భుఞ్జితుకామతా న భవేయ్యాతి వుత్తం హోతి.

తత్రాయం ఉపమాసంసన్దనా – పరిసుద్ధకంసపాతిసదిసం ఇమస్స పబ్బజ్జాలిఙ్గం, కుణపరచనం వియ ఇచ్ఛావచరానం అప్పహానం, అపరకంసపాతియా పటికుజ్ఝనం వియ ఆరఞ్ఞికఙ్గాదీహి ఇచ్ఛావచరప్పటిచ్ఛాదనం, కంసపాతిం వివరిత్వా కుణపదస్సనేన జనస్స అమనాపతా వియ ఆరఞ్ఞికఙ్గాదీని అనాదియిత్వా ఇచ్ఛావచరదస్సనేన సబ్రహ్మచారీనం అసక్కారకరణాదితాతి.

౬౨. సుక్కపక్ఖే పన, కిఞ్చాపీతి అనుగ్గహపసంసావచనం, తేన ఆరఞ్ఞికత్తం అనుగ్గణ్హాతి, ఇచ్ఛావచరప్పహానం పసంసతి. నేమన్తనికోతి నిమన్తనపటిగ్గాహకో. విచితకాళకన్తి విచినిత్వా అపనీతకాళకం. అనేకసూపం అనేకబ్యఞ్జనన్తి ఏత్థ సూపో నామ హత్థహారియో వుచ్చతి. బ్యఞ్జనన్తి ఉత్తరిభఙ్గం, తేన మచ్ఛమంసముగ్గసూపాదీహి అనేకసూపం, నానప్పకారమంసాదిబ్యఞ్జనేహి అనేకబ్యఞ్జనన్తి వుత్తం హోతి. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఉపమాసంసన్దనే చ సాలివరభత్తరచనం వియ ఇచ్ఛావచరప్పహానం, అపరకంసపాతియా పటికుజ్ఝనం వియ అప్పిచ్ఛతాసముట్ఠానేహి గామన్తవిహారాదీహి ఇచ్ఛావచరప్పహానప్పటిచ్ఛాదకం, కంసపాతిం వివరిత్వా సాలివరభత్తదస్సనేన జనస్స మనాపతా వియ గామన్తవిహారాదీని అనాదియిత్వా ఇచ్ఛావచరప్పహానదస్సనేన సబ్రహ్మచారీనం సక్కారకరణాదితా వేదితబ్బా.

౬౩. ఉపమా మం, ఆవుసో సారిపుత్త, పటిభాతీతి మయ్హం, ఆవుసో సారిపుత్త, ఉపమా ఉపట్ఠాతి. ఏకం ఉపమం వత్తుకామో అహన్తి అధిప్పాయో. పటిభాతు తన్తి తుయ్హం పటిభాతు ఉపట్ఠాతు, వద త్వన్తి అధిప్పాయో. ఏకమిదాహన్తి ఏత్థ ఇదాతి నిపాతమత్తం, ఏకస్మిం సమయే అహన్తి వుత్తం హోతి, భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం. రాజగహే విహరామి గిరిబ్బజేతి, రాజగహన్తి తస్స నగరస్స నామం. సమన్తతో పన గిరిపరిక్ఖేపేన వజో వియ సణ్ఠితత్తా గిరిబ్బజన్తి వుచ్చతి. తస్మిం నగరే విహరామి, తం నిస్సాయ అహం విహరామీతి వుత్తం హోతి. అథ ఖ్వాహన్తి అథ ఖో అహం. ఏత్థ చ అథాతి అఞ్ఞాధికారవచనారమ్భే నిపాతో. ఖోతి పదపూరణమత్తే. పుబ్బణ్హసమయన్తి దివసస్స పుబ్బభాగసమయం. పుబ్బణ్హసమయేతి అత్థో, పుబ్బణ్హే వా సమయం పుబ్బణ్హసమయం, పుబ్బణ్హే ఏకం ఖణన్తి వుత్తం హోతి, ఏవం అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం లబ్భతి. నివాసేత్వాతి పరిదహిత్వా, విహారనివాసనపరివత్తనవసేనేతం వేదితబ్బం. గామప్పవేసనత్థాయ వా సణ్ఠపేత్వా నివాసనవసేన, న హి సో తతో పుబ్బే అనివత్థో అహోసి.

పత్తచీవరమాదాయాతి పత్తం హత్థేన చీవరం కాయేన ఆదియిత్వా. పిణ్డాయాతి పిణ్డపాతత్థాయ. సమీతీతి తస్స నామం. యానకారపుత్తోతి రథకారపుత్తో. పణ్డుపుత్తోతి పణ్డుస్స పుత్తో. ఆజీవకోతి నగ్గసమణకో. పురాణయానకారపుత్తోతి పోరాణయానకారకులస్స పుత్తో. పచ్చుపట్ఠితోతి ఉపగన్త్వా ఠితో. వఙ్కం నామ ఏకతో కుటిలం. జిమ్హం నామ సప్పగతమగ్గసదిసం. దోసన్తి ఫేగ్గువిసమగణ్ఠికాది. యథా యథాతి కాలత్థే నిపాతో, యదా యదా యస్మిం తస్మిం కాలేతి వుత్తం హోతి. తథా తథాతి అయమ్పి కాలత్థోయేవ, తస్మిం తస్మిం కాలేతి వుత్తం హోతి. సో అత్తనో సుత్తానులోమేన చిన్తేసి, ఇతరో తేన చిన్తితక్ఖణే చిన్తితట్ఠానమేవ తచ్ఛతి. అత్తమనోతి సకమనో తుట్ఠమనో పీతిసోమనస్సేహి గహితమనో. అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేసీతి అత్తమనతాయ వాచం, అత్తమనభావస్స వా యుత్తం వాచం నిచ్ఛారేసి ఉదీరయి, పబ్యాహరీతి వుత్తం హోతి. హదయా హదయం మఞ్ఞే అఞ్ఞాయాతి చిత్తేన చిత్తం జానిత్వా వియ.

అస్సద్ధాతి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘేసు సద్ధావిరహితా. జీవికత్థాతి ఇణభయాదీహి పీళితా బహి జీవితుం అసక్కోన్తా ఇధ జీవికత్థికా హుత్వా. న సద్ధాతి న సద్ధాయ. సఠా మాయావినోతి మాయాసాఠేయ్యేహి యుత్తా. కేతబినోతి సిక్ఖితకేరాటికా, నిప్ఫన్నథామగతసాఠేయ్యాతి వుత్తం హోతి. సాఠేయ్యఞ్హి అభూతగుణదస్సనతో అభూతభణ్డగుణదస్సనసమం కత్వా ‘‘కేరాటియ’’న్తి వుచ్చతి. ఉన్నళాతి ఉగ్గతనళా, ఉట్ఠితతుచ్ఛమానాతి వుత్తం హోతి. చపలాతి పత్తచీవరమణ్డనాదినా చాపల్లేన యుత్తా. ముఖరాతి ముఖఖరా, ఖరవచనాతి వుత్తం హోతి, వికిణ్ణవాచాతి అసంయతవచనా, దివసమ్పి నిరత్థకవచనప్పలాపినో. ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారాతి ఛసు ఇన్ద్రియేసు అసంవుతకమ్మద్వారా. భోజనే అమత్తఞ్ఞునోతి భోజనే యా మత్తా జానితబ్బా పరియేసనపటిగ్గహణపరిభోగేసు యుత్తతా, తస్సా అజాననకా. జాగరియం అననుయుత్తాతి జాగరే అననుయుత్తా. సామఞ్ఞే అనపేక్ఖవన్తోతి సమణధమ్మే నిరపేక్ఖా, ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తిరహితాతి అత్థో. సిక్ఖాయ న తిబ్బగారవాతి సిక్ఖాపదేసు బహులగారవా న హోన్తి, ఆపత్తివీతిక్కమబహులా వా. బాహులికాతిఆది ధమ్మదాయాదే వుత్తం, కుసీతాతిఆది భయభేరవే. ధమ్మపరియాయేనాతి ధమ్మదేసనాయ.

సద్ధా అగారస్మాతి పకతియాపి సద్ధా, పబ్బజితాపి సద్ధాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా. పివన్తి మఞ్ఞే ఘసన్తి మఞ్ఞేతి పివన్తి వియ ఘసన్తి వియ. అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేన్తా వచసా పివన్తి వియ, అబ్భనుమోదన్తా మనసా ఘసన్తి వియ. సాధు వతాతి సున్దరం వత. సబ్రహ్మచారీతి రస్సమ్పి వట్టతి దీఘమ్పి. రస్సే సతి సారిపుత్తస్స ఉపరి హోతి, దీఘే సతి సబ్రహ్మచారీనం. యదా సారిపుత్తస్స ఉపరి హోతి, తదా సబ్రహ్మచారీ సారిపుత్తో అమ్హే అకుసలా వుట్ఠాపేత్వాతి అత్థో. యదా సబ్రహ్మచారీనం, తదా సబ్రహ్మచారయో అకుసలా వుట్ఠాపేత్వాతి అత్థో. దహరోతి తరుణో. యువాతి యోబ్బనభావే ఠితో. మణ్డనకజాతికోతి అలఙ్కారకసభావో. తత్థ కోచి తరుణోపి యువా న హోతి యథా అతితరుణో, కోచి యువాపి మణ్డనకజాతికో న హోతి యథా ఉపసన్తసభావో, ఆలసియబ్యసనాదీహి వా అభిభూతో, ఇధ పన దహరో చేవ యువా చ మణ్డనకజాతికో చ అధిప్పేతో, తస్మా ఏవమాహ. ఉప్పలాదీని లోకసమ్మతత్తా వుత్తాని. ఇతిహ తేతి ఏవం తే. ఉభో మహానాగాతి ద్వేపి మహానాగా, ద్వేపి హి ఏతే అగ్గసావకా ‘‘మహానాగా’’తి వుచ్చన్తి. తత్రాయం వచనత్థో, ఛన్దాదీహి న గచ్ఛన్తీతి నాగా, తేన తేన మగ్గేన పహీనే కిలేసే న ఆగచ్ఛన్తీతి నాగా, నానప్పకారకం ఆగుం న కరోన్తీతి నాగా, అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన మహానిద్దేసే (మహాని. ౮౦) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అపిచ –

‘‘ఆగుం న కరోతి కిఞ్చి లోకే,

సబ్బసంయోగే విసజ్జ బన్ధనాని;

సబ్బత్థ న సజ్జతీ విముత్తో,

నాగో తాది పవుచ్చతే తథత్తా’’తి. (సు. ని. ౫౨౭; మహాని. ౮౦);

ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. మహన్తా నాగా మహానాగా, అఞ్ఞేహి ఖీణాసవనాగేహి పుజ్జతరా చ పాసంసతరా చాతి అత్థో. అఞ్ఞమఞ్ఞస్సాతి అఞ్ఞో అఞ్ఞస్స. సమనుమోదింసూతి సమం అనుమోదింసు. తత్థ ఇమాయ ఉపమాయ మహామోగ్గల్లానో అనుమోది, పటిభాతు తం ఆవుసోతి ధమ్మసేనాపతి. తేన వుత్తం ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుభాసితం సమనుమోదింసూ’’తి.

సమ్ముతిపరమత్థదేసనాకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

అనఙ్గణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.