౨. సబ్బాసవసుత్తవణ్ణనా

౧౪. ఏవం మే సుతం…పే… సావత్థియన్తి సబ్బాసవసుత్తం. తత్రాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా – సావత్థీతి సవత్థస్స ఇసినో నివాసట్ఠానభూతా నగరీ, యథా కాకన్దీ మాకన్దీ కోసమ్బీతి ఏవం తావ అక్ఖరచిన్తకా. అట్ఠకథాచరియా పన భణన్తి ‘‘యంకిఞ్చి మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగం సబ్బమేత్థ అత్థీతి సావత్థీ. సత్థసమాయోగే చ కిం భణ్డమత్థీతి పుచ్ఛితే సబ్బమత్థీ’’తి వచనముపాదాయ సావత్థీ.

‘‘సబ్బదా సబ్బూపకరణం, సావత్థియం సమోహితం;

తస్మా సబ్బముపాదాయ, సావత్థీతి పవుచ్చతి.

కోసలానం పురం రమ్మం, దస్సనేయ్యం మనోరమం;

దసహి సద్దేహి అవివిత్తం, అన్నపానసమాయుతం.

వుద్ధిం వేపుల్లతం పత్తం, ఇద్ధం ఫీతం మనోరమం;

అళకమన్దావ దేవానం, సావత్థిపురముత్తమ’’న్తి.

తస్సం సావత్థియం. జేతవనేతి ఏత్థ అత్తనో పచ్చత్థికజనం జినాతీతి జేతో, రఞ్ఞా వా అత్తనో పచ్చత్థికజనే జితే జాతోతి జేతో, మఙ్గలకమ్యతాయ వా తస్స ఏవంనామమేవ కతన్తి జేతో, జేతస్స వనం జేతవనం. తఞ్హి జేతేన రాజకుమారేన రోపితం సంవద్ధితం పరిపాలితం, సో చ తస్స సామీ అహోసి. తస్మా జేతవనన్తి వుచ్చతి, తస్మిం జేతవనే. అనాథపిణ్డికస్స ఆరామేతి ఏత్థ సుదత్తో నామ సో గహపతి మాతాపితూహి కతనామవసేన. సబ్బకామసమిద్ధితాయ పన విగతమలమచ్ఛేరతాయ కరుణాదిగుణసమఙ్గితాయ చ నిచ్చకాలం అనాథానం పిణ్డమదాసి, తేన అనాథపిణ్డికోతి సఙ్ఖం గతో. ఆరమన్తి ఏత్థ పాణినో విసేసేన వా పబ్బజితాతి ఆరామో, తస్స పుప్ఫఫలాదిసోభాయ నాతిదూరనచ్చాసన్నతాదిపఞ్చవిధసేనాసనఙ్గసమ్పత్తియా చ తతో తతో ఆగమ్మ రమన్తి అభిరమన్తి అనుక్కణ్ఠితా హుత్వా నివసన్తీతి అత్థో. వుత్తప్పకారాయ వా సమ్పత్తియా తత్థ తత్థ గతేపి అత్తనో అబ్భన్తరంయేవ ఆనేత్వా రమేతీతి ఆరామో. సో హి అనాథపిణ్డికేన గహపతినా జేతస్స రాజకుమారస్స హత్థతో అట్ఠారసహి హిరఞ్ఞకోటీహి కోటిసన్థరేన కీణిత్వా అట్ఠారసహి హిరఞ్ఞకోటీహి సేనాసనాని కారాపేత్వా అట్ఠారసహి హిరఞ్ఞకోటీహి విహారమహం నిట్ఠాపేత్వా ఏవం చతుపఞ్ఞాసహిరఞ్ఞకోటిపరిచ్చాగేన బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స నియ్యాదితో. తస్మా ‘‘అనాథపిణ్డికస్స ఆరామో’’తి వుచ్చతి. తస్మిం అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే.

ఏత్థ చ ‘‘జేతవనే’’తి వచనం పురిమసామిపరికిత్తనం. ‘‘అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి పచ్ఛిమసామిపరికిత్తనం. కిమేతేసం పరికిత్తనే పయోజనన్తి. పుఞ్ఞకామానం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనం. తత్ర హి ద్వారకోట్ఠకపాసాదమాపనే భూమివిక్కయలద్ధా అట్ఠారస హిరఞ్ఞకోటియో అనేకకోటిఅగ్ఘనకా రుక్ఖా చ జేతస్స పరిచ్చాగో, చతుపఞ్ఞాస కోటియో అనాథపిణ్డికస్స. ఇతి తేసం పరికిత్తనేన ఏవం పుఞ్ఞకామా పుఞ్ఞాని కరోన్తీతి దస్సేన్తో ఆయస్మా ఆనన్దో అఞ్ఞేపి పుఞ్ఞకామే తేసం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనే నియోజేతి.

సబ్బాసవసంవరపరియాయం వో, భిక్ఖవేతి కస్మా ఇదం సుత్తమభాసి? తేసం భిక్ఖూనం ఉపక్కిలేసవిసోధనం ఆదిం కత్వా ఆసవక్ఖయాయ పటిపత్తిదస్సనత్థం. తత్థ సబ్బాసవసంవరపరియాయన్తి సబ్బేసం ఆసవానం సంవరకారణం సంవరభూతం కారణం, యేన కారణేన తే సంవరితా పిదహితా హుత్వా అనుప్పాదనిరోధసఙ్ఖాతం ఖయం గచ్ఛన్తి పహీయన్తి నప్పవత్తన్తి, తం కారణన్తి అత్థో. తత్థ ఆసవన్తీతి ఆసవా, చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపి సన్దన్తి పవత్తన్తీతి వుత్తం హోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభుం ఓకాసతో యావ భవగ్గం సవన్తీతి వా ఆసవా, ఏతే ధమ్మే ఏతఞ్చ ఓకాసం అన్తో కరిత్వా పవత్తన్తీతి అత్థో. అన్తోకరణత్థో హి అయం ఆకారో. చిరపారివాసియట్ఠేన మదిరాదయో ఆసవా, ఆసవా వియాతిపి ఆసవా. లోకస్మిఞ్హి చిరపారివాసికా మదిరాదయో ఆసవాతి వుచ్చన్తి. యది చ చిరపారివాసియట్ఠేన ఆసవా, ఏతేయేవ భవితుమరహన్తి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ, ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసీ’’తిఆది (అ. ని. ౧౦.౬౧). ఆయతం వా సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీతిపి ఆసవా. పురిమాని చేత్థ నిబ్బచనాని యత్థ కిలేసా ఆసవాతి ఆగచ్ఛన్తి, తత్థ యుజ్జన్తి, పచ్ఛిమం కమ్మేపి. న కేవలఞ్చ కమ్మకిలేసాయేవ ఆసవా, అపిచ ఖో నానప్పకారకా ఉప్పద్దవాపి. సుత్తేసు హి ‘‘నాహం, చున్ద, దిట్ఠధమ్మికానంయేవ ఆసవానం సంవరాయ ధమ్మం దేసేమీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౮౨) ఏత్థ వివాదమూలభూతా కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా.

‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;

యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్యం, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;

తే మయ్హం ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినళీకతా’’తి. (అ. ని. ౪.౩౬); –

ఏత్థ తేభూమకఞ్చ కమ్మం అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మా. ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯) ఏత్థ పరూపవాదవిప్పటిసారవధబన్ధాదయో చేవ అపాయదుక్ఖభూతా చ నానప్పకారా ఉపద్దవా. తే పనేతే ఆసవా యత్థ యథా ఆగతా, తత్థ తథా వేదితబ్బా.

ఏతే హి వినయే తావ ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి ద్వేధా ఆగతా. సళాయతనే ‘‘తయోమే ఆవుసో ఆసవా, కామాసవో భవాసవో అవిజ్జాసవో’’తి (అ. ని. ౬.౬౩) తిధా ఆగతా. అఞ్ఞేసు చ సుత్తన్తేసు అభిధమ్మే చ తేయేవ దిట్ఠాసవేన సహ చతుధా ఆగతా. నిబ్బేధికపరియాయే – ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా నిరయగామినియా, అత్థి ఆసవా తిరచ్ఛానయోనిగామినియా, అత్థి ఆసవా పేత్తివిసయగామినియా, అత్థి ఆసవా మనుస్సలోకగామినియా, అత్థి ఆసవా దేవలోకగామినియా’’తి (అ. ని. ౬.౬౩) పఞ్చధా ఆగతా. ఛక్కనిపాతే – ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా సంవరా పహాతబ్బా’’తిఆదినా నయేన ఛధా ఆగతా. ఇమస్మిం పన సుత్తే తేయేవ దస్సనాపహాతబ్బేహి సద్ధిం సత్తధా ఆగతాతి. అయం తావ ఆసవపదే వచనత్థో చేవ పభేదో చ.

సంవరపదే పన సంవరయతీతి సంవరో, పిదహతి నివారేతి పవత్తితుం న దేతీతి అత్థో. తథా హి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దివా పటిసల్లీయన్తేన ద్వారం సంవరిత్వా పటిసల్లీయితు’’న్తి (పారా. ౭౭), ‘‘సోతానం సంవరంబ్రఊమి, పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి (సు. ని. ౧౦౪౧) చ ఆదీసు పిధానట్ఠేన సంవరమాహ. స్వాయం సంవరో పఞ్చవిధో హోతి సీలసంవరో సతిఞాణ ఖన్తి వీరియసంవరోతి. తత్థ ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో’’తి (విభ. ౫౧౧) అయం సీలసంవరో. పాతిమోక్ఖసీలఞ్హి ఏత్థ సంవరోతి వుత్తం. ‘‘చక్ఖున్ద్రియే సంవరమాపజ్జతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౧౩) సతిసంవరో. సతి హేత్థ సంవరోతి వుత్తా. ‘‘సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి అయం ఞాణసంవరో. ఞాణఞ్హేత్థ పిధీయరేతి ఇమినా పిధానట్ఠేన సంవరోతి వుత్తం. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స…పే…, ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౪-౨౬) పన నయేన ఇధేవ ఖన్తివీరియసంవరా ఆగతా. తేసఞ్చ ‘‘సబ్బాసవసంవరపరియాయ’’న్తి ఇమినా ఉద్దేసేన సఙ్గహితత్తా సంవరభావో వేదితబ్బో.

అపిచ పఞ్చవిధోపి అయం సంవరో ఇధ ఆగతోయేవ, తత్థ ఖన్తివీరియసంవరా తావ వుత్తాయేవ. ‘‘సో తఞ్చ అనాసనం తఞ్చ అగోచర’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౫) అయం పనేత్థ సీలసంవరో. ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో చక్ఖున్ద్రియసంవరసంవుతో’’తి (మ. ని. ౧.౨౨) అయం సతిసంవరో. సబ్బత్థ పటిసఙ్ఖా ఞాణసంవరో. అగ్గహితగ్గహణేన పన దస్సనం పటిసేవనా భావనా చ ఞాణసంవరో. పరియాయన్తి ఏతేన ధమ్మాతి పరియాయో, ఉప్పత్తిం నిరోధం వా గచ్ఛన్తీతి వుత్తం హోతి. ఏత్తావతా ‘‘సబ్బాసవసంవరపరియాయ’’న్తి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం వుత్తం హోతి.

౧౫. ఇదాని జానతో అహన్తిఆదీసు జానతోతి జానన్తస్స. పస్సతోతి పస్సన్తస్స. ద్వేపి పదాని ఏకత్థాని, బ్యఞ్జనమేవ నానం. ఏవం సన్తేపి జానతోతి ఞాణలక్ఖణం ఉపాదాయ పుగ్గలం నిద్దిసతి, జాననలక్ఖణఞ్హి ఞాణం. పస్సతోతి ఞాణప్పభావం ఉపాదాయ, పస్సనప్పభావఞ్హి ఞాణం. ఞాణసమఙ్గీ పుగ్గలో చక్ఖుమా వియ చక్ఖునా రూపాని ఞాణేన వివటే ధమ్మే పస్సతి. అపిచ యోనిసోమనసికారం ఉప్పాదేతుం జానతో, అయోనిసోమనసికారో యథా న ఉప్పజ్జతి, ఏవం పస్సతోతి అయమేత్థ సారో. కేచి పనాచరియా బహూ పపఞ్చే భణన్తి, తే ఇమస్మిం అత్థే న యుజ్జన్తి.

ఆసవానం ఖయన్తి ఆసవప్పహానం ఆసవానం అచ్చన్తక్ఖయసముప్పాదం ఖీణాకారం నత్థిభావన్తి అయమేవ హి ఇమస్మిఞ్చ సుత్తే, ‘‘ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తి’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౩౮) చ ఆసవక్ఖయత్థో. అఞ్ఞత్థ పన మగ్గఫలనిబ్బానానిపి ఆసవక్ఖయోతి వుచ్చన్తి. తథా హి –

‘‘సేఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;

ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా’’తి. (ఇతివు. ౬౨) –

ఆదీసు మగ్గో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో,

‘‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౩౮) ఫలం.

‘‘పరవజ్జానుపస్సిస్స, నిచ్చం ఉజ్ఝానసఞ్ఞినో;

ఆసవా తస్స వడ్ఢన్తి, ఆరా సో ఆసవక్ఖయా’’తి. (ధ. ప. ౨౫౩) –

ఆదీసు నిబ్బానం ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తం.

నో అజానతో నో అపస్సతోతి యో పన న జానాతి న పస్సతి, తస్స నో వదామీతి అత్థో. ఏతేన యే అజానతో అపస్సతోపి సంవరాదీహియేవ సుద్ధిం వదన్తి, తే పటిక్ఖిత్తా హోన్తి. పురిమేన వా పదద్వయేన ఉపాయో వుత్తో, ఇమినా అనుపాయపటిసేధో. సఙ్ఖేపేన చేత్థ ఞాణం ఆసవసంవరపరియాయోతి దస్సితం హోతి.

ఇదాని యం జానతో ఆసవానం ఖయో హోతి, తం దస్సేతుకామో కిఞ్చ, భిక్ఖవే, జానతోతి పుచ్ఛం ఆరభి, తత్థ జాననా బహువిధా. దబ్బజాతికో ఏవ హి కోచి భిక్ఖు ఛత్తం కాతుం జానాతి, కోచి చీవరాదీనం అఞ్ఞతరం, తస్స ఈదిసాని కమ్మాని వత్తసీసే ఠత్వా కరోన్తస్స సా జాననా మగ్గఫలానం పదట్ఠానం న హోతీతి న వత్తబ్బా. యో పన సాసనే పబ్బజిత్వా వేజ్జకమ్మాదీని కాతుం జానాతి, తస్సేవం జానతో ఆసవా వడ్ఢన్తియేవ, తస్మా యం జానతో పస్సతో చ ఆసవానం ఖయో హోతి, తదేవ దస్సేన్తో ఆహ యోనిసో చ మనసికారం అయోనిసో చ మనసికారన్తి.

తత్థ యోనిసో మనసికారో నామ ఉపాయమనసికారో పథమనసికారో, అనిచ్చాదీసు అనిచ్చన్తి ఆదినా ఏవ నయేన సచ్చానులోమికేన వా చిత్తస్స ఆవట్టనా అన్వావట్టనా ఆభోగో సమన్నాహారో మనసికారో, అయం వుచ్చతి యోనిసో మనసికారోతి.

అయోనిసో మనసికారోతి అనుపాయమనసికారో ఉప్పథమనసికారో. అనిచ్చే నిచ్చన్తి దుక్ఖే సుఖన్తి అనత్తని అత్తాతి అసుభే సుభన్తి అయోనిసో మనసికారో ఉప్పథమనసికారో. సచ్చప్పటికులేన వా చిత్తస్స ఆవట్టనా అన్వావట్టనా ఆభోగో సమన్నాహారో మనసికారో, అయం వుచ్చతి అయోనిసో మనసికారోతి. ఏవం యోనిసో మనసికారం ఉప్పాదేతుం జానతో, అయోనిసో మనసికారో చ యథా న ఉప్పజ్జతి, ఏవం పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి.

ఇదాని ఇమస్సేవత్థస్స యుత్తిం దస్సేన్తో ఆహ అయోనిసో, భిక్ఖవే…పే… పహీయన్తీతి. తేన కిం వుత్తం హోతి, యస్మా అయోనిసో మనసికరోతో ఆసవా ఉప్పజ్జన్తి, యోనిసో మనసికరోతో పహీయన్తి, తస్మా జానితబ్బం యోనిసో మనసికారం ఉప్పాదేతుం జానతో, అయోనిసో మనసికారో చ యథా న ఉప్పజ్జతి, ఏవం పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతీతి, అయం తావేత్థ సఙ్ఖేపవణ్ణనా.

అయం పన విత్థారో – తత్థ ‘‘యోనిసో అయోనిసో’’తి ఇమేహి తావ ద్వీహి పదేహి ఆబద్ధం హోతి ఉపరి సకలసుత్తం. వట్టవివట్టవసేన హి ఉపరి సకలసుత్తం వుత్తం. అయోనిసో మనసికారమూలకఞ్చ వట్టం, యోనిసో మనసికారమూలకఞ్చ వివట్టం. కథం? అయోనిసో మనసికారో హి వడ్ఢమానో ద్వే ధమ్మే పరిపూరేతి అవిజ్జఞ్చ భవతణ్హఞ్చ. అవిజ్జాయ చ సతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా…పే… దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. తణ్హాయ సతి తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం…పే… సముదయో హోతీ’’తి. ఏవం అయం అయోనిసో మనసికారబహులో పుగ్గలో వాతవేగాభిఘాతేన విప్పనట్ఠనావా వియ గఙ్గావట్టే పతితగోకులం వియ చక్కయన్తే యుత్తబలిబద్దో వియ చ పునప్పునం భవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసేసు ఆవట్టపరివట్టం కరోతి, ఏవం తావ అయోనిసో మనసికారమూలకం వట్టం.

యోనిసో మనసికారో పన వడ్ఢమానో – ‘‘యోనిసో మనసికారసమ్పన్నస్సేతం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం, అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేస్సతి, అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం బహులీకరిస్సతీ’’తి (సం. ని. ౫.౫౫) వచనతో సమ్మాదిట్ఠిపముఖం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం పరిపూరేతి. యా చ సమ్మాదిట్ఠి, సా విజ్జాతి తస్స విజ్జుప్పాదా అవిజ్జానిరోధో, ‘‘అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో…పే… ఏవం ఏతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి (మహావ. ౧) ఏవం యోనిసో మనసికారమూలకం వివట్టం వేదితబ్బం. ఏవం ఇమేహి ద్వీహి పదేహి ఆబద్ధం హోతి ఉపరి సకలసుత్తం.

ఏవం ఆబద్ధే చేత్థ యస్మా పుబ్బే ఆసవప్పహానం దస్సేత్వా పచ్ఛా ఉప్పత్తి వుచ్చమానా న యుజ్జతి. న హి పహీనా పున ఉప్పజ్జన్తి. ఉప్పన్నానం పన పహానం యుజ్జతి, తస్మా ఉద్దేసపటిలోమతోపి ‘‘అయోనిసో, భిక్ఖవే, మనసికరోతో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అయోనిసో మనసికరోతోతి వుత్తప్పకారం అయోనిసో మనసికారం ఉప్పాదయతో. అనుప్పన్నా చేవ ఆసవా ఉప్పజ్జన్తీతి ఏత్థ యే పుబ్బే అప్పటిలద్ధపుబ్బం చీవరాదిం వా పచ్చయం ఉపట్ఠాకసద్ధివిహారికఅన్తేవాసికానం వా అఞ్ఞతరం మనుఞ్ఞం వత్థుం పటిలభిత్వా, తం సుభం సుఖన్తి అయోనిసో మనసికరోతో, అఞ్ఞతరఞ్ఞతరం వా పన అననుభూతపుబ్బం ఆరమ్మణం యథా వా తథా వా అయోనిసో మనసికరోతో ఆసవా ఉప్పజ్జన్తి, తే అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తీతి వేదితబ్బా, అఞ్ఞథా హి అనమతగ్గే సంసారే అనుప్పన్నా నామ ఆసవా న సన్తి. అనుభూతపుబ్బేపి చ వత్థుమ్హి ఆరమ్మణే వా యస్స పకతిసుద్ధియా వా ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాపరియత్తినవకమ్మయోనిసోమనసికారానం వా అఞ్ఞతరవసేన పుబ్బే అనుప్పజ్జిత్వా పచ్ఛా తాదిసేన పచ్చయేన సహసా ఉప్పజ్జన్తి, ఇమేపి అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తీతి వేదితబ్బా. తేసుయేవ పన వత్థారమ్మణేసు పునప్పునం ఉప్పజ్జమానా ఉప్పన్నా పవడ్ఢన్తీతి వుచ్చన్తి. ఇతో అఞ్ఞథా హి పఠముప్పన్నానం వడ్ఢి నామ నత్థి.

యోనిసో చ ఖో, భిక్ఖవేతి ఏత్థ పన యస్స పకతిసుద్ధియా వా సేయ్యథాపి ఆయస్మతో మహాకస్సపస్స భద్దాయ చ కాపిలానియా, ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీహి వా కారణేహి ఆసవా నుప్పజ్జన్తి, సో చ జానాతి ‘‘న ఖో మే ఆసవా మగ్గేన సముగ్ఘాతం గతా, హన్ద నేసం సముగ్ఘాతాయ పటిపజ్జామీ’’తి. తతో మగ్గభావనాయ సబ్బే సముగ్ఘాతేతి. తస్స తే ఆసవా అనుప్పన్నా న ఉప్పజ్జన్తీతి వుచ్చన్తి. యస్స పన కారకస్సేవ సతో సతిసమ్మోసేన సహసా ఆసవా ఉప్పజ్జన్తి, తతో సంవేగమాపజ్జిత్వా యోనిసో పదహన్తో తే ఆసవే సముచ్ఛిన్దతి, తస్స ఉప్పన్నా పహీయన్తీతి వుచ్చన్తి మణ్డలారామవాసీమహాతిస్సభూతత్థేరస్స వియ. సో కిర తస్మింయేవ విహారే ఉద్దేసం గణ్హాతి, అథస్స గామే పిణ్డాయ చరతో విసభాగారమ్మణే కిలేసో ఉప్పజ్జి, సో తం విపస్సనాయ విక్ఖమ్భేత్వా విహారం అగమాసి. తస్స సుపినన్తేపి తం ఆరమ్మణం న ఉపట్ఠాసి. సో ‘‘అయం కిలేసో వడ్ఢిత్వా అపాయసంవత్తనికో హోతీ’’తి సంవేగం జనేత్వా ఆచరియం ఆపుచ్ఛిత్వా విహారా నిక్ఖమ్మ మహాసఙ్ఘరక్ఖితత్థేరస్స సన్తికే రాగపటిపక్ఖం అసుభకమ్మట్ఠానం గహేత్వా గుమ్బన్తరం పవిసిత్వా పంసుకూలచీవరం సన్థరిత్వా నిసజ్జ అనాగామిమగ్గేన పఞ్చకామగుణికరాగం ఛిన్దిత్వా ఉట్ఠాయ ఆచరియం వన్దిత్వా పునదివసే ఉద్దేసమగ్గం పాపుణి. యే పన వత్తమానుప్పన్నా, తేసం పటిపత్తియా పహానం నామ నత్థి.

౧౬. ఇదాని ‘‘ఉప్పన్నా చ ఆసవా పహీయన్తీ’’తి ఇదమేవ పదం గహేత్వా యే తే ఆసవా పహీయన్తి, తేసం నానప్పకారతో అఞ్ఞమ్పి పహానకారణం ఆవికాతుం దేసనం విత్థారేన్తో అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా దస్సనా పహాతబ్బాతిఆదిమాహ యథా తం దేసనాపభేదకుసలో ధమ్మరాజా. తత్థ దస్సనా పహాతబ్బాతి దస్సనేన పహాతబ్బా. ఏస నయో సబ్బత్థ.

దస్సనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా

౧౭. ఇదాని తాని పదాని అనుపుబ్బతో బ్యాకాతుకామో ‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ఆసవా దస్సనా పహాతబ్బా’’తి పుచ్ఛం కత్వా మూలపరియాయవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి పుగ్గలాధిట్ఠానం దేసనం ఆరభి. తత్థ మనసికరణీయే ధమ్మే నప్పజానాతీతి ఆవజ్జితబ్బే సమన్నాహరితబ్బే ధమ్మే న పజానాతి. అమనసికరణీయేతి తబ్బిపరీతే. ఏస నయో సేసపదేసుపి. యస్మా పన ఇమే ధమ్మా మనసికరణీయా, ఇమే అమనసికరణీయాతి ధమ్మతో నియమో నత్థి, ఆకారతో పన అత్థి. యేనా ఆకారేన మనసికరియమానా అకుసలుప్పత్తిపదట్ఠానా హోన్తి, తేనాకారేన న మనసికాతబ్బా. యేన కుసలుప్పత్తిపదట్ఠానా హోన్తి, తేనాకారేన మనసికాతబ్బా. తస్మా ‘‘య’స్స, భిక్ఖవే, ధమ్మే మనసికరోతో అనుప్పన్నో వా కామాసవో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ య’స్సాతి యే అస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స. మనసికరోతోతి ఆవజ్జయతో సమన్నాహరన్తస్స. అనుప్పన్నో వా కామాసవోతి ఏత్థ సముచ్చయత్థో వాసద్దో, న వికప్పత్థో. తస్మా యథా ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా ద్విపదా వా…పే… తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (ఇతివు. ౯౦) వుత్తే అపదా చ ద్విపదా చాతి అత్థో, యథా చ ‘‘భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయా’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౨) వుత్తే భూతానఞ్చ సమ్భవేసీనఞ్చాతి అత్థో, యథా చ ‘‘అగ్గితో వా ఉదకతో వా మిథుభేదతో వా’’తి (ఉదా. ౭౬) వుత్తే అగ్గితో చ ఉదకతో చ మిథుభేదతో చాతి అత్థో, ఏవమిధాపి అనుప్పన్నో చ కామాసవో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ కామాసవో పవడ్ఢతీతి అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవం సేసేసు.

ఏత్థ చ కామాసవోతి పఞ్చకామగుణికో రాగో. భవాసవోతి రుపారూపభవే ఛన్దరాగో, ఝాననికన్తి చ సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతా. ఏవం దిట్ఠాసవోపి భవాసవే ఏవ సమోధానం గచ్ఛతి. అవిజ్జాసవోతి చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణం. తత్థ కామగుణే అస్సాదతో మనసికరోతో అనుప్పన్నో చ కామాసవో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ పవడ్ఢతి. మహగ్గతధమ్మే అస్సాదతో మనసికరోతో అనుప్పన్నో చ భవాసవో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ పవడ్ఢతి. తీసు భూమీసు ధమ్మే చతువిపల్లాసపదట్ఠానభావేన మనసికరోతో అనుప్పన్నో చ అవిజ్జాసవో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ పవడ్ఢతీతి వేదితబ్బో. వుత్తనయపచ్చనీకతో సుక్కపక్ఖో విత్థారేతబ్బో.

కస్మా పన తయో ఏవ ఆసవా ఇధ వుత్తాతి. విమోక్ఖపటిపక్ఖతో. అప్పణిహితవిమోక్ఖపటిపక్ఖో హి కామాసవో,. అనిమిత్తసుఞ్ఞతవిమోక్ఖపటిపక్ఖా ఇతరే. తస్మా ఇమే తయో ఆసవే ఉప్పాదేన్తా తిణ్ణం విమోక్ఖానం అభాగినో హోన్తి, అనుప్పాదేన్తా భాగినోతి ఏతమత్థం దస్సేన్తేన తయో ఏవ వుత్తాతి వేదితబ్బా. దిట్ఠాసవోపి వా ఏత్థ వుత్తో యేవాతి వణ్ణితమేతం.

తస్స అమనసికరణీయానం ధమ్మానం మనసికారాతి మనసికారహేతు, యస్మా తే ధమ్మే మనసి కరోతి, తస్మాతి వుత్తం హోతి. ఏస నయో దుతియపదేపి. ‘‘అనుప్పన్నా చేవ ఆసవా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ ఆసవా పవడ్ఢన్తీ’’తి హేట్ఠా వుత్తఆసవానంయేవ అభేదతో నిగమనమేతం.

౧౮. ఏత్తావతా యో అయం పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ దస్సనా పహాతబ్బే ఆసవే నిద్దిసితుం అస్సుతవా పుథుజ్జనో వుత్తో, సో యస్మా ‘‘అయోనిసో, భిక్ఖవే, మనసికరోతో అనుప్పన్నా చేవ ఆసవా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఏవం సామఞ్ఞతో వుత్తానం అయోనిసో మనసికారపచ్చయానం కామాసవాదీనమ్పి అధిట్ఠానం, తస్మా తేపి ఆసవే తేనేవ పుగ్గలేన దస్సేత్వా ఇదాని దస్సనా పహాతబ్బే ఆసవే దస్సేన్తో సో ఏవం అయోనిసో మనసి కరోతి, అహోసిం ను ఖో అహన్తిఆదిమాహ. విచికిచ్ఛాసీసేన చేత్థ దిట్ఠాసవమ్పి దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి.

తస్సత్థో, యస్స తే ఇమినా వుత్తనయేన ఆసవా ఉప్పజ్జన్తి, సో పుథుజ్జనో, యో చాయం ‘‘అస్సుతవా’’తిఆదినా నయేన వుత్తో, సో పుథుజ్జనో ఏవం అయోనిసో అనుపాయేన ఉప్పథేన మనసి కరోతి. కథం? అహోసిం ను ఖో…పే…సో కుహిం గామీ భవిస్సతీతి. కిం వుత్తం హోతి, సో ఏవం అయోనిసో మనసి కరోతి, యథాస్స ‘‘అహం అహోసిం ను ఖో’’తిఆదినా నయేన వుత్తా సోళసవిధాపి విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతీతి.

తత్థ అహోసిం ను ఖో నను ఖోతి సస్సతాకారఞ్చ అధిచ్చసముప్పత్తిఆకారఞ్చ నిస్సాయ అతీతే అత్తనో విజ్జమానతం అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతి. కిం కారణన్తి న వత్తబ్బం. ఉమ్మత్తకో వియ హి బాలపుథుజ్జనో యథా వా తథా వా పవత్తతి. అపిచ అయోనిసో మనసికారోయేవేత్థ కారణం. ఏవం అయోనిసో మనసికారస్స పన కిం కారణన్తి. స్వేవ పుథుజ్జనభావో అరియానం అదస్సనాదీని వా. నను చ పుథుజ్జనోపి యోనిసో మనసి కరోతీతి. కో వా ఏవమాహ న మనసి కరోతీతి. న పన తత్థ పుథుజ్జనభావో కారణం, సద్ధమ్మస్సవనకల్యాణమిత్తాదీని తత్థ కారణాని. న హి మచ్ఛమంసాదీని అత్తనో అత్తనో పకతియా సుగన్ధాని, అభిసఙ్ఖారపచ్చయా పన సుగన్ధానిపి హోన్తి.

కిం ను ఖో అహోసిన్తి జాతిలిఙ్గూపపత్తియో నిస్సాయ ఖత్తియో ను ఖో అహోసిం, బ్రాహ్మణవేస్ససుద్దగహట్ఠపబ్బజితదేవమనుస్సానం అఞ్ఞతరోతి కఙ్ఖతి.

కథం ను ఖోతి సణ్ఠానాకారం నిస్సాయ దీఘో ను ఖో అహోసిం, రస్సఓదాతకణ్హప్పమాణికఅప్పమాణికాదీనం అఞ్ఞతరోతి కఙ్ఖతి. కేచి పన ఇస్సరనిమ్మానాదిం నిస్సాయ కేన ను ఖో కారణేన అహోసిన్తి హేతుతో కఙ్ఖతీతి వదన్తి.

కిం హుత్వా కిం అహోసిన్తి జాతిఆదీని నిస్సాయ ఖత్తియో హుత్వా ను ఖో బ్రాహ్మణో అహోసిం…పే… దేవో హుత్వా మనుస్సోతి అత్తనో పరమ్పరం కఙ్ఖతి. సబ్బత్థేవ పన అద్ధానన్తి కాలాధివచనమేతం.

భవిస్సామి ను ఖో నను ఖోతి సస్సతాకారఞ్చ ఉచ్ఛేదాకారఞ్చ నిస్సాయ అనాగతే అత్తనో విజ్జమానతం అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతి. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ.

ఏతరహి వా పచ్చుప్పన్నమద్ధానన్తి ఇదాని వా పటిసన్ధిం ఆదిం కత్వా చుతిపరియన్తం సబ్బమ్పి వత్తమానకాలం గహేత్వా. అజ్ఝత్తం కథంకథీ హోతీతి అత్తనో ఖన్ధేసు విచికిచ్ఛో హోతి. అహం ను ఖోస్మీతి అత్తనో అత్థిభావం కఙ్ఖతి. యుత్తం పనేతన్తి? యుత్తం అయుత్తన్తి కా ఏత్థ చిన్తా. అపిచేత్థ ఇదం వత్థుమ్పి ఉదాహరన్తి. చూళమాతాయ కిర పుత్తో ముణ్డో, మహామాతాయ పుత్తో అముణ్డో, తం పుత్తం ముణ్డేసుం. సో ఉట్ఠాయ అహం ను ఖో చూళమాతాయ పుత్తోతి చిన్తేసి. ఏవం అహం ను ఖోస్మీతి కఙ్ఖా హోతి.

నో ను ఖోస్మీతి అత్తనో నత్థిభావం కఙ్ఖతి. తత్రాపి ఇదం వత్థు – ఏకో కిర మచ్ఛే గణ్హన్తో ఉదకే చిరట్ఠానేన సీతిభూతం అత్తనో ఊరుం మచ్ఛోతి చిన్తేత్వా పహరి. అపరో సుసానపస్సే ఖేత్తం రక్ఖన్తో భీతో సఙ్కుటితో సయి. సో పటిబుజ్ఝిత్వా అత్తనో జణ్ణుకాని ద్వే యక్ఖాతి చిన్తేత్వా పహరి. ఏవం నో ను ఖోస్మీతి కఙ్ఖతి.

కిం ను ఖోస్మీతి ఖత్తియోవ సమానో అత్తనో ఖత్తియభావం కఙ్ఖతి. ఏస నయో సేసేసు. దేవో పన సమానో దేవభావం అజానన్తో నామ నత్థి. సోపి పన ‘‘అహం రూపీ ను ఖో అరూపీ ను ఖో’’తిఆదినా నయేన కఙ్ఖతి. ఖత్తియాదయో కస్మా న జానన్తీతి చే. అపచ్చక్ఖా తేసం తత్థ తత్థ కులే ఉప్పత్తి. గహట్ఠాపి చ పోత్థలికాదయో పబ్బజితసఞ్ఞినో. పబ్బజితాపి ‘‘కుప్పం ను ఖో మే కమ్మ’’న్తిఆదినా నయేన గహట్ఠసఞ్ఞినో. మనుస్సాపి చ రాజానో వియ అత్తని దేవసఞ్ఞినో హోన్తి.

కథం ను ఖోస్మీతి వుత్తనయమేవ. కేవలఞ్చేత్థ అబ్భన్తరే జీవో నామ అత్థీతి గహేత్వా తస్స సణ్ఠానాకారం నిస్సాయ దీఘో ను ఖోస్మి, రస్సచతురంసఛళంసఅట్ఠంససోళసంసాదీనం అఞ్ఞతరప్పకారోతి కఙ్ఖన్తో కథం ను ఖోస్మీతి కఙ్ఖతీతి వేదితబ్బో. సరీరసణ్ఠానం పన పచ్చుప్పన్నం అజానన్తో నామ నత్థి.

కుతో ఆగతో, సో కుహిం గామీ భవిస్సతీతి అత్తభావస్స ఆగతిగతిట్ఠానం కఙ్ఖతి.

౧౯. ఏవం సోళసప్పభేదం విచికిచ్ఛం దస్సేత్వా ఇదాని యం ఇమినా విచికిచ్ఛాసీసేన దిట్ఠాసవం దస్సేతుం అయం దేసనా ఆరద్ధా. తం దస్సేన్తో తస్స ఏవం అయోనిసో మనసికరోతో ఛన్నం దిట్ఠీనన్తిఆదిమాహ. తత్థ తస్స పుగ్గలస్స యథా అయం విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, ఏవం అయోనిసో మనసికరోతో తస్సేవ సవిచికిచ్ఛస్స అయోనిసో మనసికారస్స థామగతత్తా ఛన్నం దిట్ఠీనం అఞ్ఞతరా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం హోతి. తత్థ సబ్బపదేసు వాసద్దో వికప్పత్థో, ఏవం వా ఏవం వా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం హోతి. అత్థి మే అత్తాతి చేత్థ సస్సతదిట్ఠి సబ్బకాలేసు అత్తనో అత్థితం గణ్హాతి. సచ్చతో థేతతోతి భూతతో చ థిరతో చ, ‘‘ఇదం సచ్చ’’న్తి భూతతో సుట్ఠు దళ్హభావేనాతి వుత్తం హోతి. నత్థి మే అత్తాతి అయం పన ఉచ్ఛేదదిట్ఠి, సతో సత్తస్స తత్థ తత్థ విభవగ్గహణతో. అథ వా పురిమాపి తీసు కాలేసు అత్థీతి గహణతో సస్సతదిట్ఠి, పచ్చుప్పన్నమేవ అత్థీతి గణ్హన్తో ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. పచ్ఛిమాపి అతీతానాగతేసు నత్థీతి గహణతో భస్మన్తాహుతియోతి గహితదిట్ఠికానం వియ, ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. అతీతే ఏవ నత్థీతి గణ్హన్తో అధిచ్చసముప్పత్తికస్సేవ సస్సతదిట్ఠి.

అత్తనావ అత్తానం సఞ్జానామీతి సఞ్ఞాక్ఖన్ధసీసేన ఖన్ధే అత్తాతి గహేత్వా సఞ్ఞాయ అవసేసక్ఖన్ధే సఞ్జానతో ఇమినా అత్తనా ఇమం అత్తానం సఞ్జానామీతి హోతి. అత్తనావ అనత్తానన్తి సఞ్ఞాక్ఖన్ధంయేవ అత్తాతి గహేత్వా, ఇతరే చత్తారోపి అనత్తాతి గహేత్వా సఞ్ఞాయ తేసం జానతో ఏవం హోతి. అనత్తనావ అత్తానన్తి సఞ్ఞాక్ఖన్ధం అనత్తాతి. ఇతరే చత్తారో అత్తాతి గహేత్వా సఞ్ఞాయ తేసం జానతో ఏవం హోతి, సబ్బాపి సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠియోవ.

వదో వేదేయ్యోతిఆదయో పన సస్సతదిట్ఠియా ఏవ అభినివేసాకారా. తత్థ వదతీతి వదో, వచీకమ్మస్స కారకోతి వుత్తం హోతి. వేదయతీతి వేదేయ్యో, జానాతి అనుభవతి చాతి వుత్తం హోతి. కిం వేదేతీతి, తత్ర తత్ర కల్యాణపాపకానం కమ్మానం విపాకం పటిసంవేదేతి. తత్ర తత్రాతి తేసు తేసు యోనిగతిట్ఠితినివాసనికాయేసు ఆరమ్మణేసు వా. నిచ్చోతి ఉప్పాదవయరహితో. ధువోతి థిరో సారభూతో. సస్సతోతి సబ్బకాలికో. అవిపరిణామధమ్మోతి అత్తనో పకతిభావం అవిజహనధమ్మో, కకణ్టకో వియ నానప్పకారతం నాపజ్జతి. సస్సతిసమన్తి చన్దసూరియసముద్దమహాపథవీపబ్బతా లోకవోహారేన సస్సతియోతి వుచ్చన్తి. సస్సతీహి సమం సస్సతిసమం. యావ సస్సతియో తిట్ఠన్తి, తావ తథేవ ఠస్సతీతి గణ్హతో ఏవందిట్ఠి హోతి.

ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దిట్ఠిగతన్తిఆదీసు. ఇదన్తి ఇదాని వత్తబ్బస్స పచ్చక్ఖనిదస్సనం. దిట్ఠిగతసమ్బన్ధేన చ ఇదన్తి వుత్తం, న దిట్ఠిసమ్బన్ధేన. ఏత్థ చ దిట్ఠియేవ దిట్ఠిగతం, గూథగతం వియ. దిట్ఠీసు వా గతమిదం దస్సనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిఅన్తోగధత్తాతిపి దిట్ఠిగతం. దిట్ఠియా వా గతం దిట్ఠిగతం. ఇదఞ్హి అత్థి మే అత్తాతిఆది దిట్ఠియా గమనమత్తమేవ, నత్థేత్థ అత్తా వా నిచ్చో వా కోచీతి వుత్తం హోతి. సా చాయం దిట్ఠి దున్నిగ్గమనట్ఠేన గహనం. దురతిక్కమట్ఠేన సప్పటిభయట్ఠేన చ కన్తారో, దుబ్భిక్ఖకన్తారవాళకన్తారాదయో వియ. సమ్మాదిట్ఠియా వినివిజ్ఝనట్ఠేన విలోమనట్ఠేన వా విసూకం. కదాచి సస్సతస్స, కదాచి ఉచ్ఛేదస్స గహణతో విరూపం ఫన్దితన్తి విప్ఫన్దితం. బన్ధనట్ఠేన సంయోజనం. తేనాహ ‘‘దిట్ఠిగహనం…పే… దిట్ఠిసంయోజన’’న్తి. ఇదానిస్స తమేవ బన్ధనత్థం దస్సేన్తో దిట్ఠిసంయోజనసంయుత్తోతిఆదిమాహ. తస్సాయం సఙ్ఖేపత్థో. ఇమినా దిట్ఠిసంయోజనేన సంయుత్తో పుథుజ్జనో ఏతేహి జాతిఆదీహి న పరిముచ్చతీతి. కిం వా బహునా, సకలవట్టదుక్ఖతోపి న ముచ్చతీతి.

౨౦. ఏవం ఛప్పభేదం దిట్ఠాసవం దస్సేత్వా యస్మా సీలబ్బతపరామాసో కామాసవాదివచనేనేవ దస్సితో హోతి. కామసుఖత్థఞ్హి భవసుఖభవవిసుద్ధిఅత్థఞ్చ అవిజ్జాయ అభిభూతా ఇతో బహిద్ధా సమణబ్రాహ్మణా సీలబ్బతాని పరామసన్తి, తస్మా తం అదస్సేత్వా దిట్ఠిగ్గహణేన వా తస్స గహితత్తాపి తం అదస్సేత్వావ ఇదాని యో పుగ్గలో దస్సనా పహాతబ్బే ఆసవే పజహతి, తం దస్సేత్వా తేసం ఆసవానం పహానం దస్సేతుం పుబ్బే వా అయోనిసో మనసికరోతో పుథుజ్జనస్స తేసం ఉప్పత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని తబ్బిపరీతస్స పహానం దస్సేతుం సుతవా చ ఖో, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ.

తస్సత్థో, యావ ‘‘సో ఇదం దుక్ఖ’’న్తి ఆగచ్ఛతి, తావ హేట్ఠా వుత్తనయేన చ వుత్తపచ్చనీకతో చ వేదితబ్బో. పచ్చనీకతో చ సబ్బాకారేన అరియధమ్మస్స అకోవిదావినీతపచ్చనీకతో అయం ‘‘సుతవా అరియసావకో అరియధమ్మస్స కోవిదో అరియధమ్మే సువినీతో’’తి వేదితబ్బో. అపిచ ఖో సిఖాపత్తవిపస్సనతో పభుతి యావ గోత్రభు, తావ తదనురూపేన అత్థేన అయం అరియసావకోతి వేదితబ్బో.

౨౧. ‘‘సో ఇదం దుక్ఖన్తి యోనిసో మనసి కరోతీ’’తిఆదీసు పన అయం అత్థవిభావనా, సో చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికో అరియసావకో తణ్హావజ్జా తేభూమకా ఖన్ధా దుక్ఖం, తణ్హా దుక్ఖసముదయో, ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిరోధో, నిరోధసమ్పాపకో మగ్గోతి ఏవం పుబ్బేవ ఆచరియసన్తికే ఉగ్గహితచతుసచ్చకమ్మట్ఠానో అపరేన సమయేన విపస్సనామగ్గం సమారుళ్హో సమానో తే తేభూమకే ఖన్ధే ఇదం దుక్ఖన్తి యోనిసో మనసి కరోతి, ఉపాయేన పథేన సమన్నాహరతి చేవ విపస్సతి చ. ఏత్థ హి యావ సోతాపత్తిమగ్గో, తావ మనసికారసీసేనేవ విపస్సనా వుత్తా. యా పనాయం తస్సేవ దుక్ఖస్స సముట్ఠాపికా పభావికా తణ్హా, అయం సముదయోతి యోనిసో మనసి కరోతి. యస్మా పన దుక్ఖఞ్చ సముదయో చ ఇదం ఠానం పత్వా నిరుజ్ఝన్తి నప్పవత్తన్తి, తస్మా యదిదం నిబ్బానం నామ, అయం దుక్ఖనిరోధోతి యోనిసో మనసి కరోతి. నిరోధసమ్పాపకం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి యోనిసో మనసి కరోతి, ఉపాయేన పథేన సమన్నాహరతి చేవ విపస్సతి చ.

తత్రాయం ఉపాయో, అభినివేసో నామ వట్టే హోతి, వివట్టే నత్థి. తస్మా ‘‘అయం అత్థి ఇమస్మిం కాయే పథవీధాతు, ఆపోధాతూ’’తిఆదినా నయేన సకసన్తతియం చత్తారి భూతాని తదనుసారేన ఉపాదారూపాని చ పరిగ్గహేత్వా అయం రూపక్ఖన్ధోతి వవత్థపేతి. తం వవత్థాపయతో ఉప్పన్నే తదారమ్మణే చిత్తచేతసికే ధమ్మే ఇమే చత్తారో అరూపక్ఖన్ధాతి వవత్థపేతి. తతో ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖన్తి వవత్థపేతి. తే పన సఙ్ఖేపతో నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ద్వే భాగాయేవ హోన్తి. ఇదఞ్చ నామరూపం సహేతు సప్పచ్చయం ఉప్పజ్జతి. తస్స అయం హేతు అయం పచ్చయోతి అవిజ్జాభవతణ్హాకమ్మాహారాదికే హేతుపచ్చయే వవత్థపేతి. తతో తేసం పచ్చయానఞ్చ పచ్చయుప్పన్నధమ్మానఞ్చ యాథావసరసలక్ఖణం వవత్థపేత్వా ఇమే ధమ్మా అహుత్వా హోన్తీతి అనిచ్చలక్ఖణం ఆరోపేతి, ఉదయబ్బయపీళితత్తా దుక్ఖాతి దుక్ఖలక్ఖణం ఆరోపేతి. అవసవత్తనతో అనత్తాతి అనత్తలక్ఖణం ఆరోపేతి. ఏవం తీణి లక్ఖణాని ఆరోపేత్వా పటిపాటియా విపస్సనం పవత్తేన్తో సోతాపత్తిమగ్గం పాపుణాతి.

తస్మిం ఖణే చత్తారి సచ్చాని ఏకపటివేధేనేవ పటివిజ్ఝతి, ఏకాభిసమయేన అభిసమేతి. దుక్ఖం పరిఞ్ఞాపటివేధేన పటివిజ్ఝతి, సముదయం పహానపటివేధేన, నిరోధం సచ్ఛికిరియాపటివేధేన, మగ్గం భావనాపటివేధేన. దుక్ఖఞ్చ పరిఞ్ఞాభిసమయేన అభిసమేతి…పే… మగ్గం భావనాభిసమయేన అభిసమేతి, నో చ ఖో అఞ్ఞమఞ్ఞేన ఞాణేన. ఏకఞాణేనేవ హి ఏస నిరోధం ఆరమ్మణతో, సేసాని కిచ్చతో పటివిజ్ఝతి చేవ అభిసమేతి చ. న హిస్స తస్మిం సమయే ఏవం హోతి – ‘‘అహం దుక్ఖం పరిజానామీ’’తి వా…పే… ‘‘మగ్గం భావేమీ’’తి వా. అపిచ ఖ్వస్స ఆరమ్మణం కత్వా పటివేధవసేన నిరోధం సచ్ఛికరోతో ఏవం తం ఞాణం దుక్ఖపరిఞ్ఞాకిచ్చమ్పి సముదయపహానకిచ్చమ్పి మగ్గభావనాకిచ్చమ్పి కరోతియేవ. తస్సేవం ఉపాయేన యోనిసో మనసికరోతో తీణి సంయోజనాని పహీయన్తి, వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి, అట్ఠవత్థుకా విచికిచ్ఛా, ‘‘సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధీ’’తి సీలబ్బతానం పరామసనతో సీలబ్బతపరామాసోతి. తత్థ చతూసు ఆసవేసు సక్కాయదిట్ఠిసీలబ్బతపరామాసా దిట్ఠాసవేన సఙ్గహితత్తా ఆసవా చేవ సంయోజనా చ. విచికిచ్ఛా సంయోజనమేవ, న ఆసవో. ‘‘దస్సనా పహాతబ్బా ఆసవా’’తి ఏత్థ పరియాపన్నత్తా పన ఆసవాతి.

‘‘ఇమే వుచ్చన్తి…పే… పహాతబ్బా’’తి ఇమే సక్కాయదిట్ఠిఆదయో దస్సనా పహాతబ్బా నామ ఆసవాతి దస్సేన్తో ఆహ. అథ వా యా అయం ఛన్నం దిట్ఠీనం అఞ్ఞతరా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీతి ఏవం సరూపేనేవ సక్కాయదిట్ఠి విభత్తా. తం సన్ధాయాహ ‘‘ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే’’తి. సా చ యస్మా సహజాతపహానేకట్ఠేహి సద్ధిం పహీయతి. దిట్ఠాసవే హి పహీయమానే తంసహజాతో చతూసు దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తేసు కామాసవోపి అవిజ్జాసవోపి పహీయతి. పహానేకట్ఠో పన చతూసు దిట్ఠివిప్పయుత్తేసు నాగసుపణ్ణాదిసమిద్ధిపత్థనావసేన ఉప్పజ్జమానో భవాసవో. తేనేవ సమ్పయుత్తో అవిజ్జాసవోపి, ద్వీసు దోమనస్సచిత్తేసు పాణాతిపాతాదినిబ్బత్తకో అవిజ్జాసవోపి, తథా విచికిచ్ఛాచిత్తసమ్పయుత్తో అవిజ్జాసవోపీతి ఏవం సబ్బథాపి అవసేసా తయోపి ఆసవా పహీయన్తి. తస్మా బహువచననిద్దేసో కతోతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏస పోరాణానం అధిప్పాయో.

దస్సనా పహాతబ్బాతి దస్సనం నామ సోతాపత్తిమగ్గో, తేన పహాతబ్బాతి అత్థో. కస్మా సోతాపత్తిమగ్గో దస్సనం? పఠమం నిబ్బానదస్సనతో. నను గోత్రభు పఠమతరం పస్సతీతి? నో న పస్సతి. దిస్వా కత్తబ్బకిచ్చం పన న కరోతి సంయోజనానం అప్పహానతో. తస్మా పస్సతీతి న వత్తబ్బో. యత్థ కత్థచి రాజానం దిస్వాపి పణ్ణాకారం దత్వా కిచ్చనిప్ఫత్తియా అదిట్ఠత్తా ‘‘అజ్జాపి రాజానం న పస్సామీ’’తి వదన్తో గామవాసీ పురిసో చేత్థ నిదస్సనం.

దస్సనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సంవరాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా

౨౨. ఏవం దస్సనేన పహాతబ్బే ఆసవే దస్సేత్వా ఇదాని తదనన్తరుద్దిట్ఠే సంవరా పహాతబ్బే దస్సేతుం, కతమే చ, భిక్ఖవే, ఆసవా సంవరా పహాతబ్బాతి ఆహ. ఏవం సబ్బత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఇతో పరఞ్హి అత్థమత్తమేవ వణ్ణయిస్సామ.

నను చ దస్సనేన భావనాయాతి ఇమేహి ద్వీహి అప్పహాతబ్బో ఆసవో నామ నత్థి, అథ కస్మా విసుం సంవరాదీహి పహాతబ్బే దస్సేతీతి. సంవరాదీహి పుబ్బభాగే విక్ఖమ్భితా ఆసవా చతూహి మగ్గేహి సముగ్ఘాతం గచ్ఛన్తి, తస్మా తేసం మగ్గానం పుబ్బభాగే ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి విక్ఖమ్భనప్పహానం దస్సేన్తో ఏవమాహ. తస్మా యో చాయం వుత్తో పఠమో దస్సనమగ్గోయేవ, ఇదాని భావనానామేన వుచ్చిస్సన్తి తయో మగ్గా, తేసం సబ్బేసమ్పి అయం పుబ్బభాగపటిపదాతి వేదితబ్బా.

తత్థ ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. పటిసఙ్ఖాతి పటిసఙ్ఖాయ. తత్థాయం సఙ్ఖాసద్దో ఞాణకోట్ఠాసపఞ్ఞత్తిగణనాసు దిస్సతి. ‘‘సఙ్ఖాయేకం పటిసేవతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౬౮) హి ఞాణే దిస్సతి. ‘‘పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా సముదాచరన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౦౧) కోట్ఠాసే. ‘‘తేసం తేసం ధమ్మానం సఙ్ఖా సమఞ్ఞా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౩౧౩) పఞ్ఞత్తియం. ‘‘న సుకరం సఙ్ఖాతు’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౨౮) గణనాయం. ఇధ పన ఞాణే దట్ఠబ్బో.

పటిసఙ్ఖా యోనిసోతి హి ఉపాయేన పథేన పటిసఙ్ఖాయ ఞత్వా పచ్చవేక్ఖిత్వాతి అత్థో. ఏత్థ చ అసంవరే ఆదీనవపటిసఙ్ఖా యోనిసో పటిసఙ్ఖాతి వేదితబ్బా. సా చాయం ‘‘వరం, భిక్ఖవే, తత్తాయ అయోసలాకాయ ఆదిత్తాయ సమ్పజ్జలితాయ సజోతిభూతాయ చక్ఖున్ద్రియం సమ్పలిమట్ఠం, న త్వేవ చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేసు రూపేసు అనుబ్యఞ్జనసో నిమిత్తగ్గాహో’’తిఆదినా (సం. ని. ౪.౨౩౫) ఆదిత్తపరియాయనయేన వేదితబ్బా. చక్ఖున్ద్రియసంవరసంవుతో విహరతీతి ఏత్థ చక్ఖుమేవ ఇన్ద్రియం చక్ఖున్ద్రియం, సంవరణతో సంవరో, పిదహనతో థకనతోతి వుత్తం హోతి. సతియా ఏతం అధివచనం. చక్ఖున్ద్రియే సంవరో చక్ఖున్ద్రియసంవరో. తిత్థకాకో ఆవాటకచ్ఛపో వనమహింసోతిఆదయో వియ.

తత్థ కిఞ్చాపి చక్ఖున్ద్రియే సంవరో వా అసంవరో వా నత్థి. న హి చక్ఖుపసాదం నిస్సాయ సతి వా ముట్ఠసచ్చం వా ఉప్పజ్జతి. అపిచ యదా రూపారమ్మణం చక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, తదా భవఙ్గే ద్విక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధే కిరియమనోధాతు ఆవజ్జనకిచ్చం సాధయమానా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి, తతో చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చం, తతో విపాకమనోధాతు సమ్పటిచ్ఛనకిచ్చం, తతో విపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు సన్తీరణకిచ్చం, తతో కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు వోట్ఠబ్బనకిచ్చం సాధయమానా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి. తదనన్తరం జవనం జవతి.

తత్థపి నేవ భవఙ్గసమయే, న ఆవజ్జనాదీనం అఞ్ఞతరసమయే సంవరో వా అసంవరో వా అత్థి. జవనక్ఖణే పన సచే దుస్సీల్యం వా ముట్ఠసచ్చం వా అఞ్ఞాణం వా అక్ఖన్తి వా కోసజ్జం వా ఉప్పజ్జతి, అయం అసంవరో హోతి. ఏవం హోన్తోపి సో చక్ఖున్ద్రియే అసంవరోతి వుచ్చతి. కస్మా? తస్మిఞ్హి సతి ద్వారమ్పి అగుత్తం హోతి, భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి. యథా కిం, యథా నగరే చతూసు ద్వారేసు అసంవుతేసు కిఞ్చాపి అన్తో ఘరకోట్ఠకగబ్భాదయో సుసంవుతా, తథాపి అన్తోనగరే సబ్బం భణ్డం అరక్ఖితం అగోపితమేవ హోతి. నగరద్వారేన హి పవిసిత్వా చోరా యదిచ్ఛన్తి, తం కరేయ్యుం, ఏవమేవ జవనే దుస్సీల్యాదీసు ఉప్పన్నేసు, తస్మిం అసంవరే సతి ద్వారమ్పి అగుత్తం హోతి, భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపీతి.

తస్మిం పన సీలాదీసు ఉప్పన్నేసు ద్వారమ్పి గుత్తం హోతి, భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి. యథా కిం? యథా నగరద్వారేసు సుసంవుతేసు కిఞ్చాపి అన్తో ఘరాదయో అసంవుతా, తథాపి అన్తోనగరే సబ్బం భణ్డం సురక్ఖితం సుగోపితమేవ హోతి. నగరద్వారేసు హి పిహితేసు చోరానం పవేసో నత్థి, ఏవమేవ జవనే సీలాదీసు ఉప్పన్నేసు ద్వారమ్పి సుగుత్తం హోతి, భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి. తస్మా జవనక్ఖణే ఉప్పజ్జమానోపి చక్ఖున్ద్రియే సంవరోతి వుత్తో. ఇధ చాయం సతిసంవరో అధిప్పేతోతి వేదితబ్బో. చక్ఖున్ద్రియసంవరేన సంవుతో చక్ఖున్ద్రియసంవరసంవుతో, ఉపేతోతి వుత్తం హోతి. తథా హి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతోతి ఇమస్స విభఙ్గే ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో’’తి (విభ. ౫౧౧) వుత్తం. తం ఏకజ్ఝం కత్వా చక్ఖున్ద్రియసంవరేన సంవుతోతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.

అథ వా సంవరీతి సంవుతో, థకేసి పిదహీతి వుత్తం హోతి. చక్ఖున్ద్రియే సంవరసంవుతో చక్ఖున్ద్రియసంవరసంవుతో, చక్ఖున్ద్రియసంవరసఞ్ఞితం సతికవాటం చక్ఖుద్వారే, ఘరద్వారే కవాటం వియ సంవరి థకేసి పిదహీతి వుత్తం హోతి. అయమేవ చేత్థ అత్థో సున్దరతరో. తథా హి ‘‘చక్ఖున్ద్రియసంవరం అసంవుతస్స విహరతో సంవుతస్స విహరతో’’తి ఏతేసు పదేసు అయమేవ అత్థో దిస్సతి.

విహరతీతి ఏవం చక్ఖున్ద్రియసంవరసంవుతో యేన కేనచి ఇరియాపథవిహారేన విహరతి. యఞ్హిస్సాతిఆదిమ్హి యం చక్ఖున్ద్రియసంవరం అస్స భిక్ఖునో అసంవుతస్స అథకేత్వా అపిదహిత్వా విహరన్తస్సాతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. అథ వా, యే-కారస్స యన్తి ఆదేసో. హికారో చ పదపూరణో, యే అస్సాతి అత్థో.

ఉప్పజ్జేయ్యున్తి నిబ్బత్తేయ్యుం. ఆసవా విఘాతపరిళాహాతి చత్తారో ఆసవా చ అఞ్ఞే చ విఘాతకరా కిలేసపరిళాహా విపాకపరిళాహా చ. చక్ఖుద్వారే హి ఇట్ఠారమ్మణం ఆపాథగతం కామస్సాదవసేన అస్సాదయతో అభినన్దతో కామాసవో ఉప్పజ్జతి, ఈదిసం అఞ్ఞస్మిమ్పి సుగతిభవే లభిస్సామీతి భవపత్థనాయ అస్సాదయతో భవాసవో ఉప్పజ్జతి, సత్తోతి వా సత్తస్సాతి వా గణ్హన్తస్స దిట్ఠాసవో ఉప్పజ్జతి, సబ్బేహేవ సహజాతం అఞ్ఞాణం అవిజ్జాసవోతి చత్తారో ఆసవా ఉప్పజ్జన్తి. తేహి సమ్పయుత్తా అపరే కిలేసా విఘాతపరిళాహా, ఆయతిం వా తేసం విపాకా. తేపి హి అసంవుతస్సేవ విహరతో ఉప్పజ్జేయ్యున్తి వుచ్చన్తి.

ఏవంస తేతి ఏవం అస్స తే. ఏవం ఏతేన ఉపాయేన న హోన్తి, నో అఞ్ఞథాతి వుత్తం హోతి. ఏస నయో పటిసఙ్ఖా యోనిసో సోతిన్ద్రియసంవరసంవుతోతిఆదీసు.

ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఆసవా సంవరా పహాతబ్బాతి ఇమే ఛసు ద్వారేసు చత్తారో చత్తారో కత్వా చతువీసతి ఆసవా సంవరేన పహాతబ్బాతి వుచ్చన్తి. సబ్బత్థేవ చేత్థ సతిసంవరో ఏవ సంవరోతి వేదితబ్బో.

సంవరాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పటిసేవనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా

౨౩. పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరన్తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే సీలకథాయం వుత్తమేవ. యఞ్హిస్సాతి యం చీవరపిణ్డపాతాదీసు వా అఞ్ఞతరం అస్స. అప్పటిసేవతోతి ఏవం యోనిసో అప్పటిసేవన్తస్స. సేసం వుత్తనయమేవ. కేవలం పనిధ అలద్ధం చీవరాదిం పత్థయతో లద్ధం వా అస్సాదయతో కామాసవస్స ఉప్పత్తి వేదితబ్బా. ఈదిసం అఞ్ఞస్మిమ్పి సమ్పత్తిభవే సుగతిభవే లభిస్సామీతి భవపత్థనాయ అస్సాదయతో భవాసవస్స, అహం లభామి న లభామీతి వా మయ్హం వా ఇదన్తి అత్తసఞ్ఞం అధిట్ఠహతో దిట్ఠాసవస్స ఉప్పత్తి వేదితబ్బా. సబ్బేహేవ పన సహజాతో అవిజ్జాసవోతి ఏవం చతున్నం ఆసవానం ఉప్పత్తి విపాకపరిళాహా చ నవవేదనుప్పాదనతోపి వేదితబ్బా.

ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఆసవా పటిసేవనా పహాతబ్బాతి ఇమే ఏకమేకస్మిం పచ్చయే చత్తారో చత్తారో కత్వా సోళస ఆసవా ఇమినా ఞాణసంవరసఙ్ఖాతేన పచ్చవేక్ఖణపటిసేవనేన పహాతబ్బాతి వుచ్చన్తి.

పటిసేవనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అధివాసనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా

౨౪. పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఖమో హోతి సీతస్సాతి ఉపాయేన పథేన పచ్చవేక్ఖిత్వా ఖమో హోతి సీతస్స సీతం ఖమతి సహతి, న అవీరపురిసో వియ అప్పమత్తకేనపి సీతేన చలతి కమ్పతి కమ్మట్ఠానం విజహతి. అపిచ ఖో లోమసనాగత్థేరో వియ అనప్పకేనాపి సీతేన ఫుట్ఠో న చలతి న కమ్పతి, కమ్మట్ఠానమేవ మనసి కరోతి. థేరో కిర చేతియపబ్బతే పియఙ్గుగుహాయం పధానఘరే విహరన్తో అన్తరట్ఠకే హిమపాతసమయే లోకన్తరికనిరయే పచ్చవేక్ఖిత్వా కమ్మట్ఠానం అవిజహన్తోవ అబ్భోకాసే వీతినామేసి. ఏవం ఉణ్హాదీసుపి అత్థయోజనా వేదితబ్బా.

కేవలఞ్హి యో భిక్ఖు అధిమత్తమ్పి ఉణ్హం సహతి స్వేవ థేరో వియ, అయం ‘‘ఖమో ఉణ్హస్సా’’తి వేదితబ్బో. థేరో కిర గిమ్హసమయే పచ్ఛాభత్తం బహిచఙ్కమే నిసీది. కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో సేదాపిస్స కచ్ఛేహి ముచ్చన్తి. అథ నం అన్తేవాసికో ఆహ ‘‘ఇధ, భన్తే, నిసీదథ, సీతలో ఓకాసో’’తి. థేరో ‘‘ఉణ్హభయేనేవమ్హి ఆవుసో ఇధ నిసిన్నో’’తి అవీచిమహానిరయం పచ్చవేక్ఖిత్వా నిసీదియేవ. ఉణ్హన్తి చేత్థ అగ్గిసన్తాపోవ వేదితబ్బో. సూరియసన్తాపవసేన పనేతం వత్థు వుత్తం.

యో చ ద్వే తయో వారే భత్తం వా పానీయం వా అలభమానోపి అనమతగ్గే సంసారే అత్తనో పేత్తివిసయూపపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా అవేధేన్తో కమ్మట్ఠానం న విజహతియేవ. అధిమత్తేహి డంసమకసవాతాతపసమ్ఫస్సేహి ఫుట్ఠో చాపి తిరచ్ఛానూపపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా అవేధేన్తో కమ్మట్ఠానం న విజహతియేవ. సరీసపసమ్ఫస్సేన ఫుట్ఠో చాపి అనమతగ్గే సంసారే సీహబ్యగ్ఘాదిముఖేసు అనేకవారం పరివత్తితపుబ్బభావం పచ్చవేక్ఖిత్వా అవేధేన్తో కమ్మట్ఠానం న విజహతియేవ పధానియత్థేరో వియ. అయం ‘‘ఖమో జిఘచ్ఛాయ…పే… సరీసపసమ్ఫస్సాన’’న్తి వేదితబ్బో.

థేరం కిర ఖణ్డచేలవిహారే కణికారపధానియఘరే అరియవంసం సుణన్తం ఘోరవిసో సప్పో డంసి. థేరో జానిత్వాపి పసన్నచిత్తో నిసిన్నో ధమ్మంయేవ సుణాతి. విసవేగో థద్ధో అహోసి. థేరో ఉపసమ్పదమణ్డలం ఆదిం కత్వా సీలం పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిసుద్ధసీలోహమస్మీతి పీతిం ఉప్పాదేసి. సహ పీతుప్పాదా విసం నివత్తిత్వా పథవిం పావిసి. థేరో తత్థేవ చిత్తేకగ్గతం లభిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి.

యో పన అక్కోసవసేన దురుత్తే దురుత్తత్తాయేవ చ దురాగతే అపి అన్తిమవత్థుసఞ్ఞితే వచనపథే సుత్వా ఖన్తిగుణంయేవ పచ్చవేక్ఖిత్వా న వేధతి దీఘభాణకఅభయత్థేరో వియ. అయం ‘‘ఖమో దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథాన’’న్తి వేదితబ్బో.

థేరో కిర పచ్చయసన్తోసభావనారామతాయ మహాఅరియవంసప్పటిపదం కథేసి, సబ్బో మహాగామో ఆగచ్ఛతి. థేరస్స మహాసక్కారో ఉప్పజ్జతి. తం అఞ్ఞతరో మహాథేరో అధివాసేతుం అసక్కోన్తో దీఘభాణకో అరియవంసం కథేమీతి సబ్బరత్తిం కోలాహలం కరోసీతిఆదీహి అక్కోసి. ఉభోపి చ అత్తనో అత్తనో విహారం గచ్ఛన్తా గావుతమత్తం ఏకపథేన అగమంసు. సకలగావుతమ్పి సో తం అక్కోసియేవ. తతో యత్థ ద్విన్నం విహారానం మగ్గో భిజ్జతి, తత్థ ఠత్వా దీఘభాణకత్థేరో తం వన్దిత్వా ‘‘ఏస, భన్తే, తుమ్హాకం మగ్గో’’తి ఆహ. సో అసుణన్తో వియ అగమాసి. థేరోపి విహారం గన్త్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా నిసీది. తమేనం అన్తేవాసికో ‘‘కిం, భన్తే, సకలగావుతం పరిభాసన్తం న కిఞ్చి అవోచుత్థా’’తి ఆహ. థేరో ‘‘ఖన్తియేవ, ఆవుసో, మయ్హం భారో, న అక్ఖన్తి. ఏకపదుద్ధారేపి కమ్మట్ఠానవియోగం న పస్సామీ’’తి ఆహ. ఏత్థ చ వచనమేవ వచనపథోతి వేదితబ్బో.

యో పన ఉప్పన్నా సారీరికా వేదనా దుక్ఖమనట్ఠేన దుక్ఖా, బహలట్ఠేన తిబ్బా, ఫరుసట్ఠేన ఖరా, తిఖిణట్ఠేన కటుకా, అస్సాదవిరహతో అసాతా, మనం అవడ్ఢనతో అమనాపా, పాణహరణసమత్థతాయ పాణహరా అధివాసేతియేవ, న వేధతి. ఏవం సభావో హోతి చిత్తలపబ్బతే పధానియత్థేరో వియ. అయం ‘‘ఉప్పన్నానం…పే… అధివాసనజాతికో’’తి వేదితబ్బో.

థేరస్స కిర రత్తిం పధానేన వీతినామేత్వా ఠితస్స ఉదరవాతో ఉప్పజ్జి. సో తం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ఆవత్తతి పరివత్తతి. తమేనం చఙ్కమపస్సే ఠితో పిణ్డపాతియత్థేరో ఆహ ‘‘ఆవుసో, పబ్బజితో నామ అధివాసనసీలో హోతీ’’తి. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి అధివాసేత్వా నిచ్చలో సయి. వాతో నాభితో యావ హదయం ఫాలేతి. థేరో వేదనం విక్ఖమ్భేత్వా విపస్సన్తో ముహుత్తేన అనాగామీ హుత్వా పరినిబ్బాయీతి.

యఞ్హిస్సాతి సీతాదీసు యంకిఞ్చి ఏకధమ్మమ్పి అస్స. అనధివాసయతోతి అనధివాసేన్తస్స అక్ఖమన్తస్స. సేసం వుత్తనయమేవ. ఆసవుప్పత్తి పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బా. సీతేన ఫుట్ఠస్స ఉణ్హం పత్థయన్తస్స కామాసవో ఉప్పజ్జతి, ఏవం సబ్బత్థ. నత్థి నో సమ్పత్తిభవే సుగతిభవే సీతం వా ఉణ్హం వాతి భవం పత్థయన్తస్స భవాసవో. మయ్హం సీతం ఉణ్హన్తి గాహో దిట్ఠాసవో. సబ్బేహేవ సమ్పయుత్తో అవిజ్జాసవోతి.

‘‘ఇమే వుచ్చన్తి…పే… అధివాసనా పహాతబ్బా’’తి ఇమే సీతాదీసు ఏకమేకస్స వసేన చత్తారో చత్తారో కత్వా అనేకే ఆసవా ఇమాయ ఖన్తిసంవరసఙ్ఖాతాయ అధివాసనాయ పహాతబ్బాతి వుచ్చన్తీతి అత్థో. ఏత్థ చ యస్మా అయం ఖన్తి సీతాదిధమ్మే అధివాసేతి, అత్తనో ఉపరి ఆరోపేత్వా వాసేతియేవ. న అసహమానా హుత్వా నిరస్సతి, తస్మా ‘‘అధివాసనా’’తి వుచ్చతీతి వేదితబ్బా.

అధివాసనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పరివజ్జనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా

౨౫. పటిసఙ్ఖా యోనిసో చణ్డం హత్థిం పరివజ్జేతీతి అహం సమణోతి చణ్డస్స హత్థిస్స ఆసన్నే న ఠాతబ్బం. తతోనిదానఞ్హి మరణమ్పి సియా మరణమత్తమ్పి దుక్ఖన్తి ఏవం ఉపాయేన పథేన పచ్చయేన పచ్చవేక్ఖిత్వా చణ్డం హత్థిం పరివజ్జేతి పటిక్కమతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. చణ్డన్తి చ దుట్ఠం, వాళన్తి వుత్తం హోతి. ఖాణున్తి ఖదిరఖాణుఆదిం. కణ్టకట్ఠానన్తి కణ్టకానం ఠానం, యత్థ కణ్టకా విజ్జన్తి, తం ఓకాసన్తి వుత్తం హోతి. సోబ్భన్తి సబ్బతో పరిచ్ఛిన్నతటం. పపాతన్తి ఏకతో ఛిన్నతటం. చన్దనికన్తి ఉచ్ఛిట్ఠోదకగబ్భమలాదీనం ఛడ్డనట్ఠానం. ఓళిగల్లన్తి తేసంయేవ సకద్దమాదీనం సన్దనోకాసం. తం జణ్ణుమత్తమ్పి అసుచిభరితం హోతి, ద్వేపి చేతాని ఠానాని అమనుస్సదుట్ఠాని హోన్తి. తస్మా తాని వజ్జేతబ్బాని. అనాసనేతి ఏత్థ పన అయుత్తం ఆసనం అనాసనం, తం అత్థతో అనియతవత్థుకం రహోపటిచ్ఛన్నాసనన్తి వేదితబ్బం. అగోచరేతి ఏత్థపి చ అయుత్తో గోచరో అగోచరో, సో వేసియాదిభేదతో పఞ్చవిధో. పాపకే మిత్తేతి లామకే దుస్సీలే మిత్తపతిరూపకే, అమిత్తే వా. భజన్తన్తి సేవమానం. విఞ్ఞూ సబ్రహ్మచారీతి పణ్డితా బుద్ధిసమ్పన్నా సబ్రహ్మచారయో, భిక్ఖూనమేతం అధివచనం. తే హి ఏకకమ్మం ఏకుద్దేసో సమసిక్ఖతాతి ఇమం బ్రహ్మం సమానం చరన్తి, తస్మా సబ్రహ్మచారీతి వుచ్చన్తి. పాపకేసు ఠానేసూతి లామకేసు ఠానేసు. ఓకప్పేయ్యున్తి సద్దహేయ్యుం, అధిముచ్చేయ్యుం ‘‘అద్ధా అయమాయస్మా అకాసి వా కరిస్సతి వా’’తి.

యఞ్హిస్సాతి హత్థిఆదీసు యంకిఞ్చి ఏకమ్పి అస్స. సేసం వుత్తనయమేవ. ఆసవుప్పత్తి పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బా. హత్థిఆదినిదానేన దుక్ఖేన ఫుట్ఠస్స సుఖం పత్థయతో కామాసవో ఉప్పజ్జతి. నత్థి నో సమ్పత్తిభవే సుగతిభవే ఈదిసం దుక్ఖన్తి భవం పత్థేన్తస్స భవాసవో. మం హత్థీ మద్దతి, మం అస్సోతి గాహో దిట్ఠాసవో. సబ్బేహేవ సమ్పయుత్తో అవిజ్జాసవోతి.

ఇమే వుచ్చన్తి…పే… పరివజ్జనా పహాతబ్బాతి ఇమే హత్థిఆదీసు ఏకేకస్స వసేన చత్తారో చత్తారో కత్వా అనేకే ఆసవా ఇమినా సీలసంవరసఙ్ఖాతేన పరివజ్జనేన పహాతబ్బాతి వుచ్చన్తీతి వేదితబ్బా.

పరివజ్జనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వినోదనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా

౨౬. పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీతి ‘‘ఇతి పాయం వితక్కో అకుసలో, ఇతిపి సావజ్జో, ఇతిపి దుక్ఖవిపాకో, సో చ ఖో అత్తబ్యాబాధాయ సంవత్తతీ’’తిఆదినా నయేన యోనిసో కామవితక్కే ఆదీనవం పచ్చవేక్ఖిత్వా తస్మిం తస్మిం ఆరమ్మణే ఉప్పన్నం జాతమభినిబ్బత్తం కామవితక్కం నాధివాసేతి, చిత్తం ఆరోపేత్వా న వాసేతి, అబ్భన్తరే వా న వాసేతీతిపి అత్థో.

అనధివాసేన్తో కిం కరోతీతి? పజహతి ఛడ్డేతి.

కిం కచవరం వియ పిటకేనాతి? న హి, అపిచ ఖో నం వినోదేతి తుదతి విజ్ఝతి నీహరతి.

కిం బలిబద్దం వియ పతోదేనాతి? న హి, అథ ఖో నం బ్యన్తీకరోతి విగతన్తం కరోతి. యథాస్స అన్తోపి నావసిస్సతి అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి, తథా నం కరోతి.

కథం పన నం తథా కరోతీతి? అనభావం గమేతీతి అను అను అభావం గమేతి, విక్ఖమ్భనప్పహానేన యథా సువిక్ఖమ్భితో హోతి, తథా కరోతీతి వుత్తం హోతి. ఏస నయో బ్యాపాదవిహింసావితక్కేసు.

ఏత్థ చ కామవితక్కోతి ‘‘యో కామపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో మిచ్ఛాసఙ్కప్పో’’తి విభఙ్గే (విభ. ౯౧౦) వుత్తో. ఏస నయో ఇతరేసు. ఉప్పన్నుప్పన్నేతి ఉప్పన్నే ఉప్పన్నే, ఉప్పన్నమత్తేయేవాతి వుత్తం హోతి. సకిం వా ఉప్పన్నే వినోదేత్వా దుతియవారే అజ్ఝుపేక్ఖితా న హోతి, సతక్ఖత్తుమ్పి ఉప్పన్నే ఉప్పన్నే వినోదేతియేవ. పాపకే అకుసలేతి లామకట్ఠేన పాపకే, అకోసల్లతాయ అకుసలే. ధమ్మేతి తేయేవ కామవితక్కాదయో సబ్బేపి వా నవ మహావితక్కే. తత్థ తయో వుత్తా ఏవ. అవసేసా ‘‘ఞాతివితక్కో జనపదవితక్కో అమరవితక్కో పరానుద్దయతాపటిసంయుత్తో వితక్కో లాభసక్కారసిలోకపటిసంయుత్తో వితక్కో అనవఞ్ఞత్తిపటిసంయుత్తో వితక్కో’’తి (మహాని. ౨౦౭) ఇమే ఛ.

యఞ్హిస్సాతి ఏతేసు వితక్కేసు యంకిఞ్చి అస్స, సేసం వుత్తనయమేవ. కామవితక్కో పనేత్థ కామాసవో ఏవ. తబ్బిసేసో భవాసవో. తంసమ్పయుత్తో దిట్ఠాసవో. సబ్బవితక్కేసు అవిజ్జాసవోతి ఏవం ఆసవుప్పత్తిపి వేదితబ్బా.

ఇమే వుచ్చన్తి…పే… వినోదనా పహాతబ్బాతి ఇమే కామవితక్కాదివసేన వుత్తప్పకారా ఆసవా ఇమినా తస్మిం తస్మిం వితక్కే ఆదీనవపచ్చవేక్ఖణసహితేన వీరియసంవరసఙ్ఖాతేన వినోదనేన పహాతబ్బాతి వుచ్చన్తీతి వేదితబ్బా.

వినోదనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భావనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా

౨౭. పటిసఙ్ఖా యోనిసో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీతి అభావనాయ ఆదీనవం, భావనాయ చ ఆనిసంసం ఉపాయేన పథేన పచ్చవేక్ఖిత్వా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి, ఏస నయో సబ్బత్థ. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ఇమే ఉపరిమగ్గత్తయసమయసమ్భూతా లోకుత్తరబోజ్ఝఙ్గా ఏవ అధిప్పేతా, తథాపి ఆదికమ్మికానం బోజ్ఝఙ్గేసు అసమ్మోహత్థం లోకియలోకుత్తరమిస్సకేన నేసం నయేన అత్థవణ్ణనం కరిస్సామి. ఇధ పన లోకియనయం పహాయ లోకుత్తరనయో ఏవ గహేతబ్బో. తత్థ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గన్తిఆదినా నయేన వుత్తానం సత్తన్నం ఆదిపదానంయేవ తావ –

అత్థతో లక్ఖణాదీహి, కమతో చ వినిచ్ఛయో;

అనూనాధికతో చేవ, విఞ్ఞాతబ్బో విభావినా.

తత్థ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గే తావ సరణట్ఠేన సతి. సా పనేసా ఉపట్ఠానలక్ఖణా, అపిలాపనలక్ఖణా వా. వుత్తమ్పి హేతం ‘‘యథా, మహారాజ, రఞ్ఞో భణ్డాగారికో రఞ్ఞో సాపతేయ్యం అపిలాపేతి, ఏత్తకం, మహారాజ, హిరఞ్ఞం, ఏత్తకం సువణ్ణం, ఏత్తకం సాపతేయ్యన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సతి ఉప్పజ్జమానా కుసలాకుసలసావజ్జానవజ్జహీనపణీతకణ్హసుక్కసప్పటిభాగే ధమ్మే అపిలాపేతి. ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి (మి. ప. ౨.౧.౧౩) విత్థారో. అపిలాపనరసా. కిచ్చవసేనేవ హిస్స ఏతం లక్ఖణం థేరేన వుత్తం. అసమ్మోసరసా వా. గోచరాభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానా. సతి ఏవ సమ్బోజ్ఝఙ్గో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో. తత్థ బోధియా బోధిస్స వా అఙ్గోతి బోజ్ఝఙ్గో.

కిం వుత్తం హోతి? యా హి అయం ధమ్మసామగ్గీ, యాయ లోకియలోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాయ లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహన-కామసుఖత్తకిలమథానుయోగ-ఉచ్ఛేదసస్సతాభినివేసాదీనం అనేకేసం ఉపద్దవానం పటిపక్ఖభూతాయ సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిపస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ ధమ్మసామగ్గియా అరియసావకో బుజ్ఝతీతి కత్వా ‘‘బోధీ’’తి వుచ్చతి. బుజ్ఝతీతి కిలేససన్తాననిద్దాయ ఉట్ఠహతి, చత్తారి వా అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి, నిబ్బానమేవ వా సచ్ఛికరోతీతి వుత్తం హోతి. యథాహ ‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’’తి. తస్సా ధమ్మసామగ్గిసఙ్ఖాతాయ బోధియా అఙ్గోతిపి బోజ్ఝఙ్గో, ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదయో వియ.

యోపేస యథావుత్తప్పకారాయ ఏతాయ ధమ్మసామగ్గియా బుజ్ఝతీతి కత్వా అరియసావకో ‘‘బోధీ’’తి వుచ్చతి, తస్స బోధిస్స అఙ్గోతిపి బోజ్ఝఙ్గో, సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియ. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా ‘‘బుజ్ఝనకస్స పుగ్గలస్స అఙ్గాతి వా బోజ్ఝఙ్గా’’తి. అపిచ ‘‘బోజ్ఝఙ్గాతి కేనట్ఠేన బోజ్ఝఙ్గా? బోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, అనుబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, పటిబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, సమ్బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’తిఆదినా (పటి. మ. ౩.౧౭) పటిసమ్భిదానయేనాపి అత్థో వేదితబ్బో. పసత్థో సున్దరో వా బోజ్ఝఙ్గోతి సమ్బోజ్ఝఙ్గో. ఏవం సతి ఏవ సమ్బోజ్ఝఙ్గో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో. తం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం. ఏవం తావ ఏకస్స ఆదిపదస్స అత్థతో లక్ఖణాదీహి చ వినిచ్ఛయో విఞ్ఞాతబ్బో.

దుతియాదీసు పన చతుసచ్చధమ్మే విచినాతీతి ధమ్మవిచయో. సో పన విచయలక్ఖణో, ఓభాసనరసో, అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానో. వీరభావతో విధినా ఈరయితబ్బతో చ వీరియం. తం పగ్గహలక్ఖణం, ఉపత్థమ్భనరసం, అనోసీదనపచ్చుపట్ఠానం. పీణయతీతి పీతి. సా ఫరణలక్ఖణా, తుట్ఠిలక్ఖణా వా, కాయచిత్తానం పీణనరసా, తేసంయేవ ఓదగ్యపచ్చుపట్ఠానా. కాయచిత్తదరథపస్సమ్భనతో పస్సద్ధి. సా ఉపసమలక్ఖణా, కాయచిత్తదరథనిమ్మద్దనరసా, ఆయచిత్తానం అపరిప్ఫన్దనభూతసీతిభావపచ్చుపట్ఠానా. సమాధానతో సమాధి. సో అవిక్ఖేపలక్ఖణో, అవిసారలక్ఖణో వా, చిత్తచేతసికానం సమ్పిణ్డనరసో, చిత్తట్ఠితిపచ్చుపట్ఠానో. అజ్ఝుపేక్ఖనతో ఉపేక్ఖా. సా పటిసఙ్ఖానలక్ఖణా, సమవాహితలక్ఖణా వా, ఊనాధికతానివారణరసా, పక్ఖపాతుపచ్ఛేదరసా వా, మజ్ఝత్తభావపచ్చుపట్ఠానా. సేసం వుత్తనయమేవ. ఏవం సేసపదానమ్పి అత్థతో లక్ఖణాదీహి చ వినిచ్ఛయో విఞ్ఞాతబ్బో.

కమతోతి ఏత్థ చ ‘‘సతిఞ్చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సబ్బత్థికం వదామీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪) వచనతో సబ్బేసం సేసబోజ్ఝఙ్గానం ఉపకారకత్తా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోవ పఠమం వుత్తో. తతో పరం ‘‘సో తథా సతో విహరన్తో తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతీ’’తిఆదినా (విభ. ౪౬౯) నయేన సేసబోజ్ఝఙ్గానం పుబ్బాపరియవచనే పయోజనం సుత్తేయేవ వుత్తం. ఏవమేత్థ కమతోపి వినిచ్ఛయో విఞ్ఞాతబ్బో.

అనూనాధికతోతి కస్మా పన భగవతా సత్తేవ బోజ్ఝఙ్గా వుత్తా అనూనా అనధికాతి. లీనుద్ధచ్చపటిపక్ఖతో సబ్బత్థికతో చ. ఏత్థ హి తయో బోజ్ఝఙ్గా లీనస్స పటిపక్ఖా. యథాహ – ‘‘యస్మిఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, సమయే లీనం చిత్తం హోతి, కాలో తస్మిం సమయే ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪). తయో ఉద్ధచ్చస్స పటిపక్ఖా. యథాహ – ‘‘యస్మిఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, సమయే ఉద్ధతం చిత్తం హోతి, కాలో తస్మిం సమయే పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪). ఏకో పనేత్థ సబ్బత్థికో. యథాహ – ‘‘సతిఞ్చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సబ్బత్థికం వదామీ’’తి. ‘‘సబ్బత్థక’’న్తిపి పాఠో, ద్విన్నమ్పి సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బన్తి అత్థో. ఏవం లీనుద్ధచ్చపటిపక్ఖతో సబ్బత్థికతో చ సత్తేవ బోజ్ఝఙ్గా వుత్తా అనూనా అనధికాతి, ఏవమేత్థ అనూనాధికతోపి వినిచ్ఛయో విఞ్ఞాతబ్బో.

ఏవం తావ ‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గ’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తానం సత్తన్నం ఆదిపదానంయేవ అత్థవణ్ణనం ఞత్వా ఇదాని భావేతి వివేకనిస్సితన్తిఆదీసు ఏవం ఞాతబ్బా. భావేతీతి వడ్ఢేతి, అత్తనో చిత్తసన్తానే పునప్పునం జనేతి అభినిబ్బత్తేతీతి అత్థో. వివేకనిస్సితన్తి వివేకే నిస్సితం. వివేకోతి వివిత్తతా. స్వాయం తదఙ్గవివేకో విక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధి నిస్సరణవివేకోతి పఞ్చవిధో. తస్స నానత్తం ‘‘అరియధమ్మే అవినీతో’’తి ఏత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయమేవ హి తత్థ వినయోతి వుత్తో. ఏవం ఏతస్మిం పఞ్చవిధే వివేకే.

వివేకనిస్సితన్తి తదఙ్గవివేకనిస్సితం సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం నిస్సరణవివేకనిస్సితఞ్చ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీతి అయమత్థో వేదితబ్బో. తథా హి అయం బోజ్ఝఙ్గభావనానుయుత్తో యోగీ విపస్సనాక్ఖణే కిచ్చతో తదఙ్గవివేకనిస్సితం, అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం, మగ్గకాలే పన కిచ్చతో సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం, ఆరమ్మణతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి. పఞ్చవిధవివేకనిస్సితన్తిపి ఏకే, తే హి న కేవలం బలవవిపస్సనామగ్గఫలక్ఖణేసు ఏవ బోజ్ఝఙ్గే ఉద్ధరన్తి, విపస్సనాపాదకకసిణజ్ఝానఆనాపానాసుభబ్రహ్మవిహారజ్ఝానేసుపి ఉద్ధరన్తి. న చ పటిసిద్ధా అట్ఠకథాచరియేహి. తస్మా తేసం మతేన ఏతేసం ఝానానం పవత్తిక్ఖణే కిచ్చతో ఏవ విక్ఖమ్భనవివేకనిస్సితం. యథా చ ‘‘విపస్సనాక్ఖణే అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సిత’’న్తి వుత్తం, ఏవం పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితమ్పి భావేతీతి వత్తుం వట్టతి. ఏస నయో విరాగనిస్సితాదీసు. వివేకట్ఠా ఏవ హి విరాగాదయో.

కేవలఞ్హేత్థ వోస్సగ్గో దువిధో పరిచ్చాగవోస్సగ్గో చ పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో చాతి. తత్థ పరిచ్చాగవోస్సగ్గోతి విపస్సనాక్ఖణే చ తదఙ్గవసేన, మగ్గక్ఖణే చ సముచ్ఛేదవసేన కిలేసప్పహానం. పక్ఖన్దనవోస్సగ్గోతి విపస్సనాక్ఖణే తన్నిన్నభావేన, మగ్గక్ఖణే పన ఆరమ్మణకరణేన నిబ్బానపక్ఖన్దనం. తదుభయమ్పి ఇమస్మిం లోకియలోకుత్తరమిస్సకే అత్థవణ్ణనానయే వట్టతి. తథా హి అయం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో యథావుత్తేన పకారేన కిలేసే పరిచ్చజతి, నిబ్బానఞ్చ పక్ఖన్దతి. వోస్సగ్గపరిణామిన్తి ఇమినా పన సకలేన వచనేన వోస్సగ్గత్తం పరిణమన్తం పరిణతఞ్చ పరిపచ్చన్తం పరిపక్కఞ్చాతి. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘అయఞ్హి బోజ్ఝఙ్గభావనానుయుత్తో భిక్ఖు యథా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో కిలేసపరిచ్చాగవోస్సగ్గత్తం నిబ్బానపక్ఖన్దనవోస్సగ్గత్తఞ్చ పరిపచ్చతి, యథా చ పరిపక్కో హోతి, తథా నం భావేతీ’’తి. ఏస నయో సేసబోజ్ఝఙ్గేసు.

ఇధ పన నిబ్బానంయేవ సబ్బసఙ్ఖతేహి వివిత్తత్తా వివేకో, సబ్బేసం విరాగభావతో విరాగో, నిరోధభావతో నిరోధోతి వుత్తం. మగ్గో ఏవ చ వోస్సగ్గపరిణామీ, తస్మా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తియా వివేకనిస్సితం. తథా విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం. తఞ్చ ఖో అరియమగ్గక్ఖణుప్పత్తియా కిలేసానం సముచ్ఛేదతో పరిచ్చాగభావేన చ నిబ్బానపక్ఖన్దనభావేన చ పరిణతం పరిపక్కన్తి అయమేవ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏస నయో సేసబోజ్ఝఙ్గేసు.

యఞ్హిస్సాతి ఏతేసు బోజ్ఝఙ్గేసు యంకిఞ్చి అస్స. సేసం వుత్తనయమేవ. ఆసవుప్పత్తియం పనేత్థ ఇమేసం ఉపరిమగ్గత్తయసమ్పయుత్తానం బోజ్ఝఙ్గానం అభావితత్తా యే ఉప్పజ్జేయ్యుం కామాసవో భవాసవో అవిజ్జాసవోతి తయో ఆసవా, భావయతో ఏవంస తే ఆసవా న హోన్తీతి అయం నయో వేదితబ్బో.

ఇమే వుచ్చన్తి…పే… భావనా పహాతబ్బాతి ఇమే తయో ఆసవా ఇమాయ మగ్గత్తయసమ్పయుత్తాయ బోజ్ఝఙ్గభావనాయ పహాతబ్బాతి వుచ్చన్తీతి వేదితబ్బా.

౨౮. ఇదాని ఇమేహి సత్తహాకారేహి పహీనాసవం భిక్ఖుం థోమేన్తో ఆసవప్పహానే చస్స ఆనిసంసం దస్సేన్తో ఏతేహేవ చ కారణేహి ఆసవప్పహానే సత్తానం ఉస్సుక్కం జనేన్తో యతో ఖో, భిక్ఖవే…పే… అన్తమకాసి దుక్ఖస్సాతి ఆహ. తత్థ యతో ఖోతి సామివచనే తోకారో, యస్స ఖోతి వుత్తం హోతి. పోరాణా పన యస్మిం కాలేతి వణ్ణయన్తి. యే ఆసవా దస్సనా పహాతబ్బాతి యే ఆసవా దస్సనేన పహాతబ్బా, తే దస్సనేనేవ పహీనా హోన్తి, న అప్పహీనేసుయేవ పహీనసఞ్ఞీ హోతి. ఏవం సబ్బత్థ విత్థారో.

సబ్బాసవసంవరసంవుతోతి సబ్బేహి ఆసవపిధానేహి పిహితో, సబ్బేసం వా ఆసవానం పిధానేహి పిహితో. అచ్ఛేచ్ఛి తణ్హన్తి సబ్బమ్పి తణ్హం ఛిన్ది, సంఛిన్ది సముచ్ఛిన్ది. వివత్తయి సంయోజనన్తి దసవిధమ్పి సంయోజనం పరివత్తయి నిమ్మలమకాసి. సమ్మాతి హేతునా కారణేన. మానాభిసమయాతి మానస్స దస్సనాభిసమయా పహానాభిసమయా చ. అరహత్తమగ్గో హి కిచ్చవసేన మానం పస్సతి, అయమస్స దస్సనాభిసమయో. తేన దిట్ఠో పన సో తావదేవ పహీయతి దిట్ఠవిసేన దిట్ఠసత్తానం జీవితం వియ. అయమస్స పహానాభిసమయో.

అన్తమకాసి దుక్ఖస్సాతి ఏవం అరహత్తమగ్గేన సమ్మా మానస్స దిట్ఠత్తా పహీనత్తా చ యే ఇమే ‘‘కాయబన్ధనస్స అన్తో జీరతి (చూళవ. ౨౭౮). హరితన్తం వా’’తి (మ. ని. ౧.౩౦౪) ఏవం వుత్తఅన్తిమమరియాదన్తో చ, ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికాన’’న్తి (ఇతివు. ౯౧; సం. ని. ౩.౮౦) ఏవం వుత్తలామకన్తో చ, ‘‘సక్కాయో ఏకో అన్తో’’తి (అ. ని. ౬.౬౧) ఏవం వుత్తకోట్ఠాసన్తో చ, ‘‘ఏసేవన్తో దుక్ఖస్స సబ్బపచ్చయసఙ్ఖయా’’తి (సం. ని. ౨.౫౧) ఏవం వుత్తకోటన్తో చాతి ఏవం చత్తారో అన్తా, తేసు సబ్బస్సేవ వట్టదుక్ఖస్స అన్తం చతుత్థకోటిసఙ్ఖాతం అన్తిమకోటిసఙ్ఖాతం అన్తమకాసి పరిచ్ఛేదం పరివటుమం అకాసి. అన్తిమసముస్సయమత్తావసేసం దుక్ఖం అకాసీతి వుత్తం హోతి.

అత్తమనా తే భిక్ఖూతి సకమనా తుట్ఠమనా, పీతిసోమనస్సేహి వా సమ్పయుత్తమనా హుత్వా. భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి ఇదం దుక్ఖస్స అన్తకిరియాపరియోసానం భగవతో భాసితం సుకథితం సులపితం, ఏవమేతం భగవా ఏవమేతం సుగతాతి మత్థకేన సమ్పటిచ్ఛన్తా అబ్భనుమోదింసూతి.

సేసమేత్థ యం న వుత్తం, తం పుబ్బే వుత్తత్తా చ సువిఞ్ఞేయ్యత్తా చ న వుత్తం. తస్మా సబ్బం వుత్తానుసారేన అనుపదసో పచ్చవేక్ఖితబ్బం.

భావనాపహాతబ్బఆసవవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

సబ్బాసవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.