౧౨. రజ్జుమాలావిమానవణ్ణనా

అభిక్కన్తేన వణ్ణేనాతి రజ్జుమాలావిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తేన సమయేన గయాగామకే అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స ధీతా తస్మింయేవ గామే ఏకస్స బ్రాహ్మణకుమారస్స దిన్నా పతికులం గతా, తస్మిం గేహే ఇస్సరియం వత్తేన్తీ తిట్ఠతి. సా తస్మిం గేహే దాసియా ధీతరం దిస్వా న సహతి. దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ కోధేన తటతటాయమానా అక్కోసతి పరిభాసతి, ఖటకఞ్చస్సా దేతి. యదా పన సా వయప్పత్తియా కిచ్చసమత్థా జాతా, తదా నం జణ్ణుకప్పరముట్ఠీహి పహరతేవ యథా తం పురిమజాతీసు బద్ధాఘాతా.

సా కిర దాసీ కస్సపదసబలస్స కాలే తస్సా సామినీ అహోసి, ఇతరా దాసీ. సా తం లేడ్డుదణ్డాదీహి ముట్ఠిఆదీహి చ అభిణ్హం అభిహనతి. సా తేన నిబ్బిన్నా యథాబలం దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా ‘‘అనాగతే అహం సామినీ హుత్వా ఇమిస్సా ఉపరి ఇస్సరియం వత్తేయ్య’’న్తి పత్థనం ఠపేసి. అథ సా దాసీ తతో చుతా అపరాపరం సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే వుత్తనయేన గయాగామకే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా పతికులం గతా, ఇతరాపి తస్సా దాసీ అహోసి. ఏవం బద్ధాఘాతతాయ సా తం విహేఠేతి.

ఏవం విహేఠేన్తీ అకారణేనేవ కేసేసు గహేత్వా హత్థేహి చ పాదేహి చ సుహతం హని. సా న్హాపితసాలం గన్త్వా ఖురముణ్డం కారేత్వా అగమాసి. సామినీ ‘‘కిం జే దుట్ఠదాసి ముణ్డనమత్తేన తవ విప్పమోక్ఖో’’తి రజ్జుం సీసే బన్ధిత్వా తత్థ నం గహేత్వా ఓణమేత్వా ఘాతేతి, తస్సా తఞ్చ రజ్జుం అపనేతుం న దేతి. తతో పట్ఠాయ దాసియా ‘‘రజ్జుమాలా’’తి నామం అహోసి.

అథేకదివసం సత్థా పచ్చూససమయే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ లోకం వోలోకేన్తో రజ్జుమాలాయ సోతాపత్తిఫలూపనిస్సయం, తస్సా చ బ్రాహ్మణియా సరణేసు సీలేసు చ పతిట్ఠానం దిస్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేన్తో. రజ్జుమాలాపి ఖో దివసే దివసే తాయ తథా విహేఠియమానా ‘‘కిం మే ఇమినా దుజ్జీవితేనా’’తి నిబ్బిన్నరూపా జీవితే మరితుకామా ఘటం గహేత్వా ఉదకతిత్థం గచ్ఛన్తీ వియ గేహతో నిక్ఖన్తా అనుక్కమేన వనం పవిసిత్వా భగవతో నిసిన్నరుక్ఖస్స అవిదూరే అఞ్ఞతరస్స రుక్ఖస్స సాఖాయ రజ్జుం బన్ధిత్వా పాసం కత్వా ఉబ్బన్ధితుకామా ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తీ అద్దస భగవన్తం తత్థ నిసిన్నం పాసాదికం పసాదనీయం ఉత్తమదమథసమథమనుప్పత్తం ఛబ్బణ్ణబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేన్తం. దిస్వా బుద్ధగారవేన ఆకడ్ఢియమానహదయా ‘‘కిం ను ఖో భగవా మాదిసానమ్పి ధమ్మం దేసేతి, యమహం సుత్వా ఇతో దుజ్జీవితతో ముచ్చేయ్య’’న్తి చిన్తేసి.

అథ భగవా తస్సా చిత్తాచారం ఓలోకేత్వా ‘‘రజ్జుమాలే’’తి ఆహ. సా తం సుత్వా అమతేన వియ అభిసిత్తా పీతియా నిరన్తరం ఫుట్ఠా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. తస్సా భగవా అనుపుబ్బికథానుపుబ్బకం చతుసచ్చకథం కథేసి, సా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సత్థా ‘‘వట్టతి ఏత్తకో రజ్జుమాలాయ అనుగ్గహో, ఇదానేసా కేనచి అప్పధంసియా జాతా’’తి అరఞ్ఞతో నిక్ఖమిత్వా గామస్స అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. రజ్జుమాలాపి అత్తానం వినిపాతేతుం అభబ్బతాయ ఖన్తిమేత్తానుద్దయసమ్పన్నతాయ చ ‘‘బ్రాహ్మణీ మం హనతు వా విహేఠేతు వా యం వా తం వా కరోతూ’’తి ఘటేన ఉదకం గహేత్వా గేహం అగమాసి. సామికో గేహద్వారే ఠితో తం దిస్వా ‘‘త్వం అజ్జ ఉదకతిత్థం గతా చిరాయిత్వా ఆగతా, ముఖవణ్ణో చ తే అతివియ విప్పసన్నో, త్వఞ్చ అఞ్ఞేన ఆకారేన ఉపట్ఠాసి, కిం ఏత’’న్తి పుచ్ఛి. సా తస్స తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి.

బ్రాహ్మణో తస్సా వచనం సుత్వా తుస్సిత్వా గేహం గన్త్వా రజ్జుమాలాయ ఉపరి ‘‘తయా న కిఞ్చి కాతబ్బ’’న్తి సుణిసాయ వత్వా తుట్ఠమానసో సీఘతరం సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా సాదరేన కతపటిసన్థారో సత్థారం నిమన్తేత్వా అత్తనో గేహం ఆనేత్వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన పరివిసిత్వా భగవన్తం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం నిసీది, సుణిసాపిస్స ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. గయాగామవాసినోపి బ్రాహ్మణగహపతికా తం పవత్తిం సుత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా అప్పేకచ్చే అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే సమ్మోదనీయం కత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు.

సత్థా రజ్జుమాలాయ తస్సా చ బ్రాహ్మణియా పురిమజాతీసు కతకమ్మం విత్థారతో కథేత్వా సమ్పత్తపరిసాయ అనురూపం ధమ్మం దేసేసి. తం సుత్వా బ్రాహ్మణీ చ మహాజనో చ తత్థ సన్నిపతితో సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠహి. సత్థా ఆసనా ఉట్ఠహిత్వా సావత్థిమేవ అగమాసి. బ్రాహ్మణో రజ్జుమాలం ధీతుట్ఠానే ఠపేసి. తస్స సుణిసా రజ్జుమాలం పియచక్ఖూహి ఓలోకేన్తీ యావజీవం మనాపేనేవ సినేహేన పరిహరి. రజ్జుమాలా అపరభాగే కాలం కత్వా తావతింసేసు నిబ్బత్తి, అచ్ఛరాసహస్సఞ్చస్సా పరివారో అహోసి. సా సట్ఠిసకటభారప్పమాణేహి దిబ్బాభరణేహి పటిమణ్డితత్తభావా అచ్ఛరాసహస్సపరివుత్తా నన్దనవనాదీసు మహతిం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవమానా పముదితమనా విచరతి. అథాయస్మా మహామోగ్గల్లానో దేవచారికం గతో తం మహన్తేన దిబ్బానుభావేన మహతియా దేవిద్ధియా విజ్జోతమానం దిస్వా తాయ కతకమ్మం ఇమాహి గాథాహి పుచ్ఛి.

౮౨౬. ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, యా త్వం తిట్ఠసి దేవతే;

హత్థే పాదే చ విగ్గయ్హ, నచ్చసి సుప్పవాదితే.

౮౨౭. ‘‘తస్సా తే నచ్చమానాయ, అఙ్గమఙ్గేహి సబ్బసో;

దిబ్బా సద్దా నిచ్ఛరన్తి, సవనీయా మనోరమా.

౮౨౮. ‘‘తస్సా తే నచ్చమానాయ, అఙ్గమఙ్గేహి సబ్బసో;

దిబ్బా గన్ధా పవాయన్తి, సుచిగన్ధా మనోరమా.

౮౨౯. ‘‘వివత్తమానా కాయేన, యా వేణీసు పిళన్ధనా;

తేసం సుయ్యతి నిగ్ఘోసో, తూరియే పఞ్చఙ్గికే యథా.

౮౩౦. ‘‘వటంసకా వాతధుతా, వాతేన సమ్పకమ్పితా;

తేసం సుయ్యతి నిగ్ఘోసో, తూరియే పఞ్చఙ్గికే యథా.

౮౩౧. ‘‘యాపి తే సిరస్మిం మాలా, సుచిగన్ధా మనోరమా;

వాతి గన్ధో దిసా సబ్బా, రుక్ఖో మఞ్జూసకో యథా.

౮౩౨. ‘‘ఘాయసే తం సుచిగన్ధం, రూపం పస్ససి అమానుసం;

దేవతే పుచ్ఛితాచిక్ఖ, కిస్స కమ్మస్సిదం ఫల’’న్తి.

౮౨౬. తత్థ హత్థే పాదే చ విగ్గయ్హాతి హత్థే చ పాదే చ వివిధేహి ఆకారేహి గహేత్వా, పుప్ఫముట్ఠిపుప్ఫఞ్జలిఆదిభేదస్స సాఖాభినయస్స దస్సనవసేన వివిధేహి ఆకారేహి హత్థే, చ, సమపాదాదీనమ్పి ఠానవిసేసానం దస్సనవసేన వివిధేహి ఆకారేహి పాదే చ ఉపాదియిత్వాతి అత్థో. చ-సద్దేన సాఖాభినయం సఙ్గణ్హాతి. నచ్చసీతి నటసి. యా త్వన్తి యా వుత్తనయవసేన నచ్చం కరోసీతి అత్థో. సుప్పవాదితేతి సున్దరే పవజ్జనే సతి తవ నచ్చస్స అనురూపవసేన వీణావంసముదిఙ్గతాళాదికే వాదియమానే, పఞ్చఙ్గికే తూరియే పగ్గయ్హమానేతి అత్థో. సేసం హేట్ఠావిమానే వుత్తనయమేవ.

ఏవం థేరేన పుచ్ఛితా సా దేవతా అత్తనో పురిమజాతిఆదిం ఇమాహి గాథాహి బ్యాకాసి –

౮౩౩. ‘‘దాసీ అహం పురే ఆసిం, గయాయం బ్రాహ్మణస్సహం;

అప్పపుఞ్ఞా అలక్ఖికా, రజ్జుమాలాతి మం విదుం.

౮౩౪. ‘‘అక్కోసానం వధానఞ్చ, తజ్జనాయ చ ఉగ్గతా;

కుటం గహేత్వా నిక్ఖమ్మ, అగఞ్ఛిం ఉదహారియా.

౮౩౫. ‘‘విపథే కుటం నిక్ఖిపిత్వా, వనసణ్డం ఉపాగమిం;

‘ఇధేవాహం మరిస్సామి, కో అత్థో జీవితేన మే’.

౮౩౬. ‘‘దళ్హం పాసం కరిత్వాన, ఆసుమ్భిత్వాన పాదపే;

తతో దిసా విలోకేసిం, ‘కో ను ఖో వనమస్సితో’.

౮౩౭. ‘‘తత్థద్దసాసిం సమ్బుద్ధం, సబ్బలోకహితం మునిం;

నిసిన్నం రుక్ఖమూలస్మిం, ఝాయన్తం అకుతోభయం.

౮౩౮. ‘‘తస్సా మే అహు సంవేగో, అబ్భుతో లోమహంసనో;

‘కో ను ఖో వనమస్సితో, మనుస్సో ఉదాహు దేవతా’.

౮౩౯. ‘‘పాసాదికం పసాదనీయం, వనా నిబ్బనమాగతం;

దిస్వా మనో మే పసీది, నాయం యాదిసకీదిసో.

౮౪౦. ‘‘గుత్తిన్ద్రియో ఝానరతో, అబహిగ్గతమానసో;

హితో సబ్బస్స లోకస్స, బుద్ధో అయం భవిస్సతి.

౮౪౧. ‘‘భయభేరవో దురాసదో, సీహోవ గుహమస్సితో;

దుల్లభాయం దస్సనాయ, పుప్ఫం ఓదుమ్బరం యథా.

౮౪౨. ‘‘సో మం ముదూహి వాచాహి, ఆలపిత్వా తథాగతో;

రజ్జుమాలేతి మంవోచ, సరణం గచ్ఛ తథాగతం.

౮౪౩. ‘‘తాహం గిరం సుణిత్వాన, నేలం అత్థవతిం సుచిం;

సణ్హం ముదుఞ్చ వగ్గుఞ్చ, సబ్బసోకాపనూదనం.

౮౪౪. ‘‘కల్లచిత్తఞ్చ మం ఞత్వా, పసన్నం సుద్ధమానసం;

హితో సబ్బస్స లోకస్స, అనుసాసి తథాగతో.

౮౪౫. ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి మంవోచ, అయం దుక్ఖస్స సమ్భవో;

దుక్ఖనిరోధో మగ్గో చ, అఞ్జసో అమతోగధో.

౮౪౬. ‘‘అనుకమ్పకస్స కుసలస్స, ఓవాదమ్హి అహం ఠితా;

అజ్ఝగా అమతం సన్తిం, నిబ్బానం పదమచ్చుతం.

౮౪౭. ‘‘సాహం అవట్ఠితాపేమా, దస్సనే అవికమ్పినీ;

మూలజాతాయ సద్ధాయ, ధీతా బుద్ధస్స ఓరసా.

౮౪౮. ‘‘సాహం రమామి కీళామి, మోదామి అకుతోభయా;

దిబ్బమాలం ధారయామి, పివామి మధుమద్దవం.

౮౪౯. ‘‘సట్ఠితూరియసహస్సాని, పటిబోధం కరోన్తి మే;

ఆళమ్బో గగ్గరో భీమో, సాధువాదీ చ సంసయో.

౮౫౦. ‘‘పోక్ఖరో చ సుఫస్సో చ, విణామోక్ఖా చ నారియో;

నన్దా చేవ సునన్దా చ, సోణదిన్నా సుచిమ్హితా.

౮౫౧. ‘‘అలమ్బుసా మిస్సకేసీ చ, పుణ్డరీకాతిదారుణీ;

ఏణీఫస్సా సుఫస్సా చ, సుభద్దా ముదువాదినీ.

౮౫౨. ‘‘ఏతా చఞ్ఞా చ సేయ్యాసే, అచ్ఛరానం పబోధికా;

తా మం కాలేనుపాగన్త్వా, అభిభాసన్తి దేవతా.

౮౫౩. ‘‘హన్ద నచ్చామ గాయామ, హన్ద తం రమయామసే;

నయిదం అకతపుఞ్ఞానం, కతపుఞ్ఞానమేవిదం.

౮౫౪. ‘‘అసోకం నన్దనం రమ్మం, తిదసానం మహావనం;

సుఖం అకతపుఞ్ఞానం, ఇధ నత్థి పరత్థ చ.

౮౫౫. ‘‘సుఖఞ్చ కతపుఞ్ఞానం, ఇధ చేవ పరత్థ చ;

తేసం సహబ్యకామానం, కత్తబ్బం కుసలం బహుం;

కతపుఞ్ఞా హి మోదన్తి, సగ్గే భోగసమఙ్గినో.

౮౫౬. ‘‘బహూనం వత అత్థాయ, ఉప్పజ్జన్తి తథాగతా;

దక్ఖిణేయ్యా మనుస్సానం, పుఞ్ఞక్ఖేత్తానమాకరా;

యత్థ కారం కరిత్వాన, సగ్గే మోదన్తి దాయకా’’తి.

౮౩౩. తత్థ దాసీ అహం పురే ఆసిన్తి పురే పురిమజాతియం అహం అన్తోజాతా దాసీ అహోసిం. తత్థ కస్సాతి ఆహ ‘‘గయాయం బ్రాహ్మణస్సహ’’న్తి, గయానామకే గామే అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స. హన్తి నిపాతమత్తం. అప్పపుఞ్ఞాతి మన్దభాగ్యా అపుఞ్ఞా. అలక్ఖికాతి నిస్సిరికా కాలకణ్ణీ. రజ్జుమాలాతి మం విదున్తి, కేసే గహేత్వా ఆకడ్ఢనపరికడ్ఢనదుక్ఖేన ముణ్డకే కతే పునపి తదత్థమేవ సీసే దళ్హం బన్ధిత్వా ఠపితరజ్జుకుణ్డలకవసేన ‘‘రజ్జుమాలా’’తి మం మనుస్సా జానింసు.

౮౩౪. వధానన్తి తాళనానం. తజ్జనాయాతి భయసంతజ్జనేన. ఉగ్గతాతి ఉగ్గతాయ దోమనస్సుప్పత్తియా. ఉదహారియాతి ఉదకహారికా, ఉదకం ఆహరన్తీ వియ హుత్వాతి అధిప్పాయో.

౮౩౫. విపథేతి అపథే, మగ్గతో అపక్కమిత్వాతి అత్థో. క్వత్థోతి కో అత్థో. సోయేవ వా పాఠో.

౮౩౬. దళ్హం పాసం కరిత్వానాతి బన్ధనపాసం థిరం అచ్ఛిజ్జనకం కత్వా. ఆసుమ్భిత్వాన పాదపేతి విటపే లగ్గనవసేన పాదపే రుక్ఖే ఖిపిత్వా. తతో దిసా విలోకేసిం, కో ను ఖో వనమస్సితోతి ఇమం వనం పవిసనవసేన అస్సితో ను ఖో కోచి అత్థి, యతో మే మరణన్తరాయో సియాతి అధిప్పాయో.

౮౩౭. సమ్బుద్ధన్తిఆది తదా తస్సా తాదిసే నిచ్ఛయే అసతిపి సభావవసేన వుత్తం. తస్సత్థో – సయమేవ సమ్మదేవ చ సబ్బస్సాపి బుజ్ఝితబ్బస్స బుద్ధత్తా సమ్బుద్ధం, మహాకరుణాయోగేన హీనాదిభేదభిన్నస్స సబ్బస్సాపి లోకస్స ఏకన్తహితత్తా సబ్బలోకహితం, ఉభయలోకం ముననతో మునిం, నిసజ్జావసేన కిలేసాభిసఙ్ఖారేహి ఠానా చావనాభావేన చ నిసిన్నం, ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానేన లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన చ ఝాయన్తం, బోధిమూలేయేవ భయహేతూనం సముచ్ఛిన్నత్తా కుతోచిపి భయాభావతో అకుతోభయన్తి వేదితబ్బం.

౮౩౮. సంవేగో నామ సహోత్తప్పం ఞాణం, సో తస్సా భగవతో దస్సనేన ఉప్పజ్జి. తేనాహ ‘‘తస్సా మే అహు సంవేగో’’తి.

౮౩౯. పాసాదికన్తి పసాదావహం, ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభాకేతుమాలాలఙ్కతాయ సమన్తపాసాదికాయ అత్తనో సరీరసోభాసమ్పత్తియా రూపకాయదస్సనబ్యావటస్స జనస్స సాధుభావతో పసాదసంవడ్ఢనన్తి అత్థో. పసాదనీయన్తి దసబల-చతువేసారజ్జఛఅసాధారణఞాణ-అట్ఠారసావేణిక-బుద్ధధమ్మపభుతిఅపరిమాణగుణసమన్నాగతాయ ధమ్మకాయసమ్పత్తియా సరిక్ఖకజనస్స పసీదితబ్బయుత్తం, పాసాదికన్తి అత్థో. వనాతి కిలేసవనతో అపక్కమిత్వా. నిబ్బనమాగతన్తి నిత్తణ్హభావం నిబ్బానమేవ ఉపగతం అధిగతం. యాదిసకీదిసోతి యో వా సో వా, పచురజనోతి అత్థో.

౮౪౦-౪౧. మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం అగ్గమగ్గగోపనాయ గోపితత్తా గుత్తిన్ద్రియో. అగ్గఫలజ్ఝానాభిరతియా ఝానరతో. తతో ఏవ బహిభూతేహి రూపాదిఆరమ్మణేహి అపక్కమిత్వా విసయజ్ఝత్తే నిబ్బానే చ ఓగాళ్హచిత్తతాయ అబహిగ్గతమానసో. మిచ్ఛాగాహమోచనభయేన విపల్లాసవన్తేహి మిచ్ఛాదిట్ఠికేహి భాయితబ్బతో తేసఞ్చ భయజననతో భయభేరవో. పయోగాసయవిపన్నేహి అనుపగమనీయతో చ కేనచిపి అనాసాదనీయతో చ దురాసదో. దుల్లభాయన్తి దుల్లభో అయం. దస్సనాయాతి దట్ఠుమ్పి. పుప్ఫం ఓదుమ్బరం యథాతి యథా నామ ఉదుమ్బరే భవం పుప్ఫం దుల్లభదస్సనం, కదాచిదేవ భవేయ్య, న వా భవేయ్య, ఏవం ఈదిసస్స ఉత్తమపుగ్గలస్సాతి అత్థో.

౮౪౨. సో తథాగతో ముదూహి వాచాహి సణ్హాయ వాచాయ ‘‘రజ్జుమాలే’’తి మం ఆలపిత్వా ఆమన్తేత్వా సరణం గచ్ఛ తథాగతన్తి ‘‘తథా ఆగతో’’తిఆదినా తథాగతం సమ్మాసమ్బుద్ధం సరణం గచ్ఛాతి మం అవోచ అభాసీతి యోజనా.

౮౪౩-౪. తాహన్తి తం అహం. గిరన్తి వాచం. నేలన్తి నిద్దోసం. అత్థవతిన్తి అత్థయుత్తం సాత్థం, ఏకన్తహితం వా. వచీసోచేయ్యతాయ సుచిం. అకక్ఖళతాయ సణ్హం. వేనేయ్యానం ముదుభావకరత్తా ముదు. సవనీయభావేన వగ్గుం. సబ్బసోకాపనూదనన్తి ఞాతిబ్యసనాదివసేన ఉప్పజ్జనకస్స సబ్బస్సాపి సోకస్స వినోదనం గిరం సుత్వాన పసన్నచిత్తా అహోసిన్తి సమ్బన్ధో. సబ్బమేతం దానకథం ఆదిం కత్వా ఉస్సక్కిత్వా నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం విభావనవసేన పవత్తితం భగవతో అనుపుబ్బికథం సన్ధాయ వదతి. తేనేవాహ ‘‘కల్లచిత్తఞ్చ మం ఞత్వా’’తిఆది.

తత్థ కల్లచిత్తన్తి కమ్మనియచిత్తం, హేట్ఠా పవత్తితదేసనాయ అస్సద్ధియాదీనం చిత్తదోసానం విగతత్తా ఉపరిదేసనాయ భాజనభావూపగమనేన కమ్మక్ఖమచిత్తం, భావనాకమ్మస్స యోగ్గచిత్తన్తి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘పసన్నం సుద్ధమానస’’న్తి. తత్థ ‘‘పసన్న’’న్తి ఇమినా అస్సద్ధియాపగమమాహ, ‘‘సుద్ధమానస’’న్తి ఇమినా కామచ్ఛన్దాదిఅపగమనేన ముదుచిత్తతం ఉదగ్గచిత్తతఞ్చ దస్సేతి. అనుసాసీతి ఓవది, సాముక్కంసికాయ ధమ్మదేసనాయ సహ ఉపాయేన పవత్తినివత్తియో ఉపదిసీతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆది. అనుసాసితాకారదస్సనఞ్హేతం.

౮౪౫. తత్థ ఇదం దుక్ఖన్తి మంవోచాతి ఇదం తణ్హావజ్జం తేభూమకం ధమ్మజాతం బాధకసభావత్తా కుచ్ఛికం హుత్వా తుచ్ఛసభావత్తా తథత్తా చ దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి మయ్హం అభాసి. అయం దుక్ఖస్స సమ్భవోతి అయం ఆమతణ్హాదిభేదా తణ్హా యథావుత్తస్స దుక్ఖస్స సమ్భవో పభవో ఉప్పత్తి హేతు సముదయో అరియసచ్చన్తి. దుక్ఖనిరోధోతి దుక్ఖస్స సన్తిభావో అసఙ్ఖతధాతు నిరోధో అరియసచ్చన్తి. అన్తద్వయస్స పరివజ్జనతో అఞ్జసో నిబ్బానగామినిపటిపదాభావతో అమతోగధో మగ్గో అరియసచ్చన్తి మం అవోచాతి సమ్బన్ధో.

౮౪౬. కుసలస్సాతి ఓవాదదానే వేనేయ్యదమనే ఛేకస్స, అప్పమాదపటిపత్తియా వా మత్థకప్పత్తియా అనవజ్జస్స. ఓవాదమ్హి అహం ఠితాతి యథావుత్తే ఓవాదే అనుసిట్ఠియం సిక్ఖాత్తయపారిపూరియా సచ్చపటివేధేన అహం పతిట్ఠితా. తేనాహ ‘‘అజ్ఝగా అమతం సన్తిం, నిబ్బానం పదమచ్చుత’’న్తి, ఇదం ఓవాదే పతిట్ఠానస్స కారణవచనం. యా నిచ్చతాయ మరణాభావతో అమతం, సబ్బదుక్ఖవూపసమతాయ సన్తిం, అధిగతానం అచవనహేతుతాయ అచ్చుతం నిబ్బానం పదం అజ్ఝగా అధిగఞ్ఛి, సా ఏకంసేన సత్థు ఓవాదే పతిట్ఠితా నామాతి.

౮౪౭. అవట్ఠితాపేమాతి దళ్హభత్తీ రతనత్తయే నిచ్చలపసాదసినేహా. కస్మా? యస్మా దస్సనే అవికమ్పినీ, ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో’’తి ఏతస్మిం సమ్మాదస్సనే అచలా కేనచి అచాలనీయా. కేన పనేతం అవికమ్పనన్తి ఆహ ‘‘మూలజాతాయ సద్ధాయా’’తి. అయం ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహ’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౭౪; సం. ని. ౫.౯౯౭; అ. ని. ౯.౨౭) సమ్మాసమ్బుద్ధే, ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మా’తిఆదినా తస్స ధమ్మే, ‘‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో’’తిఆదినా తస్స సఙ్ఘే చ సచ్చాభిసమయసఙ్ఖాతేన మూలేన జాతమూలా సద్ధా, తాయ అహం అవికమ్పినీతి దస్సేతి. తతో ఏవ ధీతా బుద్ధస్స ఓరసాతి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఉరే వాయామజనితాభిజాతితాయ ఓరసపుత్తీ.

౮౪౮. సాహం రమామీతి సా అహం తదా అరియాయ జాతియా ఇదాని దేవూపపత్తియా ఆగతా మగ్గరతియా ఫలరతియా చ రమామి, కామగుణరతియా కీళామి, ఉభయేనాపి మోదామి. అత్తానువాదభయాదీనం అపగతత్తా అకుతోభయా. మధుమద్దవన్తి మధుసఙ్ఖాతం మద్దవకరం, నచ్చనగాయనకాలేసు సరీరస్స సరస్స చ ముదుభావావహం గన్ధపానం సన్ధాయ వదతి.‘‘మధుమాదవ’’న్తిపి పఠన్తి, ఆదవం యావదవం యావదేవ దవత్థం మధురం పివామీతి అత్థో.

౮౪౯. పుఞ్ఞక్ఖేత్తానమాకరాతి సదేవకస్స లోకస్స పుఞ్ఞక్ఖేత్తభూతానం అరియానం మగ్గఫలట్ఠానం అరియసఙ్ఘస్స ఆకరా ఉప్పత్తిట్ఠానం తథాగతా. యథాతి యస్మిం పుఞ్ఞక్ఖేత్తే. సేసం వుత్తనయమేవ.

అథాయస్మా మహామోగ్గల్లానో అత్తనా చ దేవతాయ చ పవత్తితం ఇమం కథాసల్లాపం మనుస్సలోకం ఆగన్త్వా భగవతో ఆరోచేసి. భగవా తమత్థం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేసి. సా దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా అహోసీతి.

రజ్జుమాలావిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి పరమత్థదీపనియా ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ విమానవత్థుస్మిం

ద్వాదసవత్థుపటిమణ్డితస్స చతుత్థస్స మఞ్జిట్ఠకవగ్గస్స

అత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా చ ఇత్థివిమానవణ్ణనా.