౬. దద్దల్లవిమానవణ్ణనా

దద్దల్లమానా వణ్ణేనాతి దద్దల్లవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తేన చ సమయేన నాలకగామకే ఆయస్మతో రేవతత్థేరస్స ఉపట్ఠాకస్స అఞ్ఞతరస్స కుటుమ్బికస్స ద్వే ధీతరో అహేసుం, ఏకా భద్దా నామ, ఇతరా సుభద్దా నామ. తాసు భద్దా పతికులం గతా సద్ధా పసన్నా బుద్ధిసమ్పన్నా వఞ్ఝా చ అహోసి. సా సామికం ఆహ ‘‘మమ కనిట్ఠా సుభద్దా నామ అత్థి, తం ఆనేహి, సచస్సా పుత్తో భవేయ్య, సో మమపి పుత్తో సియా, అయఞ్చ కులవంసో న నస్సేయ్యా’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తథా అకాసి.

అథ భద్దా సుభద్దం ఓవది ‘‘సుభద్దే, దానసంవిభాగరతా ధమ్మచరియాయ అప్పమత్తా హోహి, ఏవం తే దిట్ఠధమ్మికో సమ్పరాయికో చ అత్థో హత్థగతో ఏవ హోతీ’’తి. సా తస్సా ఓవాదే ఠత్వా వుత్తనయేన పటిపజ్జమానా ఏకదివసం ఆయస్మన్తం రేవతత్థేరం అత్తట్ఠమం నిమన్తేసి. థేరో సుభద్దాయ పుఞ్ఞూపచయం ఆకఙ్ఖన్తో సఙ్ఘుద్దేసవసేన సత్త భిక్ఖూ గహేత్వా తస్సా గేహం అగమాసి. సా పసన్నచిత్తా ఆయస్మన్తం రేవతత్థేరం తే చ భిక్ఖూ పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి, థేరో అనుమోదనం కత్వా పక్కామి. సా అపరభాగే కాలం కత్వా నిమ్మానరతీనం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జి. భద్దా పన పుగ్గలేసు దానాని దత్వా సక్కస్స దేవానమిన్దస్స పరిచారికా హుత్వా నిబ్బత్తి.

అథ సుభద్దా అత్తనో సమ్పత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘కేన ను ఖో అహం పుఞ్ఞేన ఇధూపపన్నా’’తి ఆవజ్జేన్తీ ‘‘భద్దాయ ఓవాదే ఠత్వా సఙ్ఘగతాయ దక్ఖిణాయ ఇమం సమ్పత్తిం సమ్పత్తా, భద్దా ను ఖో కహం నిబ్బత్తా’’తి ఓలోకేన్తీ తం సక్కస్స పరిచారికాభావేన నిబ్బత్తం దిస్వా అనుకమ్పమానా తస్సా విమానం పావిసి. అథ నం భద్దా –

౬౧౯. ‘‘దద్దల్లమానా వణ్ణేన, యససా చ యసస్సినీ;

సబ్బే దేవే తావతింసే, వణ్ణేన అతిరోచసి.

౬౨౦. ‘‘దస్సనం నాభిజానామి, ఇదం పఠమదస్సనం;

కస్మా కాయా ను ఆగమ్మ, నామేన భాససే మమ’’న్తి. –

ద్వీహి గాథాహి పుచ్ఛి. సాపి తస్సా –

౬౨౧. ‘‘అహం భద్దే సుభద్దాసిం, పుబ్బే మానుసకే భవే;

సహభరియా చ తే ఆసిం, భగినీ చ కనిట్ఠికా.

౬౨౨. ‘‘సా అహం కాయస్స భేదా, విప్పముత్తా తతో చుతా;

నిమ్మానరతీనం దేవానం, ఉపపన్నా సహబ్యత’’న్తి. – ద్వీహి గాథాహి బ్యాకాసి;

౬౧౯-౨౦. తత్థ వణ్ణేనాతి వణ్ణాదిసమ్పత్తియా. దస్సనం నాభిజానామీతి ఇతో పుబ్బే తవ దస్సనం నాభిజానామి, త్వం మయా న దిట్ఠపుబ్బాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఇదం పఠమదస్సన’’న్తి. కస్మా కాయా ను ఆగమ్మ, నామేన భాససే మమన్తి కతరదేవనికాయతో ఆగన్త్వా ‘‘భద్దే’’తి నామేన మం ఆలపసి.

౬౨౧. అహం భద్దేతి ఏత్థ భద్దేతి ఆలపనం. సుభద్దాసిన్తి అహం సుభద్దా నామ తవ భగినీ కనిట్ఠికా ఆసిం అహోసిం, తత్థ పుబ్బే మానుసకే భవే సహభరియా సమానభరియా తే తయా ఏకస్సేవ భరియా, తవ పతినో ఏవ భరియా, ఆసిన్తి అత్థో. పున భద్దా –

౬౨౩. ‘‘పహూతకతకల్యాణా, తే దేవే యన్తి పాణినో;

యేసం త్వం కిత్తయిస్ససి, సుభద్దే జాతిమత్తనో.

౬౨౪. ‘‘అథ త్వం కేన వణ్ణేన, కేన వా అనుసాసితా;

కీదిసేనేవ దానేన, సుబ్బతేన యసస్సినీ.

౬౨౫. ‘‘యసం ఏతాదిసం పత్తా, విసేసం విపులమజ్ఝగా;

దేవతే పుచ్ఛితాచిక్ఖ, కిస్స కమ్మస్సిదం ఫల’’న్తి. –

తీహి గాథాహి పుచ్ఛి. పున సుభద్దా –

౬౨౬. ‘‘అట్ఠేవ పిణ్డపాతాని, యం దానం అదదం పురే;

దక్ఖిణేయ్యస్స సఙ్ఘస్స, పసన్నా సేహి పాణిభి.

౬౨౭. ‘‘తేన మేతాదిసో వణ్ణో…పే…

వణ్ణో చ మే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి. –

బ్యాకాసి.

౬౨౩. తత్థ పహూతకతకల్యాణా తే దేవే యన్తీతి పహూతకతకల్యాణా మహాపుఞ్ఞా తే నిమ్మానరతినో దేవే యన్తి ఉప్పజ్జనవసేన గచ్ఛన్తి పాణినో సత్తా, యేసం నిమ్మానరతీనం దేవానం అన్తరే త్వం అత్తనో జాతిం కిత్తయిస్ససి కథేసీతి యోజనా.

౬౨౪. కేన వణ్ణేనాతి కేన కారణేన. కీదిసేనేవాతి ఏవసద్దో సముచ్చయత్థో, కీదిసేన చాతి అత్థో, అయమేవ వా పాఠో. సుబ్బతేనాతి సున్దరేన వతేన, సువిసుద్ధేన సీలేనాతి అత్థో.

౬౨౬. అట్ఠేవ పిణ్డపాతానీతి అట్ఠన్నం భిక్ఖూనం దిన్నపిణ్డపాతే సన్ధాయ వదతి. అదదన్తి అదాసిం.

ఏవం సుభద్దాయ కథితే పున భద్దా –

౬౨౯. ‘‘అహం తయా బహుతరే భిక్ఖూ, సఞ్ఞతే బ్రహ్మచారయో;

తప్పేసిం అన్నపానేన, పసన్నా సేహి పాణిభి.

౬౩౦. ‘‘తయా బహుతరం దత్వా, హీనకాయూపగా అహం;

కథం త్వం అప్పతరం దత్వా, విసేసం విపులమజ్ఝగా;

దేవతే పుచ్ఛితాచిక్ఖ, కిస్స కమ్మస్సిదం ఫల’’న్తి. –

పుచ్ఛి. తత్థ తయాతి నిస్సక్కే కరణవచనం. పున సుభద్దా –

౬౩౧. ‘‘మనోభావనీయో భిక్ఖు, సన్దిట్ఠో మే పురే అహు;

తాహం భత్తేన నిమన్తేసిం, రేవతం అత్తనట్ఠమం.

౬౩౨. ‘‘సో మే అత్థపురేక్ఖారో, అనుకమ్పాయ రేవతో;

సఙ్ఘే దేహీతి మంవోచ, తస్సాహం వచనం కరిం.

౬౩౩. ‘‘సా దక్ఖిణా సఙ్ఘగతా, అప్పమేయ్యే పతిట్ఠితా;

పుగ్గలేసు తయా దిన్నం, న తం తవ మహప్ఫల’’న్తి. –

అత్తనా కతకమ్మం కథేసి.

౬౩౧. తత్థ మనోభావనీయోతి మనవడ్ఢనకో ఉళారగుణతాయ సమ్భావనీయో. సన్దిట్ఠోతి నిమన్తనవసేన బోధితో కథితో. తేనాహ ‘‘తాహం భత్తేన నిమన్తేసిం, రేవతం అత్తనట్ఠమ’’న్తి, తం మనోభావనీయం అయ్యం రేవతం అత్తనట్ఠమం భత్తేన అహం నిమన్తేసిం.

౬౩౨-౩. సో మే అత్థపురేక్ఖారోతి సో అయ్యో రేవతో దానస్స మహప్ఫలభావకరణేన మమ అత్థపురేక్ఖారో హితేసీ. సఙ్ఘే దేహీతి మంవోచాతి ‘‘యది త్వం సుభద్దే అట్ఠన్నం భిక్ఖూనం దాతుకామా, యస్మా పుగ్గలగతాయ దక్ఖిణాయ సఙ్ఘగతా ఏవ దక్ఖిణా మహప్ఫలతరా, తస్మా సఙ్ఘే దేహి, సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దానం దేహీ’’తి మం అభాసి. తన్తి తం దానం.

ఏవం సుభద్దాయ వుత్తే భద్దా తమత్థం సమ్పటిచ్ఛన్తీ ఉత్తరి చ తథా పటిపజ్జితుకామా –

౬౩౪. ‘‘ఇదానేవాహం జానామి, సఙ్ఘే దిన్నం మహప్ఫలం;

సాహం గన్త్వా మనుస్సత్తం, వదఞ్ఞూ వీతమచ్ఛరా;

సఙ్ఘే దానాని దస్సామి, అప్పమత్తా పునప్పున’’న్తి. –

గాథమాహ. సుభద్దా పన అత్తనో దేవలోకమేవ గతా. అథ సక్కో దేవానమిన్దో సబ్బే దేవే తావతింసే అత్తనో సరీరోభాసేన అభిభుయ్య విరోచమానం సుభద్దం దేవధీతరం దిస్వా తఞ్చ తాసం కథాసల్లాపం సుత్వా తావదేవ చ సుభద్దాయ అన్తరహితాయ తం ‘‘అయం నామా’’తి అజానన్తో –

౬౩౫. ‘‘కా ఏసా దేవతా భద్దే, తయా మన్తయతే సహ;

సబ్బే దేవే తావతింసే, వణ్ణేన అతిరోచతీ’’తి. –

భద్దం పుచ్ఛి. సాపిస్స –

౬౩౬. ‘‘మనుస్సభూతా దేవిన్ద, పుబ్బే మానుసకే భవే;

సహభరియా చ మే ఆసి, భగినీ చ కనిట్ఠికా,

సఙ్ఘే దానాని దత్వాన, కతపుఞ్ఞా విరోచతీ’’తి. –

కథేసి. అథ సక్కో తస్సా సఙ్ఘగతాయ దక్ఖిణాయ మహప్ఫలభావం దస్సేన్తో ధమ్మం కథేసి. తేన వుత్తం –

౬౩౭. ‘‘ధమ్మేన పుబ్బే భగినీ, తయా భద్దే విరోచతి;

యం సఙ్ఘమ్హి అప్పమేయ్యే, పతిట్ఠాపేసి దక్ఖిణం.

౬౩౮. ‘‘పుచ్ఛితో హి మయా బుద్ధో, గిజ్ఝకూటమ్హి పబ్బతే;

విపాకం సంవిభాగస్స, యత్థ దిన్నం మహప్ఫలం.

౬౩౯. ‘‘యజమానానం మనుస్సానం, పుఞ్ఞపేక్ఖాన పాణినం;

కరోతం ఓపధికం పుఞ్ఞం, యత్థ దిన్నం మహప్ఫలం.

౬౪౦. ‘‘తం మే బుద్ధో వియాకాసి, జానం కమ్మఫలం సకం;

విపాకం సంవిభాగస్స, యత్థ దిన్నం మహప్ఫలం.

౬౪౧. ‘‘చత్తారో చ పటిపన్నా, చత్తారో చ ఫలే ఠితా;

ఏస సఙ్ఘో ఉజుభూతో, పఞ్ఞాసీలసమాహితో.

౬౪౨. ‘‘యజమానానం మనుస్సానం, పుఞ్ఞపేక్ఖాన పాణినం;

కరోతం ఓపధికం పుఞ్ఞం, సఙ్ఘే దిన్నం మహప్ఫలం.

౬౪౩. ‘‘ఏసో హి సఙ్ఘో విపులో మహగ్గతో, ఏసప్పమేయ్యో ఉదధీవ సాగరో;

ఏతే హి సేట్ఠా నరవీరసావకా, పభఙ్కరా ధమ్మముదీరయన్తి.

౬౪౪. ‘‘తేసం సుదిన్నం సుహుతం సుయిట్ఠం, యే సఙ్ఘముద్దిస్స దదన్తి దానం;

సా దక్ఖిణా సఙ్ఘగతా పతిట్ఠితా, మహప్ఫలా లోకవిదూన వణ్ణితా.

౬౪౫. ‘‘ఏతాదిసం యఞ్ఞమనుస్సరన్తా, యే వేదజాతా విచరన్తి లోకే;

వినేయ్య మచ్ఛేరమలం సమూలం, అనిన్దితా సగ్గముపేన్తి ఠాన’’న్తి.

౬౩౭. తత్థ ధమ్మేనాతి కారణేన ఞాయేన వా. తయాతి నిస్సక్కే కరణవచనం. ఇదాని తం ‘‘ధమ్మేనా’’తి వుత్తకారణం దస్సేతుం యం సఙ్ఘమ్హి అప్పమేయ్యే, పతిట్ఠాపేసి దక్ఖిణ’’న్తి వుత్తం. అప్పమేయ్యేతి గుణానుభావస్స అత్తని కతానం కారానం ఫలవిసేసస్స చ వసేన పమినితుం అసక్కుణేయ్యే.

౬౩౮-౯. అయఞ్చ అత్థో భగవతో సమ్ముఖా చ సుతో, సమ్ముఖా చ పటిగ్గహితోతి దస్సేన్తో ‘‘పుచ్ఛితో’’తిఆదిమాహ. తత్థ యజమానానన్తి దదన్తానం. పుఞ్ఞపేక్ఖాన పాణినన్తి అనునాసికలోపం కత్వా నిద్దేసో, పుఞ్ఞఫలం ఆకఙ్ఖన్తానం సత్తానం. ఓపధికన్తి ఉపధి నామ ఖన్ధా, ఉపధిస్స కరణసీలం, ఉపధిపయోజనన్తి వా ఓపధికం, అత్తభావజనకం పటిసన్ధిపవత్తివిపాకదాయకం.

౬౪౦. జానం కమ్మఫలం సకన్తి సత్తానం సకం సకం యథాసకం పుఞ్ఞం పుఞ్ఞఫలఞ్చ హత్థతలే ఆమలకం వియ జానన్తో. సకన్తి వా యకారస్స కకారం కత్వా వుత్తం, సయం అత్తనాతి అత్థో.

౬౪౧. పటిపన్నాతి పటిపజ్జమానా, మగ్గట్ఠాతి అత్థో. ఉజుభూతోతి ఉజుపటిపత్తియా ఉజుభావం పత్తో దక్ఖిణేయ్యో జాతో. పఞ్ఞాసీలసమాహితోతి పఞ్ఞాయ సీలేన చ సమాహితో, దిట్ఠిసీలసమ్పన్నో అరియాయ దిట్ఠియా అరియేన సీలేన చ సమన్నాగతో. తేనాపిస్స పరమత్థసఙ్ఘభావమేవ విభావేతి. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సఙ్ఘటితత్తా హి సఙ్ఘో. అథ వా సమాహితం సమాధి, పఞ్ఞా సీలం సమాహితఞ్చ అస్స అత్థీతి పఞ్ఞాసీలసమాహితో. తేనస్స సీలాదిధమ్మక్ఖన్ధత్తయసమ్పన్నతాయ అగ్గదక్ఖిణేయ్యభావం విభావేతి.

౬౪౩. విపులో మహగ్గతోతి గుణేహి మహత్తం గతోతి మహగ్గతో, తతో ఏవ అత్తని కతానం కారానం ఫలవేపుల్లహేతుతాయ విపులో. ఉదధీవ సాగరోతి యథా ఉదకం ఏత్థ ధీయతీతి ‘‘ఉదధీ’’తి లద్ధనామో సాగరో, ‘‘ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకానీ’’తిఆదినా ఉదకతో అప్పమేయ్యో, ఏవమేస గుణతోతి అత్థో. ఏతే హీతి హి-సద్దో అవధారణే నిపాతో, ఏతే ఏవ సేట్ఠాతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సఙ్ఘా వా గణా వా, తథాగతసావకసఙ్ఘో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪; ౫.౩౨).

నరవీరసావకాతి నరేసు వీరియసమ్పన్నస్స నరస్స సావకా. పభఙ్కరాతి లోకస్స ఞాణాలోకకరా. ధమ్మముదీరయన్తీతి ధమ్మం ఉద్దిసన్తి. కథం? ధమ్మసామినా హి ధమ్మపజ్జోతో అరియసఙ్ఘే ఠపితో.

౬౪౪. యే సఙ్ఘముద్దిస్స దదన్తి దానన్తి యే సత్తా అరియసఙ్ఘం ఉద్దిస్స సమ్ముతిసఙ్ఘే అన్తమసో గోత్రభుపుగ్గలేసుపి దానం దదన్తి, తం దానం సంవిభాగవసేన దిన్నమ్పి సుదిన్నం, ఆహునపాహునవసేన హుతమ్పి సుహుతం, మహాయాగవసేన యిట్ఠమ్పి సుయిట్ఠమేవ హోతి. కస్మా? యస్మా సా దక్ఖిణా సఙ్ఘగతా పతిట్ఠితా మహప్ఫలా లోకవిదూన వణ్ణితాతి, లోకవిదూహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి ‘‘న త్వేవాహం, ఆనన్ద, కేనచి పరియాయేన సఙ్ఘగతాయ దక్ఖిణాయ పాటిపుగ్గలికం దక్ఖిణం మహప్ఫలతరం వదామి (మ. ని. ౩.౩౮౦). పుఞ్ఞం ఆకఙ్ఖమానానం, సఙ్ఘో వే యజతం ముఖం (మ. ని. ౨.౪౦౦; సు. ని. ౫౭౪; మహావ. ౩౦౦). అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి (మ. ని. ౧.౭౪; సం. ని. ౫.౯౯౭) చ ఆదినా మహప్ఫలతా వణ్ణితా పసత్థా థోమితాతి అత్థో.

౬౪౫. ఈదిసం యఞ్ఞమనుస్సరన్తాతి ఏతాదిసం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స అత్తనా కతం దానం అనుస్సరన్తా. వేదజాతాతి జాతసోమనస్సా. వినేయ్య మచ్ఛేరమలం సమూలన్తి మచ్ఛేరమేవ చిత్తస్స మలినభావకరణతో మచ్ఛేరమలం, అథ వా మచ్ఛేరఞ్చ అఞ్ఞం ఇస్సాలోభదోసాదిమలఞ్చాతి మచ్ఛేరమలం. తఞ్చ అవిజ్జావిచికిచ్ఛావిపల్లాసాదీహి సహ మూలేహీతి సమూలం వినేయ్య వినయిత్వా విక్ఖమ్భేత్వా అనిన్దిత్వా సగ్గముపేన్తి ఠానన్తి యోజనా. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఇమం పన సబ్బం పవత్తిం సక్కో దేవానమిన్దో ‘‘దద్దల్లమానా వణ్ణేనా’’తిఆదినా ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స ఆచిక్ఖి, ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో భగవతో ఆరోచేసి, భగవా తమత్థం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేసి. సా దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా అహోసి.

దద్దల్లవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.