౩. ధమ్మదాయాదసుత్తవణ్ణనా
౨౯. ఏవం మే సుతన్తి ధమ్మదాయాదసుత్తం. యస్మా పనస్స అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో, తస్మా తం దస్సేత్వా వస్స అపుబ్బపదవణ్ణనం కరిస్సామ. కతరాయ చ పనిదం అట్ఠుప్పత్తియా నిక్ఖిత్తన్తి. లాభసక్కారే. భగవతో కిర మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి. యథా తం చత్తారో అసఙ్ఖ్యేయ్యే పూరితదానపారమీసఞ్చయస్స. సబ్బదిసాసు యమకమహామేఘో వుట్ఠహిత్వా మహోఘం వియ సబ్బపారమియో ఏకస్మిం అత్తభావే విపాకం దస్సామాతి సమ్పిణ్డితా వియ లాభసక్కారమహోఘం నిబ్బత్తయింసు. తతో తతో అన్నపానయానవత్థమాలాగన్ధవిలేపనాదిహత్థా ఖత్తియబ్రాహ్మణాదయో ఆగన్త్వా – ‘‘కహం బుద్ధో, కహం భగవా, కహం దేవదేవో, నరాసభో, పురిససీహో’’తి భగవన్తం పరియేసన్తి. సకటసతేహిపి పచ్చయే ఆహరిత్వా ఓకాసం అలభమానా సమన్తా గావుతప్పమాణమ్పి సకటధురేన సకటధురమాహచ్చతిట్ఠన్తి చేవ అనుబన్ధన్తి చ. అన్ధకవిన్దబ్రాహ్మణాదయో వియ. సబ్బం ఖన్ధకే తేసు తేసు సుత్తేసు చ ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బం. యథా చ భగవతో, ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సాపి.
వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం, భిక్ఖుసఙ్ఘోపి ఖో సక్కతో హోతి…పే… పరిక్ఖారాన’’న్తి (ఉదా. ౧౪). తథా – ‘‘యావతా ఖో, చున్ద, ఏతరహి సఙ్ఘో వా గణో వా లోకే ఉప్పన్నో, నాహం, చున్ద, అఞ్ఞం ఏకసఙ్ఘమ్పి సమనుపస్సామి, ఏవం లాభగ్గయసగ్గపత్తం, యథరివ, చున్ద, భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి (దీ. ని. ౩.౧౭౬).
స్వాయం భగవతో చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ ఉప్పన్నో లాభసక్కారో ఏకతో హుత్వా ద్విన్నం మహానదీనం ఉదకమివ అప్పమేయ్యో అహోసి. కమేన భిక్ఖూ పచ్చయగరుకా పచ్చయబాహులికా అహేసుం. పచ్ఛాభత్తమ్పి తేలమధుఫాణితాదీసు ఆహటేసు గణ్డింయేవ పహరిత్వా ‘‘అమ్హాకం ఆచరియస్స దేథ, ఉపజ్ఝాయస్స దేథా’’తి ఉచ్చాసద్దమహాసద్దం కరోన్తి. సా చ నేసం పవత్తి భగవతోపి పాకటా అహోసి. తతో భగవా అననుచ్ఛవికన్తి ధమ్మసంవేగం ఉప్పాదేత్వా చిన్తేసి –
‘‘పచ్చయా అకప్పియాతి న సక్కా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతుం. పచ్చయపటిబద్ధా హి కులపుత్తానం సమణధమ్మవుత్తి. హన్దాహం ధమ్మదాయాదపటిపదం దేసేమి. సా సిక్ఖాకామానం కులపుత్తానం సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తి వియ భవిస్సతి నగరద్వారే ఠపితసబ్బకాయికఆదాసో వియ చ, యథా హి నగరద్వారే ఠపితే సబ్బకాయికే ఆదాసే చత్తారో వణ్ణా అత్తనో ఛాయం దిస్వా వజ్జం పహాయ నిద్దోసా హోన్తి, ఏవమేవ సిక్ఖాకామా కులపుత్తా పయోగమణ్డనేన అత్తానం మణ్డేతుకామా ఇమం సబ్బకాయికాదాసూపమం దేసనం ఆవజ్జిత్వా ఆమిసదాయాదపటిపదం వజ్జేత్వా ధమ్మదాయాదపటిపదం పూరేన్తా ఖిప్పమేవ జాతిజరామరణస్స అన్తం కరిస్సన్తీ’’తి. ఇమిస్సా అట్ఠుప్పత్తియా ఇదం సుత్తం అభాసి.
తత్థ ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథ, మా ఆమిసదాయాదాతి ధమ్మస్స మే దాయాదా, భిక్ఖవే, భవథ, మా ఆమిసస్స. యో మయ్హం ధమ్మో, తస్స పటిగ్గాహకా భవథ, యఞ్చ ఖో మయ్హం ఆమిసం, తస్స మా పటిగ్గాహకా భవథాతి వుత్తం హోతి. తత్థ ధమ్మోపి దువిధో – నిప్పరియాయధమ్మో, పరియాయధమ్మోతి. ఆమిసమ్పి దువిధం – నిప్పరియాయామిసం, పరియాయామిసన్తి. కథం? మగ్గఫలనిబ్బానభేదో హి నవవిధోపి లోకుత్తరధమ్మో నిప్పరియాయధమ్మో నిబ్బత్తితధమ్మో, న యేన కేనచి పరియాయేన కారణేన వా లేసేన వా ధమ్మో. యం పనిదం వివట్టూపనిస్సితం కుసలం, సేయ్యథిదం, ఇధేకచ్చో వివట్టం పత్థేన్తో దానం దేతి, సీలం సమాదియతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి, గన్ధమాలాదీహి వత్థుపూజం కరోతి, ధమ్మం సుణాతి దేసేతి ఝానసమాపత్తియో నిబ్బత్తేతి, ఏవం కరోన్తో అనుపుబ్బేన నిప్పరియాయధమ్మం అమతం నిబ్బానం పటిలభతి, అయం పరియాయధమ్మో. తథా చీవరాదయో చత్తారో పచ్చయా నిప్పరియాయామిసమేవ, న అఞ్ఞేన పరియాయేన కారణేన వా లేసేన వా ఆమిసం. యం పనిదం వట్టగామికుసలం, సేయ్యథిదం, ఇధేకచ్చో వట్టం పత్థేన్తో సమ్పత్తిభవం ఇచ్ఛమానో దానం దేతి…పే… సమాపత్తియో నిబ్బత్తేతి, ఏవం కరోన్తో అనుపుబ్బేన దేవమనుస్ససమ్పత్తిం పటిలభతి, ఇదం పరియాయామిసం నామ.
తత్థ నిప్పరియాయధమ్మోపి భగవతోయేవ సన్తకో. భగవతా హి కథితత్తా భిక్ఖూ మగ్గఫలనిబ్బానాని అధిగచ్ఛన్తి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘సో హి బ్రాహ్మణ భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా, అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా, అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతా, మగ్గఞ్ఞూ మగ్గవిదూ మగ్గకోవిదో. మగ్గానుగా చ పన ఏతరహి సావకా విహరన్తి పచ్ఛా సమన్నాగతా’’తి (మ. ని. ౩.౭౯) చ – ‘‘సో హావుసో, భగవా జానం జానాతి, పస్సం పస్సతి చక్ఖుభూతో ఞాణభూతో ధమ్మభూతో బ్రహ్మభూతో వత్తా పవత్తా అత్థస్స నిన్నేతా అమతస్స దాతా ధమ్మస్సామీ తథాగతో’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౩) చ. పరియాయధమ్మోపి భగవతోయేవ సన్తకో. భగవతా హి కథితత్తా ఏవం జానన్తి ‘‘వివట్టం పత్థేత్వా దానం దేన్తో…పే… సమాపత్తియో నిబ్బత్తేన్తో అనుక్కమేన అమతం నిబ్బానం పటిలభతీ’’తి. నిప్పరియాయామిసమ్పి చ భగవతోయేవ సన్తకం. భగవతా హి అనుఞ్ఞాతత్తాయేవ భిక్ఖూహి జీవకవత్థుం ఆదిం కత్వా పణీతచీవరం లద్ధం. యథాహ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, గహపతిచీవరం. యో ఇచ్ఛతి, పంసుకూలికో హోతు, యో ఇచ్ఛతి, గహపతిచీవరం సాదియతు. ఇతరీతరేనపాహం, భిక్ఖవే, సన్తుట్ఠింయేవ వణ్ణేమీ’’తి (మహావ. ౩౩౭).
పుబ్బే చ భిక్ఖూ పణీతపిణ్డపాతం నాలత్థుం. సపదానపిణ్డియాలోపభోజనా ఏవాహేసుం. తేహి రాజగహే విహరన్తేన భగవతా – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సఙ్ఘభత్తం ఉద్దేసభత్తం నిమన్తనం సలాకభత్తం పక్ఖికం ఉపోసథికం పాటిపదిక’’న్తి (చూళవ. ౩౨౫) ఏవం అనుఞ్ఞాతత్తాయేవ పణీతభోజనం లద్ధం. తథా సేనాసనం. పుబ్బే హి అకతపబ్భారరుక్ఖమూలాదిసేనాసనాయేవ భిక్ఖూ అహేసుం. తే ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చ లేణానీ’’తి (చూళవ. ౨౯౪) ఏవం భగవతా అనుఞ్ఞాతత్తాయేవ విహారో అడ్ఢయోగో పాసాదో హమ్మియం గుహాతి ఇమాని సేనాసనాని లభింసు. పుబ్బే చ ముత్తహరీతకేనేవ భేసజ్జం అకంసు. తే భగవతాయేవ – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చ భేసజ్జాని, సేయ్యథిదం, సప్పి, నవనీతం, తేలం, మధు, ఫాణిత’’న్తి (మహావ. ౨౬౦) ఏవమాదినా నయేన అనుఞ్ఞాతత్తా నానాభేసజ్జాని లభింసు.
పరియాయామిసమ్పి భగవతోయేవ సన్తకం. భగవతా హి కథితత్తా యేవ జానన్తి – ‘‘సమ్పత్తిభవం పత్థేన్తో దానం దత్వా సీలం…పే… సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా అనుక్కమేన పరియాయామిసం దిబ్బసమ్పత్తిం మనుస్ససమ్పత్తిం పటిలభతీ’’తి. తదేవ, యస్మా నిప్పరియాయధమ్మోపి పరియాయధమ్మోపి నిప్పరియాయామిసమ్పి పరియాయామిసమ్పి భగవతోయేవ సన్తకం, తస్మా తత్థ అత్తనో సామిభావం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథ మా ఆమిసదాయాదా’’తి.
యో మయ్హం సన్తకో దువిధోపి ధమ్మో, తస్స దాయాదా భవథ. యఞ్చ ఖో ఏతం మయ్హమేవ సన్తకం ఆమిసం, తస్స దాయాదా మా భవథ. ధమ్మకోట్ఠాసస్సేవ సామినో భవథ, మా ఆమిసకోట్ఠాసస్స. యో హి జినసాసనే పబ్బజిత్వా పచ్చయపరమో విహరతి చతూసు తణ్హుప్పాదేసు సన్దిస్సమానో నిక్ఖిత్తధురో ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తియం, అయం ఆమిసదాయాదో నామ. తాదిసా మా భవథ. యో పన అనుఞ్ఞాతపచ్చయేసు అప్పిచ్ఛతాదీని నిస్సాయ పటిసఙ్ఖా సేవమానో పటిపత్తిపరమో విహరతి చతూసు అరియవంసేసు సన్దిస్సమానో, అయం ధమ్మదాయాదో నామ. తాదిసా భవథాతి వుత్తం హోతి.
ఇదాని యేసం తత్థ ఏతదహోసి, భవిస్సతి వా అనాగతమద్ధానం ‘‘కిం ను ఖో భగవా సావకానం అలాభత్థికో ఏవమాహా’’తి, తేసం అతిపణీతలాభత్థికో అహం ఏవం వదామీతి దస్సేతుమాహ అత్థి మే తుమ్హేసు…పే… నో ఆమిసదాయాదాతి.
తస్సాయమత్థో – అత్థి మే తుమ్హేసు అనుకమ్పా అనుద్దయా హితేసితా, కేన ను ఖో కారణేన కేన ఉపాయేన సావకా ధమ్మదాయాదా అస్సు ధమ్మకోట్ఠాససామినో, నో ఆమిసదాయాదాతి. అయం పన అధిప్పాయో, పస్సతి కిర భగవా ఆమిసగరుకానం ఆమిసే ఉపక్ఖలితానం అతీతకాలే తావ కపిలస్స భిక్ఖునో, ‘‘సఙ్ఘాటిపి ఆదిత్తా హోతీ’’తిఆదినా (పారా. ౨౩౦; సం. ని. ౨.౨౧౮) నయేన ఆగతపాపభిక్ఖుభిక్ఖునీసిక్ఖమానాదీనఞ్చ అనేకసతానం అపాయపరిపూరణత్తం అత్తనో సాసనే పబ్బజితానఞ్చ దేవదత్తాదీనం. ధమ్మగరుకానం పన సారిపుత్తమోగ్గల్లానమహాకస్సపాదీనం అభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాదిగుణప్పటిలాభం. తస్మా తేసం అపాయా పరిముత్తిం సబ్బగుణసమ్పత్తిఞ్చ ఇచ్ఛన్తో ఆహ – ‘‘అత్థి మే తుమ్హేసు అనుకమ్పా కిన్తి మే సావకా ధమ్మదాయాదా భవేయ్యుం, నో ఆమిసదాయాదా’’తి. పచ్చయగరుకో చ చతుపరిసన్తరే కూటకహాపణో వియ నిబ్బుతఙ్గారో వియ చ నిత్తేజో నిప్పభో హోతి. తతో వివత్తితచిత్తో ధమ్మగరుకో తేజవా సీహోవ అభిభుయ్యచారీ, తస్మాపి ఏవమాహ – ‘‘అత్థి మే…పే… నో ఆమిసదాయాదా’’తి.
ఏవం ‘‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథ, మా ఆమిసదాయాదా’’తి ఇదం అనుకమ్పాయ పణీతతరం లాభం ఇచ్ఛన్తేన వుత్తం, నో అలాభత్థికేనాతి సావేత్వా ఇదాని ఇమస్స ఓవాదస్స అకరణే ఆదీనవం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తుమ్హే చ మే, భిక్ఖవే…పే… నో ధమ్మదాయాదా’’తి. తత్థ తుమ్హేపి తేన ఆదియా భవేయ్యాథాతి తుమ్హేపి తేన ఆమిసదాయాదభావేన నో ధమ్మదాయాదభావేన ఆదియా భవేయ్యాథ. అపదిసితబ్బా విసుం కాతబ్బా వవత్థపేతబ్బా, విఞ్ఞూహి గారయ్హా భవేయ్యాథాతి వుత్తం హోతి. కిన్తి? ఆమిసదాయాదా సత్థుసావకా విహరన్తి, నో ధమ్మదాయాదాతి.
అహమ్పి తేన ఆదియో భవేయ్యన్తి అహమ్పి తేన తుమ్హాకం ఆమిసదాయాదభావేన నో ధమ్మదాయాదభావేన గారయ్హో భవేయ్యం. కిన్తి? ఆమిస…పే… దాయాదాతి. ఇదం భగవా తేసం అతీవ ముదుకరణత్థమాహ. అయఞ్హి ఏత్థ అధిప్పాయో – సచే, భిక్ఖవే, తుమ్హే ఆమిసలోలా చరిస్సథ, తత్థ విఞ్ఞూ మం గరహిస్సన్తి ‘‘కథఞ్హి నామ సబ్బఞ్ఞూ సమానో అత్తనో సావకే ధమ్మదాయాదే నో ఆమిసదాయాదే కాతుం న సక్కోతీ’’తి. సేయ్యథాపి నామ అనాకప్పసమ్పన్నే భిక్ఖూ దిస్వా ఆచరియుపజ్ఝాయే గరహన్తి ‘‘కస్సిమే సద్ధివిహారికా, కస్సన్తేవాసికా’’తి; సేయ్యథా వా పన కులకుమారకే వా కులకుమారికాయో వా దుస్సీలే పాపధమ్మే దిస్వా మాతాపితరో గరహన్తి ‘‘కస్సిమే పుత్తా, కస్స ధీతరో’’తి; ఏవమేవ మం విఞ్ఞూ గరహిస్సన్తి ‘‘కథఞ్హి నామ సబ్బఞ్ఞూ సమానో అత్తనో సావకే ధమ్మదాయాదే నో ఆమిసదాయాదే కాతుం న సక్కోతీ’’తి.
ఏవం ఇమస్స ఓవాదస్స అకరణే ఆదీనవం దస్సేత్వా కరణే ఆనిసంసం దస్సేన్తో తుమ్హే చ మేతిఆదిమాహ. తత్థ అహమ్పి తేన న ఆదియో భవేయ్యన్తి సేయ్యథాపి నామ వత్తపరిపూరకే దహరభిక్ఖూ ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాసమ్పన్నే వస్ససతికత్థేరే వియ ఆకప్పసమ్పన్నే దిస్వా, కస్స సద్ధివిహారికా, కస్సన్తేవాసికాతి, అసుకస్సాతి, ‘‘పతిరూపం థేరస్స, పటిబలో వత ఓవదితుం అనుసాసితు’’న్తి ఆచరియుపజ్ఝాయా న ఆదియా న గారయ్హా భవన్తి, ఏవమేవ అహమ్పి తేన తుమ్హాకం ధమ్మదాయాదభావేన నో ఆమిసదాయాదభావేన కస్స సావకా నాలకపటిపదం తువట్టకపటిపదం చన్దూపమపటిపదం రథవినీతపటిపదం మహాగోసిఙ్గసాలపటిపదం మహాసుఞ్ఞతపటిపదం పటిపన్నా చతుపచ్చయసన్తోసభావనారామఅరియవంసేసు సక్ఖిభూతా పచ్చయగేధతో వివత్తమానసా అబ్భా ముత్తచన్దసమా విహరన్తీతి; ‘‘సమణస్స గోతమస్సా’’తి వుత్తే ‘‘సబ్బఞ్ఞూ వత భగవా, అసక్ఖి వత సావకే ఆమిసదాయాదపటిపదం ఛడ్డాపేత్వా ధమ్మదాయాదపటిపత్తిపూరకే కాతు’’న్తి విఞ్ఞూనం న ఆదియో న గారయ్హో భవేయ్యన్తి. ఏవమిమస్మిం పదే అధిప్పాయం ఞత్వా సేసం కణ్హపక్ఖే వుత్తనయపచ్చనీకేన వేదితబ్బం. ఏవం ఇమస్స ఓవాదస్స కరణే ఆనిసంసం దస్సేత్వా ఇదాని తం ఓవాదం నియ్యాతేన్తో ఆహ – ‘‘తస్మా తిహ మే, భిక్ఖవే…పే… నో ఆమిసదాయాదా’’తి.
౩౦. ఏవమిమం ఓవాదం నియ్యాతేత్వా ఇదాని తస్సా ధమ్మదాయాదపటిపత్తియా పరిపూరకారిం థోమేతుం ఇధాహం, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. భగవతో హి థోమనం సుత్వాపి హోన్తియేవ తదత్థాయ పటిపజ్జితారో.
తత్థ ఇధాతి నిపాతపదమేతం. భుత్తావీతి భుత్తవా, కతభత్తకిచ్చోతి వుత్తం హోతి. పవారితోతి యావదత్థపవారణాయ పవారితో, యావదత్థం భుఞ్జిత్వా పటిక్ఖిత్తభోజనో తిత్తోవాతి వుత్తం హోతి. చతుబ్బిధా హి పవారణా వస్సంవుట్ఠపవారణా పచ్చయపవారణా అనతిరిత్తపవారణా యావదత్థపవారణాతి. తత్థ, ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే, వస్సంవుట్ఠానం భిక్ఖూనం తీహి ఠానేహి పవారేతు’’న్తి (మహావ. ౨౦౯) అయం వస్సంవుట్ఠపవారణా. ‘‘ఇచ్ఛామహం, భన్తే, సఙ్ఘం చతుమాసం భేసజ్జేన పవారేతు’’న్తి (పాచి. ౩౦౩) చ ‘‘అఞ్ఞత్ర పునపవారణాయ అఞ్ఞత్ర నిచ్చపవారణాయా’’తి (పాచి. ౩౦౭) చ అయం పచ్చయపవారణా. ‘‘పవారితో నామ అసనం పఞ్ఞాయతి, భోజనం పఞ్ఞాయతి, హత్థపాసే ఠితో అభిహరతి, పటిక్ఖేపో పఞ్ఞాయతి, ఏసో పవారితో నామా’’తి (పాచి. ౨౩౯) అయం అనతిరిత్తపవారణా. ‘‘పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౯౭, ౩౫౮) అయం యావదత్థపవారణా. అయమిధ అధిప్పేతా. తేన వుత్తం ‘‘పవారితోతి యావదత్థపవారణాయ పవారితో’’తి.
పరిపుణ్ణోతి భోజనేన పరిపుణ్ణో. పరియోసితోతి పరియోసితభోజనో, ఉత్తరపదలోపో దట్ఠబ్బో. యావతకం భుఞ్జితబ్బం, తావతకం భుత్తం హోతి, అవసితా మే భోజనకిరియాతి అత్థో. సుహితోతి ధాతో, జిఘచ్ఛాదుక్ఖాభావేన వా సుఖితోతి వుత్తం హోతి. యావదత్థోతి యావతకో మే భోజనేన అత్థో, సో సబ్బో పత్తోతి. ఏత్థ చ పురిమానం తిణ్ణం పచ్ఛిమాని సాధకాని. యో హి పరియోసితో, సో భుత్తావీ హోతి. యో చ సుహితో, సో యావదత్థపవారణాయ పవారితో. యో యావదత్థో, సో పరిపుణ్ణోతి. పురిమాని వా పచ్ఛిమానం. యస్మా హి భుత్తావీ, తస్మా పరియోసితో. యస్మా పవారితో, తస్మా సుహితో. యస్మా పరిపుణ్ణో, తస్మా యావదత్థోతి. సబ్బఞ్చేతం పరికప్పేత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
సియాతి ఏకంసే చ వికప్పనే చ. ‘‘పథవీధాతు సియా అజ్ఝత్తికా, సియా బాహిరా’’తి (మ. ని. ౩.౩౪౯) ఏకంసే. ‘‘సియా అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో ఆపత్తి వీతిక్కమో’’తి (మ. ని. ౩.౩౯) వికప్పనే. ఇధ ఉభయమ్పి వట్టతి. అతిరేకోవ అతిరేకధమ్మో. తథా ఛడ్డనీయ ధమ్మో. అధికో చ ఛడ్డేతబ్బో చ, న అఞ్ఞం కిఞ్చి కాతబ్బోతి అత్థో. అథాతి తమ్హి కాలే. జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యపరేతాతి జిఘచ్ఛాయ చ దుబ్బల్యేన చ పరేతా ఫుట్ఠా అనుగతా చ అట్ఠపి దసపి దివసాని. తత్థ కేచి జిఘచ్ఛితాపి న దుబ్బలా హోన్తి, సక్కోన్తి జిఘచ్ఛం సహితుం. ఇమే పన న తాదిసాతి దస్సేతుం ఉభయమాహ. త్యాహన్తి తే అహం. సచే ఆకఙ్ఖథాతి యది ఇచ్ఛథ.
అప్పహరితేతి అప్పరుళ్హహరితే, యస్మిం ఠానే పిణ్డపాతజ్ఝోత్థరణేన వినస్సనధమ్మాని తిణాని నత్థి, తస్మిన్తి అత్థో. తేన నిత్తిణఞ్చ మహాతిణగహనం చ, యత్థ సకటేనపి ఛడ్డితే పిణ్డపాతే తిణాని న వినస్సన్తి, తఞ్చ ఠానం పరిగ్గహితం హోతి. భూతగామసిక్ఖాపదస్స హి అవికోపనత్థమేతం వుత్తం.
అప్పాణకేతి నిప్పాణకే పిణ్డపాతజ్ఝోత్థరణేన మరితబ్బపాణకరహితే వా మహాఉదకక్ఖన్ధే. పరిత్తోదకే ఏవ హి భత్తపక్ఖేపేన ఆళులితే సుఖుమపాణకా మరన్తి, న మహాతళాకాదీసూతి. పాణకానురక్ఖణత్థఞ్హి ఏతం వుత్తం. ఓపిలాపేస్సామీతి నిముజ్జాపేస్సామి.
తత్రేకస్సాతి తేసు ద్వీసు ఏకస్స. యో ఇమం ధమ్మదేసనం సుట్ఠు సుతవా పునప్పునం ఆవజ్జేతి చ, తం సన్ధాయాహ వుత్తం ఖో పనేతన్తి. అయం వుత్త-సద్దో కేసోహారణేపి దిస్సతి ‘‘కాపటికో మాణవో దహరో వుత్తసిరో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౪౨౬). రోపితేపి ‘‘యథా సారదికం బీజం, ఖేత్తే వుత్తం విరూహతీ’’తిఆదీసు (జా. ౧.౩.౩౧). కథితేపి ‘‘వుత్తమిదం భగవతా, వుత్తమిదం అరహతా’’తిఆదీసు. ఇధ పన కథితే దట్ఠబ్బో. కథితం ఖో పనేతన్తి అయఞ్హిస్స అత్థో. ఆమిసఞ్ఞతరన్తి చతున్నం పచ్చయామిసానం అఞ్ఞతరం, ఏకన్తి అత్థో. యదిదన్తి నిపాతో, సబ్బలిఙ్గవిభత్తివచనేసు తాదిసోవ తత్థ తత్థ అత్థతో పరిణామేతబ్బో. ఇధ పనాస్స యో ఏసోతి అత్థో. యో ఏసో పిణ్డపాతో నామ. ఇదం ఆమిసఞ్ఞతరన్తి వుత్తం హోతి. యంనూనాహన్తి సాధు వతాహం. ఏవన్తి యథా ఇదాని ఇమం ఖణం వీతినామేమి, ఏవమేవ రత్తిన్దివం. వీతినామేయ్యన్తి ఖేపేయ్యం అతివత్తాపేయ్యం.
సో తం పిణ్డపాతన్తి సో తం సదేవకేన లోకేన సిరసా సమ్పటిచ్ఛితబ్బరూపం సుగతాతిరిత్తమ్పి పిణ్డపాతం అభుఞ్జిత్వా ధమ్మదాయాదభావం ఆకఙ్ఖమానో ఆదిత్తసీసూపమం పచ్చవేక్ఖిత్వా తేనేవ జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యేన ఏవం తం రత్తిన్దివం వీతినామేయ్య.
అథ దుతియస్సాతి ఇమస్మిం పన వారే ఏస సఙ్ఖేపో, సచే సో భిక్ఖు, యంనూనాహం…పే… వీతినామేయ్యన్తి చిన్తేన్తో ఏవమ్పి చిన్తేయ్య, పబ్బజితేన ఖో వాళమిగాకులే అరఞ్ఞే భేసజ్జం వియ పఞ్చకామగుణవాళాకులే గామే పిణ్డపాతోపి దుక్ఖం పరియేసితుం. అయం పన పిణ్డపాతో ఇతి పరియేసనాదీనవవిముత్తో చ సుగతాతిరిత్తో చాతి ఉభతో సుజాతఖత్తియకుమారో వియ హోతి, యేహి చ పఞ్చహి కారణేహి పిణ్డపాతో న పరిభుఞ్జితబ్బో హోతి. సేయ్యథిదం, పుగ్గలం గరహిత్వా న పరిభుఞ్జితబ్బో హోతి ‘‘అలజ్జిపుగ్గలస్స సన్తకో’’తి. అపరిసుద్ధఉప్పత్తితాయ న పరిభుఞ్జితబ్బో హోతి ‘‘భిక్ఖునిపరిపాచనఅసన్తసమ్భావనుప్పన్నో’’తి. సామికానుకమ్పాయ న పరిభుఞ్జితబ్బో హోతి ‘‘పిణ్డపాతసామికో భిక్ఖు జిఘచ్ఛితో’’తి. సో ధాతో తస్సేవ అన్తేవాసికాదీసు అనుకమ్పాయ న పరిభుఞ్జితబ్బో హోతి ‘‘అన్తేవాసికా అఞ్ఞే వా తప్పటిబద్ధా జిఘచ్ఛితా’’తి, తేపి ధాతా సుహితా, అపిచ ఖో అస్సద్ధతాయ న పరిభుఞ్జితబ్బో హోతి ‘‘పిణ్డపాతసామికో భిక్ఖు అస్సద్ధో’’తి. తేహి చ కారణేహి అయం విముత్తో. భగవా హి లజ్జీనం అగ్గో, పరిసుద్ధుప్పత్తికో పిణ్డపాతో, భగవా చ ధాతో సుహితో, పచ్చాసీసకోపి అఞ్ఞో పుగ్గలో నత్థి, యే లోకే సద్ధా, భగవా తేసం అగ్గోతి ఏవం చిన్తేత్వా చ సో తం పిణ్డపాతం భుఞ్జిత్వా…పే… వీతినామేయ్య. ఏత్తావతా యోపి అభుఞ్జిత్వా సమణధమ్మం కరోతి, సోపి భుఞ్జితబ్బకమేవ పిణ్డపాతం న భుత్తో హోతి. యోపి భుఞ్జిత్వా సమణధమ్మం కరోతి, సోపి భుఞ్జితబ్బకమేవ భుత్తో హోతి. నత్థి పిణ్డపాతే విసేసో. పుగ్గలే పన అత్థి విసేసో. తస్మా తం దస్సేన్తో కిఞ్చాపి సోతిఆదిమాహ.
తత్థ కిఞ్చాపీతి అనుజాననప్పసంసనత్థే నిపాతో. కిం అనుజానాతి? తస్స భిక్ఖునో తం అనవజ్జపరిభోగం. కిం పసంసతి? భుత్వా సమణధమ్మకరణం. ఇదం వుత్తం హోతి యదిపి సో భిక్ఖు ఏవం భుఞ్జితబ్బమేవ భుఞ్జిత్వా కాతబ్బమేవ కరేయ్య. అథ ఖో అసుయేవ మే పురిమో భిక్ఖూతి యో పురిమో భిక్ఖు తమ్పి పిణ్డపాతం పటిక్ఖిపిత్వా సమణధమ్మం కరోతి, సోయేవ మమ ద్వీసు సూరేసు సూరతరో వియ ద్వీసు పణ్డితేసు పణ్డితతరో వియ చ పుజ్జతరో చ పాసంసతరో చ, దుతియభిక్ఖుతో అతిరేకేన పూజనీయో చ పసంసనీయో చాతి వుత్తం హోతి.
ఇదాని తమత్థం కారణేన సాధేన్తో తం కిస్స హేతూతిఆదిమాహ. తస్సత్థో, తత్థ సియా తుమ్హాకం, కస్మా సో భిక్ఖు భగవతో పుజ్జతరో చ పాసంసతరో చాతి? తఞ్హి తస్సాతి యస్మా తం పిణ్డపాతపటిక్ఖిపనం తస్స భిక్ఖునో దీఘరత్తం అప్పిచ్ఛతాయ…పే… వీరియారమ్భాయ సంవత్తిస్సతి. కథం? తస్స హి సచే అపరేన సమయేన పచ్చయేసు అత్రిచ్ఛతా వా పాపిచ్ఛతా వా మహిచ్ఛతా వా ఉప్పజ్జిస్సతి. తతో నం ఇమినా పిణ్డపాతపటిక్ఖేపఙ్కుసేన నివారేస్సతి ‘‘అరే త్వం సుగతాతిరిత్తమ్పి పిణ్డపాతం పటిక్ఖిపిత్వా ఈదిసం ఇచ్ఛం ఉప్పాదేసీ’’తి ఏవం పచ్చవేక్ఖమానో. ఏస నయో అసన్తుట్ఠియా అసంలేఖస్స చుప్పన్నస్స నివారణే. ఏవం తావస్స అప్పిచ్ఛతాయ సన్తుట్ఠియా సంలేఖాయ సంవత్తిస్సతి.
సుభరతాయాతి ఏత్థ అయం సంవణ్ణనా – ఇధేకచ్చో అత్తనోపి ఉపట్ఠాకానమ్పి దుబ్భరో హోతి దుప్పోసో. ఏకచ్చో అత్తనోపి ఉపట్ఠాకానమ్పి సుభరో హోతి సుపోసో. కథం? యో హి అమ్బిలాదీని లద్ధా అనమ్బిలాదీని పరియేసతి, అఞ్ఞస్స ఘరే లద్ధం అఞ్ఞస్స ఘరే ఛడ్డేన్తో సబ్బం గామం విచరిత్వా రిత్తపత్తోవ విహారం పవిసిత్వా నిపజ్జతి, అయం అత్తనో దుబ్భరో. యో పన సాలిమంసోదనాదీనం పత్తే పూరేత్వా దిన్నేపి దుమ్ముఖభావం అనత్తమనభావమేవ చ దస్సేతి, తేసం వా సమ్ముఖావ తం పిణ్డపాతం ‘‘కిం తుమ్హేహి దిన్న’’న్తి అపసాదేన్తో సామణేరగహట్ఠాదీనమ్పి దేతి, అయం ఉపట్ఠాకానం దుబ్భరో. ఏతం దిస్వా మనుస్సా దూరతో పరివజ్జన్తి దుబ్భరో భిక్ఖు న సక్కా పోసితున్తి. యో పన యంకిఞ్చి లూఖం వా పణీతం వా లద్ధా తుట్ఠచిత్తోవ భుఞ్జిత్వా విహారం గన్త్వా అత్తనో కమ్మం కరోతి, అయం అత్తనో సుభరో. యో చ పరేసమ్పి అప్పం వా బహుం వా లూఖం వా పణీతం వా దానం అహీళేత్వా అత్తమనో విప్పసన్నముఖో హుత్వా తేసం సమ్ముఖావ పరిభుఞ్జిత్వా యాతి, అయం ఉపట్ఠాకానం సుభరో. ఏతం దిస్వా మనుస్సా అతివియ విస్సత్థా హోన్తి – ‘‘అమ్హాకం భదన్తో సుభరో థోకేనపి తుస్సతి, మయమేవ నం పోసిస్సామా’’తి పటిఞ్ఞం కత్వా పోసేన్తి.
తత్థ సచే అపరేన సమయేన అస్స అత్తనో వా ఉపట్ఠాకానం వా దుబ్భరతానయేన చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతి. తతో నం ఇమినా పిణ్డపాతపటిక్ఖేపఙ్కుసేన నివారేస్సతి – ‘‘అరే త్వం సుగతాతిరిత్తమ్పి పిణ్డపాతం పటిక్ఖిపిత్వా ఈదిసం చిత్తం ఉప్పాదేసీ’’తి ఏవం పచ్చవేక్ఖమానో, ఏవమస్స సుభరతాయ సంవత్తిస్సతి. సచే పనస్స కోసజ్జం ఉప్పజ్జిస్సతి, తమ్పి ఏతేనేవఙ్కుసేన నివారేస్సతి – ‘‘అరే త్వం నామ తదా సుగతాతిరిత్తమ్పి పిణ్డపాతం పటిక్ఖిపిత్వా తథా జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యపరేతోపి సమణధమ్మం కత్వా అజ్జ కోసజ్జమనుయుఞ్జసీ’’తి ఏవం పచ్చవేక్ఖమానో, ఏవమస్స వీరియారమ్భాయ సంవత్తిస్సతి. ఏవమస్స ఇదం పిణ్డపాతపటిక్ఖిపనం దీఘరత్తం అప్పిచ్ఛతాయ…పే… వీరియారమ్భాయ సంవత్తిస్సతి. ఏవమస్సిమే పఞ్చ గుణా పరిపూరా దస కథావత్థూని పరిపూరేస్సన్తి.
కథం? అత్ర హి పాళియంయేవ అప్పిచ్ఛతాసన్తుట్ఠితావీరియారమ్భవసేన తీణి ఆగతాని, సేసాని సల్లేఖేన సఙ్గహితాని. ఇదఞ్హి సబ్బకథావత్థూనం నామమేవ, యదిదం సల్లేఖో. యథాహ – ‘‘యా చ ఖో అయం, ఆనన్ద, కథా అభిసల్లేఖికా చేతోవినీవరణసప్పాయా ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి. సేయ్యథిదం, అప్పిచ్ఛకథా’’తి (మ. ని. ౩.౧౮౯, ౧౯౨) విత్థారో. ఏవం ఇమే పఞ్చ గుణా పరిపూరా దస కథావత్థూని పరిపూరేస్సన్తి. దస కథావత్థూని పరిపూరాని తిస్సో సిక్ఖా పరిపూరేస్సన్తి.
కథం? ఏతేసు హి అప్పిచ్ఛకథా సన్తోసకథా అసంసగ్గకథా సీలకథాతి ఇమా చతస్సో కథా అధిసీలసిక్ఖాసఙ్గహితాయేవ. పవివేకకథా వీరియారమ్భకథా సమాధికథాతి ఇమా తిస్సో అధిచిత్తసిక్ఖసఙ్గహితా. పఞ్ఞాకథా విముత్తికథా విముత్తిఞాణదస్సనకథాతి ఇమా తిస్సో అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాసఙ్గహితాతి. ఏవం దస కథావత్థూని పరిపూరాని తిస్సో సిక్ఖా పరిపూరేస్సన్తి. తిస్సో సిక్ఖా పరిపూరా పఞ్చ అసేక్ఖధమ్మక్ఖన్ధే పరిపూరేస్సన్తి.
కథం? పరిపూరా హి అధిసీలసిక్ఖా అసేక్ఖో సీలక్ఖన్ధోయేవ హోతి, అధిచిత్తసిక్ఖా అసేక్ఖో సమాధిక్ఖన్ధో, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా అసేక్ఖా పఞ్ఞా-విముత్తి-విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధా ఏవాతి ఏవం తిస్సో సిక్ఖా పరిపూరా పఞ్చ అసేక్ఖధమ్మక్ఖన్ధే పరిపూరేస్సన్తి. పఞ్చ ధమ్మక్ఖన్ధా పరిపూరా అమతం నిబ్బానం పరిపూరేస్సన్తి. సేయ్యథాపి ఉపరిపబ్బతే పావుస్సకో మహామేఘో అభివుట్ఠో పబ్బతకన్దరసరసాఖా పరిపూరేతి. తా పరిపూరా కుసోబ్భే, కుసోబ్భా మహాసోబ్భే, మహాసోబ్భా కున్నదియో, కున్నదియో మహానదియో, మహానదియో మహాసముద్దసాగరం పరిపూరేన్తి; ఏవమేవ తస్స భిక్ఖునో ఇమే పఞ్చ గుణా పరిపూరా దస కథావత్థుని ఆదిం కత్వా యావ అమతం నిబ్బానం పరిపూరేస్సన్తి. ఏవమయం భిక్ఖు ధమ్మదాయాదపటిపదం పటిపన్నో పరమధమ్మదాయాదం లభతీతి ఏతమత్థం సమ్పస్సమానో భగవా ‘‘తం కిస్స హేతు తఞ్హి తస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో’’తిఆదిమాహ.
ఏవం తస్స భిక్ఖునో పుజ్జతరపాసంసతరభావం కారణేన సాధేత్వా ఇదాని తే భిక్ఖూ తథత్తాయ సన్నియోజేన్తో తస్మా తిహ మే భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. కిం వుత్తం హోతి, యస్మా యో తం పిణ్డపాతం భుఞ్జిత్వా సమణధమ్మం కరేయ్య, సో ఇమేహి పఞ్చహి మూలగుణేహి పరిబాహిరో. యో పన అభుఞ్జిత్వా కరేయ్య, సో ఇమేసం భాగీ హోతి – ‘‘తస్మా తిహ మే, భిక్ఖవే…పే… నో ఆమిసదాయాదా’’తి.
ఇదమవోచ భగవాతి ఇదం నిదానపరియోసానతో పభుతి యావ నో ఆమిసదాయాదాతి సుత్తప్పదేసం భగవా అవోచ. ఇదం వత్వాన సుగతోతి ఇదఞ్చ సుత్తప్పదేసం వత్వావ సోభనాయ పటిపదాయ గతత్తా సుగతోతి సఙ్ఖం పత్తోయేవ భగవా. ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసీ పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనతో ఉట్ఠహిత్వా విహారం అత్తనో మహాగన్ధకుటిం పావిసి అసమ్భిన్నాయ ఏవ పరిసాయ. కస్మా ధమ్మథోమనత్థం.
బుద్ధా కిర అపరినిట్ఠితాయ దేసనాయ విహారం పవిసన్తా ద్వీహి కారణేహి పవిసన్తి పుగ్గలథోమనత్థం వా ధమ్మథోమనత్థం వా. పుగ్గలథోమనత్థం పవిసన్తో ఏవం చిన్తేసి – ‘‘ఇమం మయా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిట్ఠం, విత్థారేన అవిభత్తం, ధమ్మపటిగ్గాహకా భిక్ఖూ ఉగ్గహేత్వా ఆనన్దం వా కచ్చానం వా ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛిస్సన్తి, తే మయ్హం ఞాణేన సంసన్దేత్వా కథేస్సన్తి, తతో ధమ్మపటిగ్గాహకా పున మం పుచ్ఛిస్సన్తి, తేసం అహం సుకథితం, భిక్ఖవే, ఆనన్దేన సుకథితం కచ్చానేన, మం చేపి తుమ్హే ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యాథ, అహమ్పి నం ఏవమేవ బ్యాకరేయ్యన్తి ఏవం తే పుగ్గలే థోమేస్సామి, తతో తేసు గారవం జనేత్వా భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిస్సన్తి, తేపి భిక్ఖూ అత్థే చ ధమ్మే చ నియోజేస్సన్తి, తే తేహి నియోజితా తిస్సో సిక్ఖా పరిపూరేన్తా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తీ’’తి.
ధమ్మథోమనత్థం పవిసన్తో ఏవం చిన్తేసి, యథా ఇధేవ చిన్తేసి – ‘‘మయి విహారం పవిట్ఠే తమేవ ఆమిసదాయాదం గరహన్తో ధమ్మదాయాదఞ్చ థోమేన్తో ఇమిస్సంయేవ పరిసతి నిసిన్నో సారిపుత్తో ధమ్మం దేసేస్సతి, ఏవం ద్విన్నమ్పి అమ్హాకం ఏకజ్ఝాసయాయ మతియా దేసితా అయం దేసనా అగ్గా చ గరుకా చ భవిస్సతి పాసాణచ్ఛత్తసదిసా. చతురోఘనిత్థరణట్ఠేన తిత్థే ఠపితా నావా వియ మగ్గగమనట్ఠేన చతుయుత్తఆజఞ్ఞరథో వియ చ భవిస్సతి. యథా చ ‘ఏవం కరోన్తస్స అయం దణ్డో’తి పరిసతి ఆణం ఠపేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పాసాదం ఆరుళ్హే రాజిని తత్థేవ నిసిన్నో సేనాపతి తం రఞ్ఞా ఠపితం ఆణం పవత్తేతి; ఏవమ్పి మయా ఠపితం దేసనం ఇమిస్సంయేవ పరిసతి నిసిన్నో సారిపుత్తో థోమేత్వా దేసేస్సతి, ఏవం ద్విన్నమ్పి అమ్హాకం మతియా దేసితా అయం దేసనా బలవతరా మజ్ఝన్హికసూరియో వియ పజ్జలిస్సతీ’’తి. ఏవమిధ ధమ్మథోమనత్థం ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసి.
ఈదిసేసు చ ఠానేసు భగవా నిసిన్నాసనేయేవ అన్తరహితో చిత్తగతియా విహారం పవిసతీతి వేదితబ్బో. యది హి కాయగతియా గచ్ఛేయ్య, సబ్బా పరిసా భగవన్తం పరివారేత్వా గచ్ఛేయ్య, సా ఏకవారం భిన్నా పున దుస్సన్నిపాతా భవేయ్యాతి భగవా చిత్తగతియా ఏవ పావిసి.
౩౧. ఏవం పవిట్ఠే పన భగవతి భగవతో అధిప్పాయానురూపం తం ధమ్మం థోమేతుకామో తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో…పే…ఏతదవోచ. తత్థ ఆయస్మాతి పియవచనమేతం. సారిపుత్తోతి తస్స థేరస్స నామం, తఞ్చ ఖో మాతితో, న పితితో. రూపసారియా హి బ్రాహ్మణియా సో పుత్తో, తస్మా సారిపుత్తోతి వుచ్చతి. అచిరపక్కన్తస్సాతి పక్కన్తస్స సతో నచిరేన. ఆవుసో, భిక్ఖవేతి ఏత్థ పన బుద్ధా భగవన్తో సావకే ఆలపన్తా భిక్ఖవేతి ఆలపన్తి. సావకా పన బుద్ధేహి సదిసా మా హోమాతి ఆవుసోతి పఠమం వత్వా పచ్ఛా భిక్ఖవేతి భణన్తి. బుద్ధేహి చ ఆలపితో భిక్ఖుసఙ్ఘో భదన్తేతి పటివచనం దేతి, సావకేహి ఆవుసోతి.
కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసోతి ఏత్థ కిత్తావతాతి పరిచ్ఛేదవచనం, కిత్తకేనాతి వుత్తం హోతి. నుకారో పుచ్ఛాయం. ఖోకారో నిపాతమత్తం. సత్థు పవివిత్తస్స విహరతోతి, తీహి వివేకేహి కాయచిత్తఉపధివివేకేహి సత్థునో విహరన్తస్స. వివేకం నానుసిక్ఖన్తీతి తిణ్ణం వివేకానం అఞ్ఞతరమ్పి నానుసిక్ఖన్తి, ఆమిసదాయాదావ హోన్తీతి ఇమమత్థం ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ పుచ్ఛి. ఏస నయో సుక్కపక్ఖేపి.
ఏవం వుత్తే తమత్థం సోతుకామా భిక్ఖూ దూరతోపి ఖోతిఆదిమాహంసు. తత్థ దూరతోపీతి తిరోరట్ఠతోపి తిరోజనపదతోపి అనేకయోజనగణనతోపీతి వుత్తం హోతి. సన్తికేతి సమీపే. అఞ్ఞాతున్తి జానితుం బుజ్ఝితుం. ఆయస్మన్తంయేవ సారిపుత్తం పటిభాతూతి ఆయస్మతోయేవ సారిపుత్తస్స భాగో హోతు, ఆయస్మా పన సారిపుత్తో అత్తనో భాగం కత్వా విభజతూతి వుత్తం హోతి. ఆయస్మతో హి భాగో యదిదం అత్థక్ఖానం, అమ్హాకం పన సవనం భాగోతి అయమేత్థ అధిప్పాయో, ఏవం సద్దలక్ఖణేన సమేతి. కేచి పన భణన్తి ‘‘పటిభాతూతి దిస్సతూ’’తి. అపరే ‘‘ఉపట్ఠాతూ’’తి. ధారేస్సన్తీతి ఉగ్గహేస్సన్తి పరియాపుణిస్సన్తి. తతో నేసం కథేతుకామో థేరో తేన హీతిఆదిమాహ. తత్థ తేనాతి కారణవచనం. హికారో నిపాతో. యస్మా సోతుకామాత్థ, యస్మా చ మయ్హం భారం ఆరోపయిత్థ, తస్మా సుణాథాతి వుత్తం హోతి. తేపి భిక్ఖూ థేరస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛింసు, తేనాహ ‘‘ఏవమావుసోతి…పే…పచ్చస్సోసు’’న్తి.
అథ నేసం, ఆమిసదాయాదం గరహన్తేన భగవతా ‘‘తుమ్హేపి తేన ఆదియా భవేయ్యాథా’’తి ఏకేనేవాకారేన వుత్తమత్థం తీహి ఆకారేహి దస్సేన్తో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ – ‘‘ఇధావుసో, సత్థు పవివిత్తస్స విహరతో…పే… ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, సత్థు పవివిత్తస్స విహరతో సావకా వివేకం నానుసిక్ఖన్తీ’’తి.
ఏత్తావతా యఞ్చ భగవా ఆమిసదాయాదపటిపదం గరహన్తో ‘‘తుమ్హేపి తేన ఆదియా భవేయ్యాథా’’తి ఆహ, యఞ్చ అత్తనా పుచ్ఛం పుచ్ఛి ‘‘కిత్తావతా ను ఖో…పే… నానుసిక్ఖన్తీ’’తి, తస్స విత్థారతో అత్థో సువిభత్తో హోతి. సో చ ఖో భగవతో ఆదియభావం అనామసిత్వావ. భగవతోయేవ హి యుత్తం సావకే అనుగ్గణ్హన్తస్స ‘‘అహమ్పి తేన ఆదియో భవిస్సామీ’’తి వత్తుం, న సావకానం. ఏస నయో సుక్కపక్ఖేపి, అయం తావేత్థ అనుసన్ధిక్కమయోజనా.
అయం పనత్థవణ్ణనా ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే, సత్థు పవివిత్తస్సాతి సత్థునో తీహి వివేకేహి అచ్చన్తపవివిత్తస్స. వివేకం నానుసిక్ఖన్తీతి కాయవివేకం నానుసిక్ఖన్తి, న పరిపూరేన్తీతి వుత్తం హోతి. యది పన తివిధం వివేకం సన్ధాయ వదేయ్య, పుచ్ఛాయ అవిసేసో సియా. బ్యాకరణపక్ఖో హి అయం. తస్మా ఇమినా పదేన కాయవివేకం, ‘‘యేసఞ్చ ధమ్మాన’’న్తిఆదినా చిత్తవివేకం, ‘‘బాహులికా’’తిఆదినా ఉపధివివేకఞ్చ దస్సేతీతి ఏవమేత్థ సఙ్ఖేపతో అత్థో వేదితబ్బో.
యేసఞ్చ ధమ్మానన్తి లోభాదయో సన్ధాయాహ, యే పరతో ‘‘తత్రావుసో లోభో చ పాపకో’’తిఆదినా నయేన వక్ఖతి. నప్పజహన్తీతి న పరిచ్చజన్తి, చిత్తవివేకం న పరిపూరేన్తీతి వుత్తం హోతి. బాహులికాతి చీవరాదిబాహుల్లాయ పటిపన్నా. సాసనం సిథిలం గణ్హన్తీతి సాథలికా. ఓక్కమనే పుబ్బఙ్గమాతి ఏత్థ ఓక్కమనం వుచ్చన్తి అవగమనట్ఠేన పఞ్చ నీవరణాని, తేన పఞ్చనీవరణపుబ్బఙ్గమాతి వుత్తం హోతి. పవివేకేతి ఉపధివివేకే నిబ్బానే. నిక్ఖిత్తధురాతి ఓరోపితధురా, తదధిగమాయ ఆరమ్భమ్పి అకురుమానాతి, ఏత్తావతా ఉపధివివేకం న పరిపూరేన్తీతి వుత్తం హోతి.
ఏత్తావతా అనియమేనేవ వత్వా ఇదాని దేసనం నియమేన్తో ‘‘తత్రావుసో’’తిఆదిమాహ. కస్మా? సావకా ‘‘తీహి ఠానేహీ’’తి ఏవఞ్హి అనియమేత్వావ వుచ్చమానే ‘‘కమ్పి మఞ్ఞే భణతి, న అమ్హే’’తి ఉదాసినాపి హోన్తి. ‘‘థేరా నవా మజ్ఝిమా’’తి ఏవం పన నియమేత్వా వుచ్చమానే అమ్హే భణతీతి ఆదరం కరోన్తి. యథా రఞ్ఞా ‘‘అమచ్చేహి నగరవీథియో సోధేతబ్బా’’తి వుత్తేపి ‘‘కేన ను ఖో సోధేతబ్బా’’తి మఞ్ఞమానా న సోధేన్తి, అత్తనో అత్తనో ఘరద్వారం సోధేతబ్బన్తి పన భేరియా నిక్ఖన్తాయ సబ్బే ముహుత్తేన సోధేన్తి చ అలఙ్కరోన్తి చ, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం.
తత్థ తత్రాతి తేసు సావకేసు. థేరాతి దసవస్సే ఉపాదాయ వుచ్చన్తి. తీహి ఠానేహీతి తీహి కారణేహి. అయఞ్హి ఠానసద్దో ఇస్సరియట్ఠితిఖణకారణేసు దిస్సతి. ‘‘కిం పనాయస్మా దేవానమిన్దో కమ్మం కత్వా ఇమం ఠానం పత్తో’’తిఆదీసు హి ఇస్సరియే దిస్సతి. ‘‘ఠానకుసలో హోతి అక్ఖణవేధీ’’తిఆదీసు ఠితియం. ‘‘ఠానసోవేతం తథాగతం పటిభాతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౮౭) ఖణే. ‘‘ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో’’తిఆదీసు (విభ. ౮౦౯; మ. ని. ౧.౧౪౮) కారణే. ఇధ పన కారణేయేవ. కారణఞ్హి యస్మా తత్థ ఫలం తిట్ఠతి తదాయత్తవుత్తిభావేన, తస్మా ఠానన్తి వుచ్చతి.
ఇమినా పఠమేన ఠానేన థేరా భిక్ఖూ గారయ్హాతి ఏత్థ గారయ్హాతి గరహితబ్బా. థేరా నామ సమానా అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని న ఉపేన్తి, గామన్తసేనాసనం న ముఞ్చన్తి, సఙ్గణికారామతం వడ్ఢేన్తా విహరన్తి, కాయవివేకమ్పి న పరిపూరేన్తి, నవమజ్ఝిమకాలే కీదిసా అహేసున్తి ఏవం నిన్దితబ్బా హోన్తి, ఇమం నిన్దం ఆవుసో లభన్తీతి దస్సేతి. దుతియేన ఠానేనాతి ఏత్థాపి ఇమే నామ ఆవుసో థేరాపి సమానా యేసం ధమ్మానం సత్థా పహానమాహ, తే లోభాదిధమ్మే న జహన్తి, అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తమ్పి ఏకమన్తం నిసీదిత్వా చిత్తేకగ్గతం న లభన్తి, నవమజ్ఝిమకాలే కీదిసా అహేసున్తి ఏవం నిన్దితబ్బా హోన్తి, ఇమం నిన్దం ఆవుసో లభన్తీతి దస్సేతీతి ఏవం యోజనా కాతబ్బా. తతియేన ఠానేనాతి ఏత్థాపి ఇమే నామావుసో, థేరాపి సమానా ఇతరీతరేన న యాపేన్తి, చీవరపత్తసేనాసనపూతికాయమణ్డనానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి ఉపధివివేకం అపూరయమానా, నవమజ్ఝిమకాలే కీదిసా అహేసున్తి ఏవం నిన్దితబ్బా హోన్తి, ఇమం నిన్దం, ఆవుసో, లభన్తీతి దస్సేతీతి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. ఏస నయో మజ్ఝిమనవవారేసు.
అయం పన విసేసో. మజ్ఝిమాతి పఞ్చవస్సే ఉపాదాయ యావ నవ వస్సా వుచ్చన్తి. నవాతి ఊనపఞ్చవస్సా వుచ్చన్తి. యథా చ తత్థ నవమజ్ఝిమకాలే కీదిసా అహేసున్తి వుత్తం, ఏవమిధ నవకాలే కీదిసా అహేసుం, థేరకాలే కీదిసా భవిస్సన్తి, మజ్ఝిమథేరకాలే కీదిసా భవిస్సన్తీతి వత్వా యోజేతబ్బం.
౩౨. ఇమస్మిఞ్చ కణ్హపక్ఖే వుత్తపచ్చనీకనయేన సుక్కపక్ఖే అత్థో వేదితబ్బో. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో. ఇమే వత థేరాపి సమానా యోజనపరమ్పరాయ అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని సేవన్తి, గామన్తసేనాసనం ఉపగన్తుం యుత్తకాలేపి న ఉపగచ్ఛన్తి, ఏవం జిణ్ణసరీరాపి ఆరద్ధవీరియా పచ్చయదాయకానం పసాదం జనేన్తి, నవమజ్ఝిమకాలే కీదిసా అహేసున్తి ఇమినా పఠమేన ఠానేన థేరా పాసంసా భవన్తి, పసంసం లభన్తి. లోభాదయో పహాయ చిత్తవివేకం పూరేన్తి, అయమ్పి మహాథేరో సద్ధివిహారికఅన్తేవాసికపరివారితో హుత్వా నిసీదితుం యుత్తకాలేపి ఈదిసేపి వయే వత్తమానే భత్తకిచ్చం కత్వా పవిట్ఠో సాయం నిక్ఖమతి, సాయం పవిట్ఠో పాతో నిక్ఖమతి, కసిణపరికమ్మం కరోతి, సమాపత్తియో నిబ్బత్తేతి, మగ్గఫలాని అధిగచ్ఛతి, సబ్బథాపి చిత్తవివేకం పూరేతీతి ఇమినా దుతియేన ఠానేన థేరా భిక్ఖూ పాసంసా భవన్తి, పసంసం లభన్తి. యస్మిం కాలే థేరస్స పట్టదుకూలకోసేయ్యాదీని సుఖసమ్ఫస్సాని లహుచీవరాదీని యుత్తాని, తస్మిమ్పి నామ కాలే అయం మహాథేరో పంసుకూలాని ధారేతి, అసిథిలం సాసనం గహేత్వా విగతనీవరణో ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా ఉపధివివేకం పరిపూరయమానో విహరతి, నవమజ్ఝిమకాలే కీదిసో అహోసీతి ఇమినా తతియేన ఠానేన థేరా పాసంసా భవన్తి, పసంసం లభన్తీతి. ఏస నయో మజ్ఝిమనవవారేసు.
౩౩. తత్రావుసోతి కో అనుసన్ధి, ఏవం నవహాకారేహి ఆమిసదాయాదపటిపదం గరహన్తో, నవహి ధమ్మదాయాదపటిపదం థోమేన్తో, అట్ఠారసహాకారేహి దేసనం నిట్ఠాపేత్వా, యే తే ‘‘యేసఞ్చ ధమ్మానం సత్థా పహానమాహ, తే చ ధమ్మే న పజహన్తీ’’తి ఏవం పహాతబ్బధమ్మా వుత్తా. తే సరూపతో ‘‘ఇమే తే’’తి దస్సేతుమిదం ‘‘తత్రావుసో, లోభో చా’’తిఆదిమాహ, అయం అనుసన్ధి.
అపిచ హేట్ఠా పరియాయేనేవ ధమ్మో కథితో. ఆమిసం పన పరియాయేనపి నిప్పరియాయేనపి కథితం. ఇదాని నిప్పరియాయధమ్మం లోకుత్తరమగ్గం కథేతుమిదమాహ. అయం పేత్థ అనుసన్ధి.
తత్థ తత్రాతి అతీతదేసనానిదస్సనం, ‘‘సత్థు పవివిత్తస్స విహరతో సావకా వివేకం నానుసిక్ఖన్తీ’’తిఆదినా నయేన వుత్తదేసనాయన్తి వుత్తం హోతి. లోభో చ పాపకో, దోసో చ పాపకోతి ఇమే ద్వే ధమ్మా పాపకా లామకా, ఇమే పహాతబ్బాతి దస్సేతి. తత్థ లుబ్భనలక్ఖణో లోభో. దుస్సనలక్ఖణో దోసో. తేసు లోభో ఆమిసదాయాదస్స పచ్చయానం లాభే హోతి, దోసో అలాభే. లోభేన అలద్ధం పత్థేతి, దోసేన అలభన్తో విఘాతవా హోతి. లోభో చ దేయ్యధమ్మే హోతి, దోసో అదాయకే వా అమనుఞ్ఞదాయకే వా. లోభేన నవతణ్హామూలకే ధమ్మే పరిపూరేతి, దోసేన పఞ్చ మచ్ఛరియాని.
ఇదాని తేసం పహానూపాయం దస్సేన్తో లోభస్స చ పహానాయాతిఆదిమాహ. తస్సత్థో, తస్స పన పాపకస్స లోభస్స చ దోసస్స చ పహానాయ. అత్థి మజ్ఝిమా పటిపదాతి మగ్గం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం. మగ్గో హి లోభో ఏకో అన్తో, దోసో ఏకో అన్తోతి ఏతే ద్వే అన్తే న ఉపేతి, న ఉపగచ్ఛతి, విముత్తో ఏతేహి అన్తేహి, తస్మా ‘‘మజ్ఝిమా పటిపదా’’తి వుచ్చతి. ఏతేసం మజ్ఝే భవత్తా ‘‘మజ్ఝిమా, పటిపజ్జితబ్బతో చ పటిపదాతి. తథా కామసుఖల్లికానుయోగో ఏకో అన్తో, అత్తకిలమథానుయోగో ఏకో అన్తో, సస్సతం ఏకో అన్తో, ఉచ్ఛేదో ఏకో అన్తోతి పురిమనయేనేవ విత్థారేతబ్బం.
చక్ఖుకరణీతిఆదీహి పన తమేవ పటిపదం థోమేతి. సా హి సచ్చానం దస్సనాయ సంవత్తతి దస్సనపరిణాయకట్ఠేనాతి చక్ఖుకరణీ. సచ్చానం ఞాణాయ సంవత్తతి విదితకరణట్ఠేనాతి ఞాణకరణీ. రాగాదీనఞ్చ వూపసమనతో ఉపసమాయ సంవత్తతి. చతున్నమ్పి సచ్చానం అభిఞ్ఞేయ్యభావదస్సనతో అభిఞ్ఞాయ సంవత్తతి. సమ్బోధోతి మగ్గో, తస్సత్థాయ సంవత్తనతో సమ్బోధాయ సంవత్తతి. మగ్గోయేవ హి మగ్గత్థాయ సంవత్తతి మగ్గేన కాతబ్బకిచ్చకరణతో. నిబ్బానం నామ అప్పచ్చయం తస్స పన సచ్ఛికిరియాయ పచ్చక్ఖకమ్మాయ సంవత్తనతో నిబ్బానాయ సంవత్తతీతి వుచ్చతి. అయమేత్థ సారో. ఇతో అఞ్ఞథా వణ్ణనా పపఞ్చా.
ఇదాని తం మజ్ఝిమం పటిపదం సరూపతో దస్సేతుకామో ‘‘కతమా చ సా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అయమేవా’’తిఆదినా నయేన విస్సజ్జేతి.
తత్థ అయమేవాతి అవధారణవచనం, అఞ్ఞమగ్గప్పటిసేధనత్థం, బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానం సాధారణభావదస్సనత్థఞ్చ. వుత్తఞ్చేతం ‘‘ఏసేవ మగ్గో నత్థఞ్ఞో దస్సనస్స విసుద్ధియా’’తి (ధ. ప. ౨౭౪). స్వాయం కిలేసానం ఆరకత్తాపి అరియో. అరిపహానాయ సంవత్తతీతిపి అరియేన దేసితోతిపి అరియభావప్పటిలాభాయ సంవత్తతీతిపి అరియో. అట్ఠహి అఙ్గేహి ఉపేతత్తా అట్ఠఙ్గికో, న చ అఙ్గవినిముత్తో పఞ్చఙ్గికతూరియాదీని వియ. కిలేసే మారేన్తో గచ్ఛతి, మగ్గతి వా నిబ్బానం, మగ్గీయతి వా నిబ్బానత్థికేహి, గమ్మతి వా తేహి పటిపజ్జీయతీతి మగ్గో. సేయ్యథిదన్తి నిపాతో, తస్స కతమో సో ఇతి చేతి అత్థో, కతమాని వా తాని అట్ఠఙ్గానీతి. ఏకమేకఞ్హి అఙ్గం మగ్గోయేవ. యథాహ ‘‘సమ్మాదిట్ఠి మగ్గో చేవ హేతు చా’’తి (ధ. స. ౧౦౩౯). పోరాణాపి భణన్తి – ‘‘దస్సనమగ్గో సమ్మాదిట్ఠి, అభినిరోపనమగ్గో సమ్మాసఙ్కప్పో…పే… అవిక్ఖేపమగ్గో సమ్మాసమాధీ’’తి.
సమ్మాదిట్ఠాదీసు చేతేసు సమ్మా దస్సనలక్ఖణా సమ్మాదిట్ఠి. సమ్మా అభినిరోపనలక్ఖణో సమ్మాసఙ్కప్పో. సమ్మా పరిగ్గహలక్ఖణా సమ్మావాచా. సమ్మా సముట్ఠానలక్ఖణో సమ్మాకమ్మన్తో. సమ్మా వోదానలక్ఖణో సమ్మాఆజీవో. సమ్మా పగ్గహలక్ఖణో సమ్మావాయామో. సమ్మా ఉపట్ఠానలక్ఖణా సమ్మాసతి. సమ్మా సమాధానలక్ఖణో సమ్మాసమాధి. నిబ్బచనమ్పి నేసం సమ్మా పస్సతీతి సమ్మాదిట్ఠీతి ఏతేనేవ నయేన వేదితబ్బం.
తత్థ సమ్మాదిట్ఠి ఉప్పజ్జమానా మిచ్ఛాదిట్ఠిం తప్పచ్చనీయకిలేసే చ అవిజ్జఞ్చ పజహతి, నిబ్బానఞ్చ ఆరమ్మణం కరోతి, సమ్పయుత్తధమ్మే చ పస్సతి, తే చ ఖో అసమ్మోహతో, నో ఆరమ్మణతో, తస్మా ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి వుచ్చతి.
సమ్మాసఙ్కప్పో మిచ్ఛాసఙ్కప్పం తప్పచ్చనీయకిలేసే చ పజహతి, నిబ్బానఞ్చ ఆరమ్మణం కరోతి, సమ్పయుత్తధమ్మే చ సమ్మా అభినిరోపేతి, తస్మా ‘‘సమ్మాసఙ్కప్పో’’తి వుచ్చతి.
సమ్మావాచా మిచ్ఛావాచం తప్పచ్చనీయకిలేసే చ పజహతి, నిబ్బానఞ్చ ఆరమ్మణం కరోతి, సమ్పయుత్తధమ్మే చ సమ్మా పరిగ్గణ్హాతి, తస్మా ‘‘సమ్మావాచా’’తి వుచ్చతి.
సమ్మాకమ్మన్తో మిచ్ఛాకమ్మన్తం తప్పచ్చనీయకిలేసే చ పజహతి, నిబ్బానఞ్చ ఆరమ్మణం కరోతి, సమ్పయుత్తధమ్మే చ సమ్మా సముట్ఠాపేతి, తస్మా ‘‘సమ్మాకమ్మన్తో’’తి వుచ్చతి.
సమ్మాఆజీవో మిచ్ఛాఆజీవం తప్పచ్చనీయకిలేసే చ పజహతి, నిబ్బానఞ్చ ఆరమ్మణం కరోతి, సమ్పయుత్తధమ్మే చ సమ్మా వోదాపేతి, తస్మా ‘‘సమ్మాఆజీవో’’తి వుచ్చతి.
సమ్మావాయామో మిచ్ఛావాయామం తప్పచ్చనీయకిలేసే చ కోసజ్జఞ్చ పజహతి, నిబ్బానఞ్చ ఆరమ్మణం కరోతి, సమ్పయుత్తధమ్మే చ సమ్మా పగ్గణ్హాతి, తస్మా ‘‘సమ్మావాయామో’’తి వుచ్చతి.
సమ్మాసతి మిచ్ఛాసతిం తప్పచ్చనీయకిలేసే చ పజహతి, నిబ్బానఞ్చ ఆరమ్మణం కరోతి, సమ్పయుత్తధమ్మే చ సమ్మా ఉపట్ఠాపేతి, తస్మా ‘‘సమ్మాసతీ’’తి వుచ్చతి.
సమ్మాసమాధి మిచ్ఛాసమాధిం తప్పచ్చనీయకిలేసే చ ఉద్ధచ్చఞ్చ పజహతి, నిబ్బానఞ్చ ఆరమ్మణం కరోతి, సమ్పయుత్తధమ్మే చ సమ్మా సమాధియతి, తస్మా ‘‘సమ్మాసమాధీ’’తి వుచ్చతి.
ఇదాని అయం ఖో సా, ఆవుసోతి తమేవ పటిపదం నిగమేన్తో ఆహ. తస్సత్థో, య్వాయం చత్తారోపి లోకుత్తరమగ్గే ఏకతో కత్వా కథితో ‘‘అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’, అయం ఖో సా, ఆవుసో…పే… నిబ్బానాయ సంవత్తతీతి.
ఏవం పహాతబ్బధమ్మేసు లోభదోసే తప్పహానుపాయఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని అఞ్ఞేపి పహాతబ్బధమ్మే తేసం పహానుపాయఞ్చ దస్సేన్తో తత్రావుసో, కోధో చాతిఆదిమాహ. తత్థ కుజ్ఝనలక్ఖణో కోధో, చణ్డిక్కలక్ఖణో వా, ఆఘాతకరణరసో, దుస్సనపచ్చుపట్ఠానో. ఉపనన్ధనలక్ఖణో ఉపనాహో, వేర అప్పటినిస్సజ్జనరసో, కోధానుపబన్ధభావపచ్చుపట్ఠానో. వుత్తఞ్చేతం – ‘‘పుబ్బకాలే కోధో, అపరకాలే ఉపనాహో’’తిఆది (విభ. ౮౯౧).
పరగుణమక్ఖనలక్ఖణో మక్ఖో, తేసం వినాసనరసో, తదవచ్ఛాదనపచ్చుపట్ఠానో. యుగగ్గాహలక్ఖణో పళాసో, పరగుణేహి అత్తనో గుణానం సమీకరణరసో, పరేసం గుణప్పమాణేన ఉపట్ఠానపచ్చుపట్ఠానో.
పరసమ్పత్తిఖీయనలక్ఖణా ఇస్సా, తస్సా అక్ఖమనలక్ఖణా వా, తత్థ అనభిరతిరసా, తతో విముఖభావపచ్చుపట్ఠానా. అత్తనో సమ్పత్తినిగూహనలక్ఖణం మచ్ఛేరం, అత్తనో సమ్పత్తియా పరేహి సాధారణభావఅసుఖాయనరసం, సఙ్కోచనపచ్చుపట్ఠానం.
కతపాపపటిచ్ఛాదనలక్ఖణా మాయా, తస్స నిగూహనరసా, తదావరణపచ్చుపట్ఠానా. అత్తనో అవిజ్జమానగుణపకాసనలక్ఖణం సాఠేయ్యం, తేసం సముదాహరణరసం, సరీరాకారేహిపి తేసం విభూతకరణపచ్చుపట్ఠానం.
చిత్తస్స ఉద్ధుమాతభావలక్ఖణో థమ్భో, అప్పతిస్సయవుత్తిరసో, అమద్దవతాపచ్చుపట్ఠానో. కరణుత్తరియలక్ఖణో సారమ్భో, విపచ్చనీకతారసో, అగారవపచ్చుపట్ఠానో.
ఉణ్ణతిలక్ఖణో మానో, అహంకారరసో, ఉద్ధుమాతభావపచ్చుపట్ఠానో. అబ్భుణ్ణతిలక్ఖణో అతిమానో, అతివియ అహఙ్కారరసో. అచ్చుద్ధుమాతభావపచ్చుపట్ఠానో.
మత్తభావలక్ఖణో మదో, మదగ్గాహణరసో, ఉమ్మాదపచ్చుపట్ఠానో. పఞ్చసు కామగుణేసు చిత్తవోస్సగ్గలక్ఖణో పమాదో, వోస్సగ్గానుప్పదానరసో, సతివిప్పవాసపచ్చుపట్ఠానోతి ఏవం ఇమేసం ధమ్మానం లక్ఖణాదీని వేదితబ్బాని. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన ‘‘తత్థ కతమో కోధో’’తిఆదినా విభఙ్గే (విభ. ౮౯౧) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
విసేసతో చేత్థ ఆమిసదాయాదో అత్తనా అలభన్తో అఞ్ఞస్స లాభినో కుజ్ఝతి, తస్స సకిం ఉప్పన్నో కోధో కోధోయేవ, తతుత్తరి ఉపనాహో. సో ఏవం కుద్ధో ఉపనయ్హన్తో చ సన్తేపి అఞ్ఞస్స లాభినో గుణే మక్ఖేతి, అహమ్పి తాదిసోతి చ యుగగ్గాహం గణ్హాతి, అయమస్స మక్ఖో చ పళాసో చ, ఏవం మక్ఖీ పళాసీ తస్స లాభసక్కారాదీసు కిం ఇమస్స ఇమినాతి ఇస్సతి పదుస్సతి, అయమస్స ఇస్సా. సచే పనస్స కాచి సమ్పత్తి హోతి, తస్సా తేన సాధారణభావం న సహతి, ఇదమస్స మచ్ఛేరం. లాభహేతు ఖో పన అత్తనో సన్తేపి దోసే పటిచ్ఛాదేతి, అయమస్స మాయా. అసన్తేపి గుణే పకాసేతి. ఇదమస్స సాఠేయ్యం. సో ఏవం పటిపన్నో సచే యథాధిప్పాయం లాభం లభతి, తేన థద్ధో హోతి అముదుచిత్తో, నయిదం ఏవం కాతబ్బన్తి ఓవదితుం అసక్కుణేయ్యో, అయమస్స థమ్భో. సచే పన నం కోచి కిఞ్చి వదతి ‘‘నయిదం ఏవం కాతబ్బ’’న్తి, తేన సారద్ధచిత్తో హోతి భాకుటికముఖో ‘‘కో మే త్వ’’న్తి పసయ్హ భాణీ, అయమస్స సారమ్భో. తతో థమ్భేన ‘‘అహమేవ సేయ్యో’’తి అత్తానం మఞ్ఞన్తో మానీ హోతి. సారమ్భేన ‘‘కే ఇమే’’తి పరే అతిమఞ్ఞన్తో అతిమానీ, అయమస్స మానో చ అతిమానో చ. సో తేహి మానాతిమానేహి జాతిమదాదిఅనేకరూపం మదం జనేతి. మత్తో సమానో కామగుణాదిభేదేసు వత్థూసు పమజ్జతి, అయమస్స మదో చ పమాదో చాతి.
ఏవం ఆమిసదాయాదో అపరిముత్తో హోతి ఇమేహి పాపకేహి ధమ్మేహి అఞ్ఞేహి చ ఏవరూపేహి. ఏవం తావేత్థ పహాతబ్బధమ్మా వేదితబ్బా. పహానుపాయో పాఠతో చ అత్థతో చ సబ్బత్థ నిబ్బిసేసోయేవ.
ఞాణపరిచయపాటవత్థం పనేత్థ అయం భేదో చ కమో చ భావనానయో చ వేదితబ్బో. తత్థ భేదో తావ, అయఞ్హి మజ్ఝిమా పటిపదా కదాచి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో హోతి, కదాచి సత్తఙ్గికో. అయఞ్హి లోకుత్తరపఠమజ్ఝానవసేన ఉప్పజ్జమానో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో హోతి, అవసేసజ్ఝానవసేన సత్తఙ్గికో. ఉక్కట్ఠనిద్దేసతో పనిధ అట్ఠఙ్గికోతి వుత్తో. ఇతో పరఞ్హి మగ్గఙ్గం నత్థి. ఏవం తావేత్థ భేదో వేదితబ్బో.
యస్మా పన సబ్బకుసలానం సమ్మాదిట్ఠి సేట్ఠా, యథాహ ‘‘పఞ్ఞా హి సేట్ఠా కుసలా వదన్తీ’’తి (జా. ౨.౧౭.౮౧). కుసలవారే చ పుబ్బఙ్గమా, యథాహ ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, సమ్మాదిట్ఠి పుబ్బఙ్గమా హోతి, సమ్మాదిట్ఠిం సమ్మాదిట్ఠీతి పజానాతి, మిచ్ఛాదిట్ఠిం మిచ్ఛాదిట్ఠీతి పజానాతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౩౬) విత్థారో. యథా చాహ ‘‘విజ్జా చ ఖో, భిక్ఖవే, పుబ్బఙ్గమా కుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా’’తి. తప్పభవాభినిబ్బత్తాని సేసఙ్గాని, యథాహ ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స సమ్మాసఙ్కప్పో పహోతి…పే… సమ్మాసతిస్స సమ్మాసమాధి పహోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౪౧). తస్మా ఇమినా కమేన ఏతాని అఙ్గాని వుత్తానీతి ఏవమేత్థ కమో వేదితబ్బో.
భావనానయోతి కోచి సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావేతి, కోచి విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం. కథం? ఇధేకచ్చో పఠమం ఉపచారసమాధిం వా అప్పనాసమాధిం వా ఉప్పాదేతి, అయం సమథో; సో తఞ్చ తంసమ్పయుత్తే చ ధమ్మే అనిచ్చాదీహి విపస్సతి, అయం విపస్సనా. ఇతి పఠమం సమథో, పచ్ఛా విపస్సనా. తేన వుచ్చతి ‘‘సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావేతీ’’తి. తస్స సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావయతో మగ్గో సఞ్జాయతి, సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి, తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సంయోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి, ఏవం సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావేతి.
ఇధ పనేకచ్చో వుత్తప్పకారం సమథం అనుప్పాదేత్వావ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే అనిచ్చాదీహి విపస్సతి, అయం విపస్సనా. తస్స విపస్సనాపారిపూరియా తత్థ జాతానం ధమ్మానం వోస్సగ్గారమ్మణతో ఉప్పజ్జతి చిత్తస్స ఏకగ్గతా, అయం సమథో. ఇతి పఠమం విపస్సనా పచ్ఛా సమథో. తేన వుచ్చతి ‘‘విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావేతీ’’తి. తస్స విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావయతో మగ్గో సఞ్జాయతి, సో తం మగ్గం ఆసేవతి…పే… బహులీకరోతి, తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో…పే… అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి (అ. ని. ౪.౧౭౦; పటి. మ. ౨.౧), ఏవం విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావేతి.
సమథపుబ్బఙ్గమం పన విపస్సనం భావయతోపి విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావయతోపి లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే సమథవిపస్సనా యుగనద్ధావ హోన్తి. ఏవమేత్థ భావనానయో వేదితబ్బోతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
ధమ్మదాయాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.