౫. కుఞ్జరవిమానవణ్ణనా

కుఞ్జరో తే వరారోహోతి కుఞ్జరవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. అథేకదివసం రాజగహనగరే నక్ఖత్తం ఘోసితం. నాగరా వీథియో సోధేత్వా వాలుకం ఓకిరిత్వా లాజపఞ్చమకాని పుప్ఫాని విప్పకిరింసు, గేహద్వారే గేహద్వారే కదలియో చ పుణ్ణఘటే చ ఠపేసుం, యథావిభవం నానావిరాగవణ్ణవిచిత్తా ధజపటాకాదయో ఉస్సాపేసుం, సబ్బో జనో అత్తనో అత్తనో విభవానురూపం సుమణ్డితపసాధితో నక్ఖత్తకీళం కీళి, సకలనగరం దేవనగరం వియ అలఙ్కతపటియత్తం అహోసి. అథ బిమ్బిసారమహారాజా పుబ్బచారిత్తవసేన మహాజనస్స చిత్తానురక్ఖణత్థఞ్చ అత్తనో రాజభవనతో నిక్ఖమిత్వా మహన్తేన పరివారేన మహతా రాజానుభావేన ఉళారేన సిరిసోభగ్గేన నగరం పదక్ఖిణం కరోతి.

తేన చ సమయేన రాజగహవాసినీ ఏకా కులధీతా రఞ్ఞో తం విభవసమ్పత్తిం సిరిసోభగ్గం రాజానుభావఞ్చ పస్సిత్వా అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతా ‘‘అయం దేవిద్ధిసదిసా విభవసమ్పత్తి కీదిసేన ను ఖో కమ్మునా లబ్భతీ’’తి పణ్డితసమ్మతే పుచ్ఛి. తే తస్సా కథేసుం ‘‘భద్దే, పుఞ్ఞకమ్మం నామ చిన్తామణిసదిసం కప్పరుక్ఖసదిసం, ఖేత్తసమ్పత్తియా చిత్తసమ్పత్తియా చ సతి యం యం పత్థేత్వా కరోతి, తం తం నిప్ఫాదేతియేవ. అపిచ ఆసనదానేన ఉచ్చాకులీనతా హోతి, అన్నదానేన బలసమ్పత్తిపటిలాభో, వత్థదానేన వణ్ణసమ్పత్తిపటిలాభో, యానదానేన సుఖవిసేసపటిలాభో, దీపదానేన చక్ఖుసమ్పత్తిపటిలాభో, ఆవాసదానేన సబ్బసమ్పత్తిపటిలాభో హోతీ’’తి. సా తం సుత్వా ‘‘దేవసమ్పత్తి ఇతో ఉళారా హోతి మఞ్ఞే’’తి తత్థ చిత్తం ఠపేత్వా పుఞ్ఞకిరియాయ అతివియ ఉస్సాహజాతా అహోసి.

మాతాపితరో చస్సా అహతం వత్థయుగం నవపీఠం ఏకం పదుమకలాపం సప్పిమధుసక్ఖరా తణ్డులఖీరాని చ పరిభోగత్థాయ పేసేసుం. సా తాని దిస్వా ‘‘అహఞ్చ దానం దాతుకామా, అయఞ్చ మే దేయ్యధమ్మో లద్ధో’’తి తుట్ఠమానసా దుతియదివసే దానం సజ్జేన్తీ అప్పోదకమధుపాయాసం సమ్పాదేత్వా, తస్స పరివారభావేన అఞ్ఞమ్పి బహుం ఖాదనీయభోజనీయం పటియాదేత్వా దానగ్గే గన్ధపరిభణ్డం కత్వా వికసితపదుమపత్తకిఞ్జక్ఖకేసరోపసోభితేసు పదుమేసు ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా, అహతేన సేతవత్థేన అత్థరిత్వా ఆసనస్స చతున్నం పాదానం ఉపరి చత్తారి పదుమాని మాలాగుళఞ్చ ఠపేత్వా, ఆసనస్స ఉపరి వితానం బన్ధిత్వా మాలాదామఓలమ్బకదామాని ఓలమ్బిత్వా, ఆసనస్స సమన్తతో భూమిం సకేసరేహి పదుమపత్తేహి సబ్బసన్థరం సన్థరిత్వా ‘‘దక్ఖిణేయ్యే ఆగతే పూజేస్సామీ’’తి పుప్ఫపూరితం చఙ్కోటకం ఏకమన్తే ఠపేసి.

అథేవం కతదానూపకరణసంవిధానా సీసంన్హాతా సుద్ధవత్థనివత్థా సుద్ధుత్తరాసఙ్గా వేలం సల్లక్ఖేత్వా ఏకం దాసిం ఆణాపేసి ‘‘గచ్ఛ జే, అమ్హాకం తాదిసం దక్ఖిణేయ్యం పరియేసాహీ’’తి. తేన చ సమయేన ఆయస్మా సారిపుత్తో సహస్సథవికం నిక్ఖిపన్తో వియ రాజగహే పిణ్డాయ చరన్తో అన్తరవీథిం పటిపన్నో హోతి. అథ సా దాసీ థేరం వన్దిత్వా ఆహ ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం పత్తం మే దేథా’’తి. ‘‘ఏకిస్సా ఉపాసికాయ అనుగ్గహత్థం ఇతో ఏథా’’తి చ ఆహ. థేరో తస్సా పత్తం అదాసి. సా థేరం గేహం పవేసేసి. అథ సా ఇత్థీ థేరస్స పచ్చుగ్గమనం కత్వా ఆసనం దస్సేత్వా ‘‘నిసీదథ, భన్తే, ఇదమాసనం పఞ్ఞత్త’’న్తి వత్వా థేరే తత్థ నిసిన్నే సకేసరేహి పదుమపత్తేహి థేరం పూజయమానా ఆసనస్స సమన్తతో ఓకిరిత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా సప్పిమధుసక్ఖరాసమ్మిస్సేన అప్పోదకమధుపాయాసేన పరివిసి. పరివిసన్తీ చ ‘‘ఇమస్స మే పుఞ్ఞస్సానుభావేన దిబ్బగజకూటాగారపల్లఙ్కసోభితా దిబ్బసమ్పత్తియో హోన్తు, సబ్బాసు పవత్తీసు పదుమా నామ మా విగతా హోన్తూ’’తి పత్థనం అకాసి. పున థేరే కతభత్తకిచ్చే పత్తం ధోవిత్వా సప్పిమధుసక్ఖరాహి పూరేత్వా పల్లఙ్కే అత్థతం సాటకం చుమ్బటకం కత్వా థేరస్స హత్థే ఠపేత్వా థేరే చ అనుమోదనం కత్వా పక్కమన్తే ద్వే పురిసే ఆణాపేసి ‘‘థేరస్స హత్థే పత్తం ఇమఞ్చ పల్లఙ్కం విహారం నేత్వా థేరస్స నియ్యాతేత్వా ఆగచ్ఛథా’’తి. తే తథా అకంసు.

సా అపరభాగే కాలం కత్వా తావతింసభవనే యోజనసతుబ్బేధే కనకవిమానే నిబ్బత్తి అచ్ఛరాసహస్సపరివారా. పత్థనావసేన చస్సా పఞ్చయోజనుబ్బేధో పదుమమాలాలఙ్కతో సమన్తతో పదుమపత్తకిఞ్జక్ఖకేసరోపసోభితో మనుఞ్ఞదస్సనో సుఖసమ్ఫస్సో వివిధరతనరంసిజాలసముజ్జలహేమాభరణవిభూసితో గజవరో నిబ్బత్తి. తస్సూపరి యథావుత్తసోభాతిసయయుత్తో యోజనికో కనకపల్లఙ్కో నిబ్బత్తి. సా దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తీ అన్తరన్తరా తం కుఞ్జరవిమానస్స ఉపరి రతనవిచిత్తం పల్లఙ్కం అభిరుయ్హ మహతా దేవతానుభావేన నన్దనవనం గచ్ఛతి. అథేకస్మిం ఉస్సవదివసే దేవతాసు యథాసకం దిబ్బానుభావేన ఉయ్యానకీళనత్థం నన్దనవనం గచ్ఛన్తీసూతిఆదినా సబ్బం పఠమపీఠవిమానవణ్ణనాయం ఆగతసదిసం, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇధ పన థేరో –

౩౧. ‘‘కుఞ్జరో తే వరారోహో, నానారతనకప్పనో;

రుచిరో థామవా జవసమ్పన్నో, ఆకాసమ్హి సమీహతి.

౩౨. ‘‘పదుమి పద్మపత్తక్ఖి, పద్ముప్పలజుతిన్ధరో;

పద్మచుణ్ణాభికిణ్ణఙ్గో, సోణ్ణపోక్ఖరమాలధా.

౩౩. ‘‘పదుమానుసటం మగ్గం, పద్మపత్తవిభూసితం;

ఠితం వగ్గు మనుగ్ఘాతీ, మితం గచ్ఛతి వారణో.

౩౪. ‘‘తస్స పక్కమమానస్స, సోణ్ణకంసా రతిస్సరా;

తేసం సుయ్యతి నిగ్ఘోసో, తూరియే పఞ్చఙ్గికే యథా.

౩౫. ‘‘తస్స నాగస్స ఖన్ధమ్హి, సుచివత్థా అలఙ్కతా;

మహన్తం అచ్ఛరాసఙ్ఘం, వణ్ణేన అతిరోచసి.

౩౬. ‘‘దానస్స తే ఇదం ఫలం, అథో సీలస్స వా పన;

అథో అఞ్జలికమ్మస్స, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితా’’తి. – ఆహ;

౩౧. తత్థ కుఞ్జరో తే వరారోహోతి కుఞ్జే గిరితటే రమతి అభిరమతి, తత్థ వా రవతి కోఞ్చనాదం నదన్తో విచరతి. కుం వా పథవిం తదభిఘాతేన జరయతీతి కుఞ్జరో, గిరిచరాదిభేదో మనుస్సలోకే హత్థీ, అయం పన కీళనకాలే కుఞ్జరసదిసతాయ ఏవం వుత్తో. ఆరుయ్హతీతి ఆరోహో, ఆరోహనీయోతి అత్థో. వరో అగ్గో సేట్ఠో ఆరోహోతి వరారోహో, ఉత్తమయానన్తి వుత్తం హోతి. నానారతనకప్పనోతి నానావిధాని రతనాని ఏతేసన్తి నానారతనా, కుమ్భాలఙ్కారాదిహత్థాలఙ్కారా. తేహి విహితో కప్పన్నో సన్నాహో యస్స సో నానారతనకప్పనో. రుచిం అభిరతిం దేతీతి రుచిరో, మనుఞ్ఞోతి అత్థో. థామవాతి థిరో, బలవాతి అత్థో. జవసమ్పన్నోతి సమ్పన్నజవో, సీఘజవోతి వుత్తం హోతి. ఆకాసమ్హి సమీహతీతి ఆకాసే అన్తలిక్ఖే సమ్మా ఈహతి, ఆరుళ్హానం ఖోభం అకరోన్తో చరతి గచ్ఛతీతి అత్థో.

౩౨. పదుమీతి పదుమసమానవణ్ణతాయ ‘‘పదుమ’’న్తి లద్ధనామేన కుమ్భవణ్ణేన సమన్నాగతత్తా పదుమీ. పద్మపత్తక్ఖీతి కమలదలసదిసనయనే, ఆలపనమేతం తస్సా దేవతాయ. పద్ముప్పలజుతిన్ధరోతి దిబ్బపదుముప్పలమాలాలఙ్కతసరీరతాయ తహం తహం విప్ఫురన్తం విజ్జోతమానం పదుముప్పలజుతిం ధారేతీతి పదుముప్పలజుతిన్ధరో. పద్మచుణ్ణాభికిణ్ణఙ్గోతి పదుమపత్తకిఞ్జక్ఖకేసరేహి సమన్తతో ఓకిణ్ణగత్తో. సోణ్ణపోక్ఖరమాలధాతి హేమమయకమలమాలాభారీ.

౩౩. పదుమానుసటం మగ్గం పద్మపత్తవిభూసితన్తి హత్థినో పదనిక్ఖేపే పదనిక్ఖేపే తస్స పాదం సన్ధారేన్తేహి మహన్తేహి పదుమేహి అనుసటం విప్పకిణ్ణం, నానావిరాగవణ్ణేహి తేసంయేవ చ పత్తేహి ఇతో చితో చ పరిబ్భమన్తేహి విసేసతో మణ్డితతాయ విభూసితం మగ్గం గచ్ఛతీతి యోజనా. ఠితన్తి ఇదం మగ్గవిసేసనం, పదుమపత్తవిభూసితం హుత్వా ఠితం మగ్గన్తి అత్థో. వగ్గూతి చారు, కిరియావిసేసనఞ్చేతం, మ-కారో పదసన్ధికరో. అనుగ్ఘాతీతి న ఉగ్ఘాతి, అత్తనో ఉపరి నిసిన్నానం ఈసకమ్పి ఖోభం అకరోన్తోతి అత్థో. మితన్తి నిమ్మితం, నిక్ఖేపపదం వీతిక్కమన్తి అత్థో. అయఞ్హేత్థ అత్థో ‘‘వగ్గు చారు పదనిక్ఖేపం కత్వా గచ్ఛతీ’’తి. మితన్తి వా పరిమితం పమాణయుత్తం, నాతిసీఘం, నాతిసణికన్తి వుత్తం హోతి. వారణోతి హత్థీ. సో హి పచ్చత్థికవారణతో గమనపరిక్కిలేసవారణతో చ ‘‘వారణో’’తి వుచ్చతి.

౩౪. తస్స పక్కమమానస్స, సోణ్ణసంకా రతిస్సరాతి తస్స యథావుత్తస్స కుఞ్జరస్స గచ్ఛన్తస్స సోణ్ణకంసా సువణ్ణమయా ఘణ్టా రతిస్సరా రమణీయసద్దా మనుఞ్ఞనిగ్ఘోసా ఓలమ్బన్తీతి అధిప్పాయో. తస్స హి కుఞ్జరస్స ఉభోసు పస్సేసు మహాకోలమ్బప్పమాణా మణిముత్తాదిఖచితా హేమమయా అనేకసతా మహన్తియో ఘణ్టా తహం తహం ఓలమ్బమానా పచలన్తి, యతో ఛేకేన గన్ధబ్బకేన పయుత్తవాదితతో అతివియ మనోహరసద్దో నిచ్ఛరతి. తేనాహ ‘‘తేసం సుయ్యతి నిగ్ఘోసో, తూరియే పఞ్చఙ్గికే యథా’’తి. తస్సత్థో – యథా నామ ఆతతం వితతం ఆతతవితతం ఘనం సుసిరన్తి ఏవం పఞ్చఙ్గికే తూరియే కుసలేహి వాదియమానే ఠానుప్పత్తియా మన్దతారవిభాగం దస్సేన్తేన గాయన్తేన సమీరితో వాదితసరో వగ్గు రజనీయో నిగ్ఘోసో సుయ్యతి, ఏవం తేసం సోవణ్ణకంసానం తపనీయఘణ్టానం నిగ్ఘోసో సుయ్యతీతి.

౩౫. నాగస్సాతి హత్థినాగస్స. మహన్తన్తి సమ్పత్తిమహత్తేనాపి సఙ్ఖ్యామహత్తేనాపి మహన్తం. అచ్ఛరాసఙ్ఘన్తి దేవకఞ్ఞాసమూహం. వణ్ణేనాతి రూపేన.

౩౬. దానస్సాతి దానమయపుఞ్ఞస్స. సీలస్సాతి కాయికసంవరాదిసంవరసీలస్స. వా-సద్దో అవుత్తవికప్పనత్థో. తేన అభివాదనాదిం అవుత్తం చారిత్తసీలం సఙ్గణ్హాతి.

ఏవం థేరేన పుచ్ఛితా సా దేవతా పఞ్హం విస్సజ్జేసి, తమత్థం దస్సేతుం –

౩౭. ‘‘సా దేవతా అత్తమనా, మోగ్గల్లానేన పుచ్ఛితా;

పఞ్హం పుట్ఠా వియాకాసి, యస్స కమ్మస్సిదం ఫల’’న్తి. –

అయం గాథా ధమ్మసఙ్గాహకేహి వుత్తా, తస్సా అత్థో హేట్ఠా వుత్తో ఏవ.

౩౮. ‘‘దిస్వాన గుణసమ్పన్నం, ఝాయిం ఝానరతం సతం;

అదాసిం పుప్ఫాభికిణ్ణం, ఆసనం దుస్ససన్థతం.

౩౯. ‘‘ఉపడ్ఢం పద్మమాలాహం, ఆసనస్స సమన్తతో;

అబ్భోకిరిస్సం పత్తేహి, పసన్నా సేహి పాణిభి.

౪౦. ‘‘తస్స కమ్మకుసలస్స, ఇదం మే ఈదిసం ఫలం;

సక్కారో గరుకారో చ, దేవానం అపచితా అహం.

౪౧. ‘‘యో వే సమ్మావిముత్తానం, సన్తానం బ్రహ్మచారినం;

పసన్నో ఆసనం దజ్జా, ఏవం నన్దే యథా అహం.

౪౨. ‘‘తస్మా హి అత్తకామేన, మహత్తమభికఙ్ఖతా;

ఆసనం దాతబ్బం హోతి, సరీరన్తిమధారిన’’న్తి. – దేవతాయ వుత్తగాథా;

౩౮. తత్థ గుణసమ్పన్నన్తి సబ్బేహి సావకగుణేహి సమన్నాగతం, తేహి వా పరిపుణ్ణం. ఏతేన సావకపారమిఞాణస్స మత్థకప్పత్తిం దస్సేతి. ఝాయిన్తి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానం లక్ఖణూపనిజ్ఝానన్తి దువిధేనాపి ఝానేన ఝాయనసీలం, తేన వా ఝాపేతబ్బం సబ్బసంకిలేసపక్ఖం ఝాపేత్వా ఠితం. తతో ఏవ ఝానే రతన్తి ఝానరతం. సతన్తి సమానం, సన్తం వా, సప్పురిసన్తి అత్థో. పుప్ఫాభికిణ్ణన్తి పుప్ఫేహి అభికిణ్ణం, కమలదలేహి అభిప్పకిణ్ణన్తి అత్థో. దుస్ససన్థతన్తి వత్థేన ఉపరి అత్థతం.

౩౯. ఉపడ్ఢం పద్మమాలాహన్తి ఉపడ్ఢం పదుమపుప్ఫం అహం. ఆసనస్స సమన్తతోతి థేరేన నిసిన్నస్స ఆసనస్స సమన్తా భూమియం. అబ్భోకిరిస్సన్తి అభిఓకిరిం అభిప్పకిరిం. కథం? పత్తేహీతి, తస్స ఉపడ్ఢపదుమస్స విసుం విసుం కతేహి పత్తేహి పుప్ఫవస్సాభివస్సనకనియామేన ఓకిరిన్తి అత్థో.

౪౦. ఇదం మే ఈదిసం ఫలన్తి ఇమినా ‘‘కుఞ్జరో తే వరారోహో’’తిఆదినా థేరేన గహితం అగ్గహితఞ్చ ఆయుయససుఖరూపాదిభేదం అత్తనో దిబ్బసమ్పత్తిం ఏకతో దస్సేత్వా పునపి థేరేన అగ్గహితమేవ అత్తనో ఆనుభావసమ్పత్తిం దస్సేతుం ‘‘సక్కారో గరుకారో’’తిఆదిమాహ. తేన ‘‘న కేవలం భన్తే తుమ్హేహి యథావుత్తమేవ ఇధ మయ్హం పుఞ్ఞఫలం, అపిచ ఖో ఇదం దిబ్బం ఆధిపతేయ్యమ్పీ’’తి దస్సేతి. తత్థ సక్కారోతి ఆదరకిరియా, దేవేహి అత్తనో సక్కాతబ్బతాతి అత్థో. తథా గరుకారోతి గరుకాతబ్బతా. దేవానన్తి దేవేహి. అపచితాతి పూజితా.

౪౧. సమ్మావిముత్తానన్తి సుట్ఠు విముత్తానం సబ్బసంకిలేసప్పహాయీనం. సన్తానన్తి సన్తకాయవచీమనోకమ్మానం సాధూనం. మగ్గబ్రహ్మచరియస్స చ సాసనబ్రహ్మచరియస్స చ చిణ్ణత్తా బ్రహ్మచారినం. పసన్నో ఆసనం దజ్జాతి కమ్మఫలసద్ధాయ రతనత్తయసద్ధాయ చ పసన్నమానసో హుత్వా యది ఆసనమత్తమ్పి దదేయ్య. ఏవం నన్దే యథా అహన్తి యథా అహం తేన ఆసనదానేన ఏతరహి నన్దామి మోదామి, ఏవమేవ అఞ్ఞోపి నన్దేయ్య మోదేయ్య.

౪౨. తస్మాతి తేన కారణేన. హి-సద్దో నిపాతమత్తం. అత్తకామేనాతి అత్తనో హితకామేన. యో హి అత్తనో హితావహం కమ్మం కరోతి, న అహితావహం, సో అత్తకామో. మహత్తన్తి విపాకమహత్తం. సరీరన్తిమధారినన్తి అన్తిమం దేహం ధారేన్తానం, ఖీణాసవానన్తి అత్థో. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యస్మా అరహతం ఆసనదానేన అహం ఏవం దిబ్బసమ్పత్తియా మోదామి, తస్మా అఞ్ఞేనాపి అత్తనో అభివుద్ధిం పత్థయమానేన అన్తిమసముస్సయే ఠితానం ఆసనం దాతబ్బం, నత్థి తాదిసం పుఞ్ఞన్తి దస్సేతి. తేసం వుత్తసదిసమేవాతి.

కుఞ్జరవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.