౩. ఛత్తమాణవకవిమానవణ్ణనా

యో వదతం పవరో మనుజేసూతి ఛత్తమాణవకవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తేన సమయేన సేతబ్యాయం అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స కిచ్ఛాలద్ధో పుత్తో ఛత్తో నామ బ్రాహ్మణమాణవో అహోసి. సో వయప్పత్తో పితరా పేసితో ఉక్కట్ఠం గన్త్వా బ్రాహ్మణస్స పోక్ఖరసాతిస్స సన్తికే మేధావితాయ అనలసతాయ చ న చిరేనేవ మన్తే విజ్జాట్ఠానాని చ ఉగ్గహేత్వా బ్రాహ్మణసిప్పే నిప్ఫత్తిం పత్తో. సో ఆచరియం అభివాదేత్వా ‘‘మయా తుమ్హాకం సన్తికే సిప్పం సిక్ఖితం, కిం వో గరుదక్ఖిణం దేమీ’’తి ఆహ. ఆచరియో ‘‘గరుదక్ఖిణా నామ అన్తేవాసికస్స విభవానురూపా, కహాపణసహస్సమానేహీ’’తి ఆహ. ఛత్తమాణవో ఆచరియం అభివాదేత్వా సేతబ్యం గన్త్వా మాతాపితరో వన్దిత్వా తేహి అభినన్దియమానో కతపటిసన్థారో తమత్థం పితు ఆరోచేత్వా ‘‘దేథ మే దాతబ్బయుత్తకం, అజ్జేవ దత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి ఆహ. తం మాతాపితరో ‘‘తాత, అజ్జ వికాలో, స్వే గమిస్ససీ’’తి వత్వా కహాపణే నీహరిత్వా భణ్డికం బన్ధాపేత్వా ఠపేసుం. చోరా తం పవత్తిం ఞత్వా ఛత్తమాణవకస్స గమనమగ్గే అఞ్ఞతరస్మిం వనగహనే నిలీనా అచ్ఛింసు ‘‘మాణవం మారేత్వా కహాపణే గణ్హిస్సామా’’తి.

భగవా పచ్చూససమయే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ లోకం వోలోకేన్తో ఛత్తమాణవకస్స సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠానం, చోరేహి మారితస్స దేవలోకే నిబ్బత్తిం, తతో సహ విమానేన ఆగతస్స తత్థ సన్నిపతితపరిసాయ చ ధమ్మాభిసమయం దిస్వా పఠమతరమేవ గన్త్వా మాణవకస్స గమనమగ్గే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. మాణవో ఆచరియధనం గహేత్వా సేతబ్యతో ఉక్కట్ఠాభిముఖో గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే భగవన్తం నిసిన్నం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా అట్ఠాసి. ‘‘కుహిం గమిస్ససీ’’తి భగవతా వుత్తో ‘‘ఉక్కట్ఠం, భో గోతమ, గమిస్సామి మయ్హం ఆచరియస్స పోక్ఖరసాతిస్స గరుదక్ఖిణం దాతు’’న్తి ఆహ. అథ భగవా ‘‘జానాసి పన త్వం, మాణవ, తీణి సరణాని, పఞ్చ సీలానీ’’తి వత్వా తేన ‘‘నాహం జానామి, కిమత్థియాని పనేతాని కీదిసాని చా’’తి వుత్తే ‘‘ఇదమీదిస’’న్తి సరణగమనస్స సీలసమాదానస్స చ ఫలానిసంసం విభావేత్వా ‘‘ఉగ్గణ్హాహి తావ, మాణవక, సరణగమనవిధి’’న్తి వత్వా ‘‘సాధు ఉగ్గణ్హిస్సామి, కథేథ భన్తే భగవా’’తి తేన యాచితో తస్స రుచియా అనురూపం గాథాబన్ధవసేన సరణగమనవిధిం దస్సేన్తో –

౮౮౬. ‘‘యో వదతం పవరో మనుజేసు, సక్యమునీ భగవా కతకిచ్చో;

పారగతో బలవీరియసమఙ్గీ, తం సుగతం సరణత్థముపేహి.

౮౮౭. ‘‘రాగవిరాగమనేజమసోకం, ధమ్మమసఙ్ఖతమప్పటికూలం;

మధురమిమం పగుణం సువిభత్తం, ధమ్మమిమం సరణత్థముపేహి.

౮౮౮. ‘‘యత్థ చ దిన్న మహప్ఫలమాహు, చతూసు సుచీసు పురిసయుగేసు;

అట్ఠ చ పుగ్గల ధమ్మదసా తే, సఙ్ఘమిమం సరణత్థముపేహీ’’తి. –

తిస్సో గాథాయో అభాసి.

౮౮౬. తత్థ యోతి అనియమితవచనం, తస్స ‘‘త’’న్తి ఇమినా నియమనం వేదితబ్బం. వదతన్తి వదన్తానం. పవరోతి సేట్ఠో, కథికానం ఉత్తమో వాదీవరోతి అత్థో. మనుజేసూతి ఉక్కట్ఠనిద్దేసో యథా ‘‘సత్థా దేవమనుస్సాన’’న్తి. భగవా పన దేవమనుస్సానమ్పి బ్రహ్మానమ్పి సబ్బేసమ్పి సత్తానం పవరోయేవ, భగవతో చ చరిమభవే మనుస్సేసు ఉప్పన్నతాయ వుత్తం ‘‘మనుజేసూ’’తి. తేనేవాహ ‘‘సక్యమునీ’’తి. సక్యకులప్పసుతతాయ సక్యో, కాయమోనేయ్యాదీహి సమన్నాగతతో అనవసేసస్స చ ఞేయ్యస్స ముననతో ముని చాతి సక్యముని. భాగ్యవన్తతాదీహి చతూహి కారణేహి భగవా. చతూహి మగ్గేహి కాతబ్బస్స పరిఞ్ఞాదిపభేదస్స సోళసవిధస్స కిచ్చస్స కతత్తా నిప్ఫాదితత్తా కతకిచ్చో. పారం సక్కాయస్స పరతీరం నిబ్బానం గతో సయమ్భుఞాణేన అధిగతోతి పారగతో. అసదిసేన కాయబలేన, అనఞ్ఞసాధారణేన ఞాణబలేన, చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవీరియేన చ సమన్నాగతత్తా బలవీరియసమఙ్గీ. సోభనగమనత్తా, సున్దరం ఠానం గతత్తా, సమ్మా గతత్తా, సమ్మా చ గదితత్తా సుగతో. తం సుగతం సమ్మాసమ్బుద్ధం సరణత్థం సరణాయ పరాయణాయ అపాయదుక్ఖవట్టదుక్ఖపరిత్తాణాయ ఉపేహి ఉపగచ్ఛ, అజ్జ పట్ఠాయ అహితనివత్తనేన హితసంవడ్ఢనేన ‘‘అయం మే భగవా సరణం తాణం లేణం పరాయణం గతి పటిసరణ’’న్తి భజ సేవ, ఏవం జానాహి వా బుజ్ఝస్సూతి అత్థో.

౮౮౭. రాగవిరాగన్తి అరియమగ్గమాహ. తేన హి అరియా అనాదికాలభావితమ్పి రాగం విరజ్జేన్తి. అనేజమసోకన్తి అరియఫలం. తఞ్హి ఏజాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ అవసిట్ఠానఞ్చ సోకనిమిత్తానం కిలేసానం సబ్బసో పటిప్పస్సమ్భనతో ‘‘అనేజం అసోక’’న్తి చ వుచ్చతి. ధమ్మన్తి సభావధమ్మం. సభావతో గహేతబ్బధమ్మో హేస యదిదం మగ్గఫలనిబ్బానాని, న పరియత్తిధమ్మో వియ పఞ్ఞత్తిధమ్మవసేన. ధమ్మన్తి వా పరమత్థధమ్మం, నిబ్బానన్తి అత్థో. సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతం సఙ్ఖతం, న సఙ్ఖతన్తి అసఙ్ఖతం. తదేవ నిబ్బానం. నత్థి ఏత్థ కిఞ్చిపి పటికూలన్తి అప్పటికూలం. సవనవేలాయం ఉపపరిక్ఖణవేలాయం పటిపజ్జనవేలాయన్తి సబ్బదాపి ఇట్ఠమేవాతి మధురం. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసన్నిస్సయాయ పటిభానసమ్పదాయ పవత్తితత్తా సుప్పవత్తిభావతో నిపుణభావతో చ పగుణం. విభజితబ్బస్స అత్థస్స ఖన్ధాదివసేన కుసలాదివసేన ఉద్దేసాదివసేన చ సుట్ఠు విభజనతో సువిభత్తం. తీహిపి పదేహి పరియత్తిధమ్మమేవ వదతి. తేనేవ హిస్స ఆపాథకాలే వియ విమద్దనకాలేపి కథేన్తస్స వియ సుణన్తస్సాపి సమ్ముఖీభావతో ఉభతోపచ్చక్ఖతాయ దస్సనత్థం ‘‘ఇమ’’న్తి వుత్తం. ధమ్మన్తి యథావపటిపజ్జన్తే అపాయదుక్ఖపాతతో ధారణత్థేన ధమ్మం, ఇదం చతుబ్బిధస్సాపి ధమ్మస్స సాధారణవచనం. పరియత్తిధమ్మోపి హి సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠానమత్తాయపి యథావపటిపత్తియా అపాయదుక్ఖపాతతో ధారేతి ఏవ. ఇమస్స చ అత్థస్స ఇదమేవ విమానం సాధకన్తి దట్ఠబ్బం. సాధారణభావేన యథావుత్తధమ్మస్స పచ్చక్ఖం కత్వా దస్సేన్తో పున ‘‘ఇమ’’న్తి ఆహ.

౮౮౮. యత్థాతి యస్మిం అరియసఙ్ఘే. దిన్నన్తి పరిచ్చత్తం అన్నాదిదేయ్యధమ్మం. దిన్న మహప్ఫలన్తి గాథాసుఖత్థం అనునాసికలోపో కతో. అచ్చన్తమేవ కిలేసాసుచితో విసుజ్ఝనేన సుచీసు ‘‘సోతాపన్నో సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో’’తిఆదినా (అ. ని. ౮.౬౦) వుత్తేసు చతూసు పురిసయుగేసు. అట్ఠాతి మగ్గట్ఠఫలట్ఠేసు యుగళే అకత్వా విసుం విసుం గహణేన అట్ఠ పుగ్గలా. గాథాసుఖత్థమేవ చేత్థ ‘‘పుగ్గల ధమ్మదసా’’తి రస్సం కత్వా నిద్దేసో. ధమ్మదసాతి చతుసచ్చధమ్మస్స నిబ్బానధమ్మస్స చ పచ్చక్ఖతో దస్సనకా. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతభావేన సఙ్ఘం.

ఏవం భగవతా తీహి గాథాహి సరణగుణసన్దస్సనేన సద్ధిం సరణగమనవిధిమ్హి వుత్తే మాణవో తంతంసరణగుణానుస్సరణముఖేన సరణగమనవిధినో అత్తనో హదయే ఠపితభావం విభావేన్తో తస్సా తస్సా గాథాయ అనన్తరం ‘‘యో వదతం పవరో’’తిఆదినా తం తం గాథం పచ్చనుభాసి. ఏవం పచ్చనుభాసిత్వా ఠితస్స పఞ్చ సిక్ఖాపదాని సరూపతో ఫలానిసంసతో చ విభావేత్వా తేసం సమాదానవిధిం కథేసి. సో తమ్పి సుట్ఠు ఉపధారేత్వా పసన్నమానసో ‘‘హన్దాహం భగవా గమిస్సామీ’’తి వత్వా రతనత్తయగుణం అనుస్సరన్తో తంయేవ మగ్గం పటిపజ్జి. భగవాపి ‘‘అలం ఇమస్స ఏత్తకం కుసలం దేవలోకూపపత్తియా’’తి జేతవనమేవ అగమాసి.

మాణవస్స పన పసన్నచిత్తస్స రతనత్తయగుణం సల్లక్ఖణవసేన ‘‘సరణం ఉపేమీ’’తి పవత్తచిత్తుప్పాదతాయ సరణేసు చ, భగవతా వుత్తనయేన పఞ్చన్నం సీలానం అధిట్ఠానేన సీలేసు చ పతిట్ఠితస్స తేనేవ నయేన రతనత్తయగుణే అనుస్సరన్తస్సేవ గచ్ఛన్తస్స చోరా మగ్గే పరియుట్ఠింసు. సో తే అగణేత్వా రతనత్తయగుణే అనుస్సరన్తోయేవ గచ్ఛతి. తఞ్చేకో చోరో గుమ్బన్తరం ఉపనిస్సాయ ఠితో విసపీతేన సరేన సహసావ విజ్ఝిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా కహాపణభణ్డికం గహేత్వా అత్తనో సహాయేహి సద్ధిం పక్కామి. మాణవో పన కాలం కత్వా తావతింసభవనే తింసయోజనికే కనకవిమానే సుత్తప్పబుద్ధో వియ అచ్ఛరాసహస్సపరివుతో సట్ఠిసకటభారాలఙ్కారపటిమణ్డితత్తభావో నిబ్బత్తి, తస్స విమానస్స ఆభా సాతిరేకాని వీసతియోజనాని ఫరిత్వా తిట్ఠతి.

అథ మాణవం కాలకతం దిస్వా సేతబ్యగామవాసినో మనుస్సా సేతబ్యం గన్త్వా తస్స మాతాపితూనం ఉక్కట్ఠగామవాసినో చ ఉక్కట్ఠం గన్త్వా బ్రాహ్మణస్స పోక్ఖరసాతిస్స కథేసుం. తం సుత్వా తస్స మాతాపితరో ఞాతిమిత్తా బ్రాహ్మణో చ పోక్ఖరసాతి సపరివారా అస్సుముఖా రోదమానా తం పదేసం అగమంసు, యేభుయ్యేన సేతబ్యవాసినో చ ఉక్కట్ఠవాసినో చ ఇచ్ఛానఙ్గలవాసినో చ సన్నిపతింసు, మహాసమాగమో అహోసి. అథ మాణవస్స మాతాపితరో మగ్గస్స అవిదూరే చితకం సజ్జేత్వా సరీరకిచ్చం కాతుం ఆరభింసు.

అథ భగవా చిన్తేసి ‘‘మయి గతే ఛత్తమాణవో మం వన్దితుం ఆగమిస్సతి, ఆగతఞ్చ తం కతకమ్మం కథాపేన్తో కమ్మఫలం పచ్చక్ఖం కారేత్వా ధమ్మం దేసేస్సామి, ఏవం మహాజనస్స ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం తం పదేసం ఉపగన్త్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది ఛబ్బణ్ణబుద్ధరంసియో విస్సజ్జేన్తో. అథ ఛత్తమాణవదేవపుత్తోపి అత్తనో సమ్పత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా, తస్సా కారణం ఉపధారేన్తో సరణగమనఞ్చ సీలసమాదానఞ్చ దిస్వా, విమ్హయజాతో భగవతి సఞ్జాతపసాదబహుమానో ‘‘ఇదానేవాహం గన్త్వా భగవన్తఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ వన్దిస్సామి, రతనత్తయగుణే చ మహాజనస్స పాకటే కరిస్సామీ’’తి కతఞ్ఞుతం నిస్సాయ సకలం తం అరఞ్ఞపదేసం ఏకాలోకం కరోన్తో, సహ విమానేన ఆగన్త్వా విమానతో ఓరుయ్హ మహతా పరివారేన సద్ధిం దిస్సమానరూపో ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతన్తో అభివాదేత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ఏకమన్తం అట్ఠాసి. తం దిస్వా మహాజనో ‘‘కో ను ఖో అయం దేవో వా బ్రహ్మా వా’’తి అచ్ఛరియబ్భుతజాతో ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం పరివారేసి. భగవా తేన కతపుఞ్ఞకమ్మం పాకటం కాతుం –

౮౮౯. ‘‘న తథా తపతి నభే సూరియో, చన్దో చ న భాసతి న ఫుస్సో;

యథా అతులమిదం మహప్పభాసం, కో ను త్వం తిదివా మహిం ఉపాగా.

౮౯౦. ‘‘ఛిన్దతి రంసీ పభఙ్కరస్స, సాధికవీసతియోజనాని ఆభా;

రత్తిమపి యథా దివం కరోతి, పరిసుద్ధం విమలం సుభం విమానం.

౮౯౧. ‘‘బహుపదుమవిచిత్రపుణ్డరీకం, వోకిణ్ణం కుసుమేహి నేకచిత్తం;

అరజవిరజహేమజాలఛన్నం, ఆకాసే తపతి యథాపి సూరియో.

౮౯౨. ‘‘రత్తమ్బరపీతవాససాహి, అగరుపియఙ్గుచన్దనుస్సదాహి;

కఞ్చనతనుసన్నిభత్తచాహి, పరిపూరం గగనంవ తారకాహి.

౮౯౩. ‘‘నరనారియో బహుకేత్థనేకవణ్ణా, కుసుమవిభూసితాభరణేత్థ సుమనా;

అనిలపముఞ్చితా పవన్తి సురభిం, తపనియవితతా సువణ్ణఛన్నా.

౮౯౪. ‘‘కిస్స సంయమస్స అయం విపాకో, కేనాసి కమ్మఫలేనిధూపపన్నో;

యథా చ తే అధిగతమిదం విమానం, తదనుపదం అవచాసి ఇగ్ఘ పుట్ఠో’’తి. –

తం దేవపుత్తం పటిపుచ్ఛి.

౮౮౬. తత్థ తపతీతి దిప్పతి. నభేతి ఆకాసే. ఫుస్సోతి ఫుస్సతారకా. అతులన్తి అనుపమం, అప్పమాణం వా. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ఇదం తవ విమానం అనుపమం అప్పమాణం పభస్సరభావేన తతో ఏవ మహప్పభాసం ఆకాసే దిప్పతి, న తథా తారకరూపాని దిప్పన్తి, న చన్దో, తాని తావ తిట్ఠన్తు, నాపి సూరియో దిప్పతి, ఏవంభూతో కో ను త్వం దేవలోకతో ఇమం భూమిపదేసం ఉపగతో, తం పాకటం కత్వా ఇమస్స మహాజనస్స కథేహీతి.

౮౯౦. ఛిన్దతీతి విచ్ఛిన్దతి, పవత్తితుం అదేన్తో పటిహనతీతి అత్థో. రంసీతి రస్మియో. పభఙ్కరస్సాతి సూరియస్స. తస్స చ విమానస్స పభా సమన్తతో పఞ్చవీసతి యోజనాని ఫరిత్వా తిట్ఠతి. తేనాహ ‘‘సాధికవీసతియోజనాని ఆభా’’తి. రత్తిమపి యథా దివం కరోతీతి అత్తనో పభాయ అన్ధకారం విధమన్తం రత్తిభాగమ్పి దివసభాగం వియ కరోతి. పరిసమన్తతో అన్తో చేవ బహి చ సుద్ధతాయ పరిసుద్ధం. సబ్బసో మలాభావేన విమలం. సున్దరతాయ సుభం.

౮౯౧. బహుపదుమవిచిత్రపుణ్డరీకన్తి బహువిధరత్తకమలఞ్చేవ విచిత్తవణ్ణసేతకమలఞ్చ. సేతకమలం పదుమం, రత్తకమలం పుణ్డరీకన్తి వదన్తి. వోకిణ్ణం కుసుమేహీతి అఞ్ఞేహి చ నానావిధేహి పుప్ఫేహి సమోకిణ్ణం. నేకచిత్తన్తి మాలాకమ్మలతాకమ్మాదినానావిధవిచిత్తం. అరజవిరజహేమజాలఛన్నన్తి సయం అపగతరజం విరజేన నిద్దోసేన కఞ్చనజాలేన ఛాదితం.

౮౯౨. రత్తమ్బరపీతవాససాహీతి రత్తవత్థాహి చేవ పీతవత్థాహి చ. ఏకా హి రత్తం దిబ్బవత్థం నివాసేత్వా పీతం ఉత్తరియం కరోతి, అపరా పీతం నివాసేత్వా రత్తం ఉత్తరియం కరోతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘రత్తమ్బరపీతవాససాహీ’’తి. అగరుపియఙ్గుచన్దనుస్సదాహీతి అగరుగన్ధేన పియఙ్గుమాలాహి చన్దనగన్ధేహి చ ఉస్సదాహి, ఉస్సన్నదిబ్బాగరుగన్ధాదికాహీతి అత్థో. కఞ్చనతనుసన్నిభత్తచాహీతి కనకసదిససుఖుమచ్ఛవీహి. పరిపూరన్తి తహం తహం విచరన్తీహి సఙ్గీతిపసుతాహి చ పరిపుణ్ణం.

౮౯౩. బహుకేత్థాతి బహుకా ఏత్థ. అనేకవణ్ణాతి నానారూపా. కుసమవిభూసితాభరణాతి విసేసతో సురభివాయనత్థం దిబ్బకుసుమేహి అలఙ్కతదిబ్బాభరణా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం విమానే. సుమనాతి సున్దరమనా పముదితచిత్తా. అనిలపముఞ్చితా పవన్తి సురభిన్తి అనిలేన పముఞ్చితగన్ధానం పుప్ఫానం వాయునా విముత్తపత్తపుటం వియ విబన్ధతాయ వికసితతాయ చ సుగన్ధం పవాయన్తి. ‘‘అనిలపధూపితా’’తిపి పఠన్తి, వాతేన మన్దం ఆవుయ్హమానా హేమమయపుప్ఫాతి అత్థో. కనకచీరకాదీహి వేణిఆదీసు ఓతతతాయ తపనియవితతా. యేభుయ్యేన కఞ్చనాభరణేహి అచ్ఛాదితసరీరతాయ సువణ్ణఛన్నా. నరనారియోతి దేవపుత్తా దేవధీతరో చ బహుకా ఏత్థ తవ విమానేతి దస్సేతి.

౮౯౪. ఇఙ్ఘాతి చోదనత్థే నిపాతో పుట్ఠోతి పుచ్ఛితో ఇమస్స మహాజనస్స కమ్మఫలపచ్చక్ఖభావాయాతి అధిప్పాయో.

తతో దేవపుత్తో ఇమాహి గాథాహి బ్యాకాసి –

౮౯౫. ‘‘సయమిధ పథే సమేచ్చ మాణవేన, సత్థానుసాసి అనుకమ్పమానో;

తవ రతనవరస్స ధమ్మం సుత్వా, కరిస్సామీతి చ బ్రవిత్థ ఛత్తో.

౮౯౬. ‘‘జినవరపవరం ఉపేహి సరణం, ధమ్మఞ్చాపి తథేవ భిక్ఖుసఙ్ఘం;