౧౫. ఉత్తరావిమానవణ్ణనా
అభిక్కన్తేన వణ్ణేనాతి ఉత్తరావిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన చ సమయేన పుణ్ణో నామ దుగ్గతపురిసో రాజగహసేట్ఠిం ఉపనిస్సాయ జీవతి, తస్స భరియా ఉత్తరా, ఉత్తరా చ నామ ధీతాతి ద్వే ఏవ గేహమానుసకా. అథేకదివసం రాజగహే ‘‘మహాజనేన సత్తాహం నక్ఖత్తం కీళితబ్బ’’న్తి ఘోసనం కరింసు. తం సుత్వా సేట్ఠి పాతోవ ఆగతం పుణ్ణం ‘‘తాత, అమ్హాకం పరిజనో నక్ఖత్తం కీళితుకామో, త్వం కిం నక్ఖత్తం కీళిస్ససి, ఉదాహు భతిం కరిస్ససీ’’తి ఆహ. ‘‘సామి, నక్ఖత్తం నామ సధనానం హోతి, మమ పన గేహే స్వాతనాయ యాగుతణ్డులానిపి నత్థి, కిం మే నక్ఖత్తేన? గోణే లభన్తో కసితుం గమిస్సామీ’తి. ‘‘తేన హి గోణే గణ్హస్సూ’’తి. సో బలవగోణే చ భద్దనఙ్గలఞ్చ గహేత్వా ‘‘భద్దే, నాగరా నక్ఖత్తం కీళన్తి, అహం దలిద్దతాయ భతిం కాతుం గమిస్సామి, మయ్హమ్పి తావ అజ్జ దిగుణం నివాపం పచిత్వా భత్తం ఆహరేయ్యాసీ’’తి భరియం వత్వా ఖేత్తం అగమాసి.
సారిపుత్తత్థేరోపి సత్తాహం నిరోధసమాపన్నో తతో వుట్ఠాయ ‘‘కస్స ను ఖో అజ్జ మయా సఙ్గహం కాతుం వట్టతీ’’తి ఓలోకేన్తో పుణ్ణం అత్తనో ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠం దిస్వా ‘‘సద్ధో ను ఖో ఏస, సక్ఖిస్సతి వా మే సఙ్గహం కాతు’’న్తి ఓలోకేన్తో తస్స సద్ధభావఞ్చ సఙ్గహం కాతుం సమత్థభావఞ్చ తప్పచ్చయా చ తస్స మహాసమ్పత్తిపటిలాభం ఞత్వా పత్తచీవరం ఆదాయ తస్స కసనట్ఠానం గన్త్వా ఆవాటతీరే ఏకం గుమ్బం ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి. పుణ్ణో థేరం దిస్వావ కసిం ఠపేత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన థేరం వన్దిత్వా ‘‘దన్తకట్ఠేన అత్థో భవిస్సతీ’’తి దన్తకట్ఠం కప్పియం కత్వా అదాసి. అథస్స థేరో పత్తఞ్చ పరిస్సావనఞ్చ నీహరిత్వా అదాసి. సో ‘‘పానీయేన అత్థో భవిస్సతీ’’తి తం ఆదాయ పానీయం పరిస్సావేత్వా అదాసి.
థేరో చిన్తేసి ‘‘అయం పరేసం పచ్ఛిమగేహే వసతి, సచస్స గేహద్వారం గమిస్సామి, ఇమస్స భరియా మం దట్ఠుం న సక్ఖిస్సతి, యావస్స భరియా భత్తం ఆదాయ మగ్గం పటిపజ్జతి, తావ ఇధేవ భవిస్సామీ’’తి. సో తత్థేవ థోకం వీతినామేత్వా తస్సా మగ్గారుళ్హభావం ఞత్వా అన్తోనగరాభిముఖో పాయాసి. సా అన్తరామగ్గే థేరం దిస్వా చిన్తేసి ‘‘అప్పేకదాహం దేయ్యధమ్మే సతి అయ్యం న పస్సామి, అప్పేకదా మే అయ్యం పస్సన్తియా దేయ్యధమ్మో న హోతి, అజ్జ పన మే అయ్యో చ దిట్ఠో, దేయ్యధమ్మో చాయం అత్థి, కరిస్సతి ను ఖో మే సఙ్గహ’’న్తి. సా భత్తభాజనం ఓతారేత్వా థేరం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, ఇదం లూఖం వా పణీతం వాతి అచిన్తేత్వా దాసస్స వో సఙ్గహం కరోథా’’తి ఆహ. అథ థేరో పత్తం ఉపనామేత్వా తాయ ఏకేన హత్థేన భాజనం ధారేత్వా ఏకేన హత్థేన తతో భత్తం దదమానాయ ఉపడ్ఢభత్తే దిన్నే ‘‘అల’’న్తి హత్థేన పత్తం పిదహి. సా ‘‘భన్తే, ఏకోవ పటివీసో, న సక్కా ద్విధా కాతుం, తుమ్హాకం దాసస్స ఇధలోకసఙ్గహం అకత్వా పరలోకసఙ్గహం కరోథ, నిరవసేసమేవ దాతుకామామ్హీ’’తి వత్వా సబ్బమేవస్స పత్తే పతిట్ఠాపేత్వా ‘‘తుమ్హేహి దిట్ఠధమ్మస్స భాగినీ అస్స’’న్తి పత్థనం అకాసి. థేరో ‘‘ఏవం హోతూ’’తి వత్వా ఠితకోవ అనుమోదనం కత్వా ఏకస్మిం ఉదకఫాసుకట్ఠానే నిసీదిత్వా భత్తకిచ్చం అకాసి. సాపి పటినివత్తిత్వా తణ్డులే పరియేసిత్వా భత్తం పచి.
పుణ్ణోపి అడ్ఢకరీసమత్తం ఠానం కసిత్వా జిఘచ్ఛం సహితుం అసక్కోన్తో గోణే విస్సజ్జేత్వా ఏకం రుక్ఖఛాయం పవిసిత్వా మగ్గం ఓలోకేన్తో నిసీది. అథస్స భరియా భత్తమాదాయ గచ్ఛమానా తం దిస్వావ ‘‘ఏస జిఘచ్ఛాపీళితో మం ఓలోకేన్తో నిసిన్నో, సచే మం ‘అతివియ చిరాయీ’తి తజ్జేత్వా పతోదలట్ఠియా పహరిస్సతి, మయా కతకమ్మం నిరత్థకం భవిస్సతి, పటికచ్చేవస్స ఆరోచేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏవమాహ ‘‘సామి, అజ్జేకదివసం చిత్తం పసాదేహి, మా మయా కతకమ్మం నిరత్థకం కరి, అహం పాతోవ తే భత్తం ఆహరన్తీ అన్తరామగ్గే ధమ్మసేనాపతిం దిస్వా తవ భత్తం తస్స దత్వా పున గేహం గన్త్వా భత్తం పచిత్వా ఆగతా, పసాదేహి, సామి, చిత్త’’న్తి. సో ‘‘కిం వదేసి, భద్దే’’తి పుచ్ఛిత్వా పున తమత్థం సుత్వా ‘‘భద్దే, సాధు వత తే కతం మమ భత్తం అయ్యస్స దదమానాయ, మయాపిస్స అజ్జ పాతోవ దన్తకట్ఠఞ్చ ముఖోదకఞ్చ దిన్న’’న్తి పసన్నమానసో తం వచనం అభినన్దిత్వా ఉస్సూరే లద్ధభత్తతాయ కిలన్తకాయో తస్సా అఙ్కే సీసం కత్వా నిద్దం ఓక్కమి.
అథస్స పాతోవ కసితట్ఠానం పంసుచుణ్ణం ఉపాదాయ సబ్బం రత్తసువణ్ణం హుత్వా కణికారపుప్ఫరాసి వియ సోభమానం అట్ఠాసి. సో పబుద్ధో ఓలోకేత్వా భరియం ఆహ ‘‘భద్దే, ఏతం మయా కసితట్ఠానం సబ్బం మమ సువణ్ణం హుత్వా పఞ్ఞాయతి, కిం ను ఖో మే అతిఉస్సూరే లద్ధభత్తతాయ అక్ఖీని భమన్తీ’’తి. ‘‘సామి, మయ్హమ్పి ఏవమేవ పఞ్ఞాయతీ’’తి. సో ఉట్ఠాయ తత్థ గన్త్వా ఏకం పిణ్డం గహేత్వా నఙ్గలసీసే పహరిత్వా సువణ్ణభావం ఞత్వా ‘‘అహో అయ్యస్స ధమ్మసేనాపతిస్స దిన్నదానే అజ్జేవ విపాకో దస్సితో, న ఖో పన సక్కా ఏత్తకం ధనం పటిచ్ఛాదేత్వా పరిభుఞ్జితు’’న్తి భరియాయ ఆభతం భత్తపాతిం సువణ్ణస్స పూరేత్వా రాజకులం గన్త్వా రఞ్ఞా కతోకాసో పవిసిత్వా రాజానం అభివాదేత్వా ‘‘కిం తాతా’’తి వుత్తే ‘‘దేవ, అజ్జ మయా కసితట్ఠానం సబ్బం సువణ్ణరాసిమేవ హుత్వా ఠితం, సువణ్ణం ఆహరాపేతుం వట్టతీ’’తి ఆహ. ‘‘కోసి త్వ’’న్తి? ‘‘పుణ్ణో నామాహ’’న్తి. ‘‘కిం పన తే అజ్జ కత’’న్తి? ‘‘ధమ్మసేనాపతిస్స మే పాతోవ దన్తకట్ఠఞ్చ ముఖోదకఞ్చ దిన్నం, భరియాయపి మే మయ్హం ఆహటభత్తం తస్సేవ దిన్న’’న్తి.
తం సుత్వా రాజా ‘‘అజ్జేవ కిర భో ధమ్మసేనాపతిస్స దిన్నదానే విపాకో దస్సితో’’తి వత్వా ‘‘తాత, కిం కరోమీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘బహూని సకటసహస్సాని పహిణిత్వా సువణ్ణం ఆహరాపేథా’’తి. రాజా సకటాని పహిణి. రాజపురిసేసు ‘‘రఞ్ఞో సన్తక’’న్తి గణ్హన్తేసు గహితం గహితం మత్తికావ హోతి. తేహి గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచితే ‘‘తాతా, తుమ్హేహి కిన్తి వత్వా గహిత’’న్తి పుట్ఠా ‘‘తుమ్హాకం సన్తక’’న్తి ఆహంసు. తేన హి, తాతా, పున గచ్ఛథ, ‘‘పుణ్ణస్స సన్తక’’న్తి వత్వా గణ్హథాతి. తే తథా కరింసు గహితం గహితం సువణ్ణమేవ అహోసి. తం సబ్బం ఆహరిత్వా రాజఙ్గణే రాసిం అకంసు, అసీతిహత్థుబ్బేధో రాసి అహోసి. రాజా నాగరే సన్నిపాతాపేత్వా ఆహ ‘‘ఇమస్మిం నగరే అత్థి కస్సచి ఏత్తకం సువణ్ణ’’న్తి? ‘‘నత్థి, దేవా’’తి. ‘‘కిం పనస్స దాతుం వట్టతీ’’తి? ‘‘సేట్ఠిచ్ఛత్తం, దేవా’’తి. రాజా ‘‘బహుధనసేట్ఠి నామ హోతూ’’తి మహన్తేన భోగేన సద్ధిం తస్స సేట్ఠిచ్ఛత్తం అదాసి.
అథ నం సో ఆహ ‘‘మయం, దేవ, ఏత్తకం కాలం పరకులే వసిమ్హా, వసనట్ఠానం నో దేథా’’తి. తేన హి పస్స, ఏస గుమ్బో పఞ్ఞాయతి, ఏతం హరాపేత్వా గేహం కారేహీతి పురాణసేట్ఠిస్స గేహట్ఠానం ఆచిక్ఖి. సో తస్మిం ఠానే కతిపాహేనేవ గేహం కారాపేత్వా గేహపవేసనమఙ్గలఞ్చ ఛత్తమఙ్గలఞ్చ ఏకతోవ కరోన్తో సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం అదాసి. అథస్స సత్థా దానానుమోదనం కరోన్తో అనుపుబ్బిం కథం కథేసి. ధమ్మకథావసానే పుణ్ణసేట్ఠి చ భరియా చస్స ధీతా చ ఉత్తరాతి తయోపి జనా సోతాపన్నా అహేసుం.
అపరభాగే రాజగహసేట్ఠి పుణ్ణసేట్ఠినో ధీతరం అత్తనో పుత్తస్స వారేసి. సో ‘‘నాహం దస్సామీ’’తి వుత్తో ‘‘మా ఏవం కరోతు, ఏత్తకం కాలం అమ్హే నిస్సాయ వసన్తేనేవ తే సమ్పత్తి లద్ధా, దేతు మే పుత్తస్స తే ధీతర’’న్తి ఆహ. సో ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠికా తుమ్హే, మమ ధీతా తీహి రతనేహి వినా వసితుం న సక్కోతి, నేవస్స ధీతరం దస్సామీ’’తి ఆహ. అథ నం బహూ సేట్ఠిగహపతికాదయో కులపుత్తా ‘‘మా తేన సద్ధిం విస్సాసం భిన్ది, దేహిస్స ధీతర’’న్తి యాచింసు. సో తేసం వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఆసాళ్హిపుణ్ణమాయ ధీతరం అదాసి. సా పతికులం గతకాలతో పట్ఠాయ భిక్ఖుం వా భిక్ఖునిం వా ఉపసఙ్కమితుం దానం వా దాతుం ధమ్మం వా సోతుం నాలత్థ, ఏవం అడ్ఢతియేసు మాసేసు వీతివత్తేసు అత్తనో సన్తికే ఠితే పరిచారికే పుచ్ఛి ‘‘ఇదాని కిత్తకం అన్తోవస్సం అవసిట్ఠ’’న్తి? ‘‘అడ్ఢమాసో, అయ్యే’’తి. సా మాతాపితూనం సాసనం పహిణి ‘‘కస్మా మం ఏవరూపే బన్ధనాగారే పక్ఖిపింసు, వరం తుమ్హేహి మం లక్ఖణాహతం కత్వా పరేసం దాసిం సావేతుం, న ఏవరూపస్స మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స కులస్స దాతుం, ఆగతకాలతో పట్ఠాయ భిక్ఖుదస్సనాదీసు ఏకమ్పి పుఞ్ఞం కాతుం న లభామీ’’తి. అథస్సా పితా ‘‘దుక్ఖితా వత మే ధీతా’’తి అనత్తమనతం పవేదేత్వా పఞ్చదస కహాపణసహస్సాని పేసేసి, ‘‘ఇమస్మిం నగరే సిరిమా నామ గణికా అత్థి, దేవసికం సహస్సం గణ్హాతి, ఇమేహి కహాపణేహి తం ఆనేత్వా సామికస్స నియ్యాదేత్వా సయం యథారుచి పుఞ్ఞాని కరోతూ’’తి సాసనఞ్చ పహిణి. ఉత్తరా తథా కత్వా సామికేన సిరిమం దిస్వా ‘‘కిమిద’’న్తి వుత్తే ‘‘సామి, ఇమం అడ్ఢమాసం మమ సహాయికా తుమ్హే పరిచరతు, అహం పన ఇమం అడ్ఢమాసం దానఞ్చేవ దాతుకామా ధమ్మఞ్చ సోతుకామా’’తి ఆహ. సో తం అభిరూపం ఇత్థిం దిస్వా ఉప్పన్నసినేహో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి.
ఉత్తరాపి ఖో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా ‘‘భన్తే, ఇమం అడ్ఢమాసం అఞ్ఞత్థ అగన్త్వా ఇధేవ భిక్ఖా గహేతబ్బా’’తి సత్థు పటిఞ్ఞం గహేత్వా ‘‘ఇతో దాని పట్ఠాయ యావ మహాపవారణా, తావ సత్థారం ఉపట్ఠాతుం ధమ్మఞ్చ సోతుం లభిస్సామీ’’తి తుట్ఠమానసా ‘‘ఏవం యాగుం పచథ, ఏవం భత్తం పచథ, ఏవం పూవం పచథా’’తి మహానసే సబ్బకిచ్చాని సంవిదహన్తీ విచరతి. అథస్సా సామికో ‘‘స్వే మహాపవారణా భవిస్సతీ’’తి మహానసాభిముఖో వాతపానే ఠత్వా ‘‘కిం ను ఖో కరోన్తీ సా అన్ధబాలా విచరతీ’’తి ఓలోకేత్వా తం సేదకిలిన్నం ఛారికాయ ఓకిణ్ణం అఙ్గారమసిమక్ఖితం తథా సంవిదహిత్వా విచరమానం దిస్వా ‘‘అహో అన్ధబాలా ఏవరూపే ఠానే ఇమం సిరిసమ్పత్తిం నానుభవతి, ‘‘ముణ్డకసమణే ఉపట్ఠహిస్సామీ’తి తుట్ఠచిత్తా విచరతీ’’తి హసిత్వా అపగఞ్ఛి.
తస్మిం అపగతే తస్స సన్తికే ఠితా సిరిమా ‘‘కిం ను ఖో ఓలోకేత్వా ఏస హసతీ’’తి తేనేవ వాతపానేన ఓలోకేన్తీ ఉత్తరం దిస్వా ‘‘ఇమం ఓలోకేత్వా ఇమినా హసితం, అద్ధా ఇమస్స ఏతాయ సద్ధిం సన్థవో అత్థీ’’తి చిన్తేసి. సా కిర అడ్ఢమాసం తస్మిం గేహే బాహిరకఇత్థీ హుత్వా వసమానాపి తం సమ్పత్తిం అనుభవమానా అత్తనో బాహిరకఇత్థిభావం అజానిత్వా ‘‘అహం ఘరసామినీ’’తి సఞ్ఞమకాసి. సా ఉత్తరాయ ఆఘాతం బన్ధిత్వా ‘‘దుక్ఖమస్సా ఉప్పాదేస్సామీ’’తి పాసాదా ఓరుయ్హ మహానసం పవిసిత్వా పూవపచనట్ఠానే పక్కుథితం సప్పిం కటచ్ఛునా ఆదాయ ఉత్తరాభిముఖం పాయాసి. ఉత్తరా తం ఆగచ్ఛన్తిం దిస్వా ‘‘మమ సహాయికాయ మయ్హం ఉపకారో కతో, చక్కవాళం అతిసమ్బాధం, బ్రహ్మలోకో అతినీచకో, మమ పన సహాయికాయ గుణోవ మహన్తో, అహమ్పి ఏతం నిస్సాయ దానఞ్చ దాతుం ధమ్మఞ్చ సోతుం లభిం, సచే మమ ఏతిస్సాయ ఉపరి కోధో అత్థి, ఇదం సప్పి మం దహతు, సచే నత్థి, మా మం దహతూ’’తి తం మేత్తాయ ఫరి. తాయ తస్సా మత్థకే ఆసిఞ్చితమ్పి పక్కుథితసప్పి సీతోదకం వియ అహోసి. అథ నం ‘‘ఇదం సీతలం భవిస్సతీ’’తి పున కటచ్ఛుకం పూరేత్వా ఆదాయ ఆగచ్ఛన్తిం ఉత్తరాయ దాసియో దిస్వా ‘‘అరే దుబ్బినీతే న త్వం అమ్హాకం అయ్యాయ ఉపరి పక్కసప్పిం ఆసిఞ్చితుం అనుచ్ఛవికా’’తి సన్తజ్జేన్తియో ఇతో చితో చ ఉట్ఠాయ హత్థేహి చ పాదేహి చ పోథేత్వా భూమియం పాతేసుం, ఉత్తరా వారేన్తీపి వారేతుం నాసక్ఖి. అథ సా ఉపరి ఠత్వా సబ్బా దాసియో పటిబాహిత్వా ‘‘కిస్స తే ఏవరూపం భారియం కమ్మం కత’’న్తి సిరిమం ఓవదిత్వా ఉణ్హోదకేన న్హాపేత్వా సతపాకతేలేన అబ్భఞ్జి.
తస్మిం ఖణే సా అత్తనో బాహిరకిత్థిభావం ఞత్వా చిన్తేసి ‘‘మయా భారియం కమ్మం కతం సామికస్స హసితమత్తకారణా ఇమిస్సా ఉపరి పక్కసప్పిం ఆసిఞ్చన్తియా, అయం ‘గణ్హథ న’న్తి దాసియో న ఆణాపేత్వా మం విహేఠనకాలేపి సబ్బా దాసియో పటిబాహిత్వా మయ్హం కత్తబ్బమేవ అకాసి. సచాహం ఇమం న ఖమాపేస్సామి, ముద్ధా మే సత్తధా ఫలేయ్యా’’తి తస్సా పాదమూలే నిపజ్జిత్వా ‘‘అయ్యే, ఖమాహి మే దోస’’న్తి ఆహ. ‘‘అహం సప్పితికా ధీతా, పితరి మే ఖమాపితే ఖమిస్సామీ’’తి. ‘‘హోతు, అయ్యే, పితరమ్పి తే పుణ్ణసేట్ఠిం ఖమాపేస్సామీ’’తి. ‘‘పుణ్ణో మమ వట్టే జనకపితా, వివట్టే జనకపితరి ఖమాపితే పన అహం ఖమిస్సామీ’’తి. ‘‘కో పన తే వివట్టే జనకపితా’’తి? ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి. ‘‘మయ్హం తేన సద్ధిం విస్సాసో నత్థి, అహం కిం కరిస్సామీ’’తి? ‘‘సత్థా స్వే భిక్ఖుసఙ్ఘం ఆదాయ ఇధాగమిస్సతి, త్వం యథాలద్ధం సక్కారం గహేత్వా ఇధేవ ఆగన్త్వా తం ఖమాపేహీ’’తి. సా ‘‘సాధు, అయ్యే’’తి ఉట్ఠాయ అత్తనో గేహం గన్త్వా పఞ్చసతపరిచారికిత్థియో ఆణాపేత్వా నానావిధాని ఖాదనీయభోజనీయాని చేవ సూపేయ్యాని చ సమ్పాదేత్వా పునదివసే తం సక్కారం ఆదాయ ఉత్తరాయ గేహం ఆగన్త్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పత్తే పతిట్ఠాపేతుం అవిసహన్తీ అట్ఠాసి, తం సబ్బం గహేత్వా ఉత్తరావ సంవిదహి.
సిరిమాపి సత్థు భత్తకిచ్చావసానే సద్ధిం పరివారేన సత్థు పాదమూలే నిపజ్జి. అథ నం సత్థా పుచ్ఛి ‘‘కో తే అపరాధో’’తి. ‘‘భన్తే మయా హియ్యో ఇదం నామ కతం, అథ మే సహాయికా మం విహేఠయమానా దాసియో నివారేత్వా మయ్హం ఉపకారమేవ అకాసి. సాహం ఇమిస్సా గుణం జానిత్వా ఇమం ఖమాపేసిం, అథ మం ఏసా ‘తుమ్హేసు ఖమాపితేసు ఖమిస్సామీ’తి ఆహా’’తి. ‘‘ఏవం కిర ఉత్తరే’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే, సీసే మే సహాయికాయ పక్కసప్పి ఆసిత్త’’న్తి. ‘‘అథ తయా కిం చిన్తిత’’న్తి? ‘‘చక్కవాళం అతిసమ్బాధం, బ్రహ్మలోకో అతినీచకో, మమ సహాయికాయ గుణోవ మహన్తో, అహఞ్హి ఏతం నిస్సాయ దానఞ్చ దాతుం ధమ్మఞ్చ సోతుం అలత్థం, సచే మే ఇమిస్సా ఉపరి కోధో అత్థి, ఇదం మం దహతు, నో చే, మా దహతూ’’తి ఏవం చిన్తేత్వా ఇమం మేత్తాయ ఫరిం, భన్తేతి. సత్థా ‘‘సాధు సాధు, ఉత్తరే, ఏవం కోధం జినితుం వట్టతి. కోధనో హి నామ అక్కోధేన, అక్కోసకో అనక్కోసన్తేన, పరిభాసకో అపరిభాసన్తేన, థద్ధమచ్ఛరీ అత్తనో సన్తకస్స దానేన, ముసావాదీ సచ్చవచనేన జినితబ్బో’’తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో –
‘‘అక్కోధేన జినే కోధం, అసాధుం సాధునా జినే;
జినే కదరియం దానేన, సచ్చేనాలికవాదిన’’న్తి. (ధ. ప. ౨౨౩) –
ఇమం గాథం వత్వా గాథాపరియోసానే చతుసచ్చకథం అభాసి. సచ్చపరియోసానే ఉత్తరా సకదాగామిఫలే పతిట్ఠహి, సామికో చ ససురో చ సస్సు చ సోతాపత్తిఫలం సచ్ఛికరింసు, సిరిమాపి పఞ్చసతపరివారా సోతాపన్నా అహోసి. అపరభాగే ఉత్తరా కాలం కత్వా తావతింసభవనే ఉప్పజ్జి. అథాయస్మా మహామోగ్గల్లానో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ దేవచారికం చరన్తో ఉత్తరం దేవధీతరం దిస్వా –
౧౨౪. ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, యా త్వం తిట్ఠసి దేవతే;
ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బా, ఓసధీ వియ తారకా.
౧౨౫. ‘‘కేన తేతాదిసో వణ్ణో, కేన తే ఇధ మిజ్ఝతి;
ఉప్పజ్జన్తి చ తే భోగా, యే కేచి మనసో పియా.
౧౨౬. ‘‘పుచ్ఛామి తం దేవి మహానుభావే,
మనుస్సభూతా కిమకాసి పుఞ్ఞం;
కేనాసి ఏవం జలితానుభావా,
వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి. – పటిపుచ్ఛి;
౧౨౭. ‘‘సా దేవతా అత్తమనా, మోగ్గల్లానేన పుచ్ఛితా;
పఞ్హం పుట్ఠా వియాకాసి, యస్స కమ్మస్సిదం ఫలం’’.
౧౨౮. ‘‘ఇస్సా చ మచ్ఛేరమథో పళాసో, నాహోసి మయ్హం ఘరమావసన్తియా;
అక్కోధనా భత్తు వసానువత్తినీ, ఉపోసథే నిచ్చహమప్పమత్తా.
౧౨౯. ‘‘చాతుద్దసిం పఞ్చదసిం, యా చ పక్ఖస్స అట్ఠమీ;
పాటిహారియపక్ఖఞ్చ, అట్ఠఙ్గసుసమాగతం.
౧౩౦. ‘‘ఉపోసథం ఉపవసిస్సం, సదా సీలేసు సంవుతా;
సఞ్ఞమా సంవిభాగా చ, విమానం ఆవసామహం.
౧౩౧. ‘‘పాణాతిపాతా విరతా, ముసావాదా చ సఞ్ఞతా;
థేయ్యా చ అతిచారా చ, మజ్జపానా చ ఆరకా.
౧౩౨. ‘‘పఞ్చసిక్ఖాపదే రతా, అరియసచ్చాన కోవిదా;
ఉపాసికా చక్ఖుమతో, గోతమస్స యసస్సినో.
౧౩౩. ‘‘సాహం సకేన సీలేన, యససా చ యసస్సినీ;
అనుభోమి సకం పుఞ్ఞం, సుఖితా చమ్హినామయా.
౧౩౪. ‘‘తేన మేతాదిసో వణ్ణో, తేన మే ఇధ మిజ్ఝతి;
ఉప్పజ్జన్తి చ మే భోగా, యే కేచి మనసో పియా.
౧౩౫. ‘‘అక్ఖామి తే భిక్ఖు మహానుభావ, మనుస్సభూతా యమహం అకాసిం;
తేనమ్హి ఏవం జలితానుభావా, వణ్ణో చ మే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి. –
దేవతాపిస్స విస్సజ్జేసి.
౧౨౬. మమ చ, భన్తే, వచనేన భగవతో పాదే సిరసా వన్దేయ్యాసి ‘‘ఉత్తరా నామ భన్తే, ఉపాసికా భగవతో పాదే సిరసా వన్దతీ’’తి. అనచ్ఛరియం ఖో పనేతం, భన్తే, యం మం భగవా అఞ్ఞతరస్మిం సామఞ్ఞఫలే బ్యాకరేయ్య, తం భగవా సకదాగామిఫలే బ్యాకాసీతి.
౧౨౮. తత్థ ఇస్సా చ మచ్ఛేరమథో పళాసో, నాహోసి మయ్హం ఘరమావసన్తియాతి యా చ అగారమజ్ఝే వసన్తీనం అఞ్ఞాసం ఇత్థీనం సమ్పత్తిఆదివిసయా పరసమ్పత్తిఉసూయనలక్ఖణా ఇస్సా, యఞ్చ తావకాలికాదివసేనాపి కిఞ్చి యాచన్తానం అదాతుకామతాయ అత్తసమ్పత్తినిగూహనలక్ఖణం మచ్ఛరియం, యో చ కులపదేసాదినా పరేహి యుగగ్గాహలక్ఖణో పళాసో ఉప్పజ్జతి, సో తివిధోపి పాపధమ్మో గేహే ఠితాయ మయ్హం సతిపి పచ్చయసమవాయే నాహోసి న ఉప్పజ్జి. అక్కోధనాతి ఖన్తిమేత్తానుద్దయసమ్పన్నతాయ అకుజ్ఝనసభావా. భత్తు వసానువత్తినీతి పుబ్బుట్ఠానపచ్ఛానిపాతనాదినా సామికస్స అనుకూలభావేన వసే వత్తనసీలా, మనాపచారినీతి అత్థో. ఉపోసథే నిచ్చహమప్పమత్తాతి అహం ఉపోసథసీలరక్ఖణే నిచ్చం అప్పమత్తా అప్పమాదవిహారినీ.
౧౨౯. తమేవ ఉపోసథే అప్పమాదం దస్సేన్తీ యేసు దివసేసు తం రక్ఖితబ్బం, యాదిసం యథా చ రక్ఖితబ్బం, తం దస్సేతుం ‘‘చాతుద్దసి’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ చాతుద్దసిం పఞ్చదసిన్తి పక్ఖస్సాతి సమ్బన్ధో, అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. యా చ పక్ఖస్స అట్ఠమీతి ఏత్థ చాతి వచనసేసో. పాటిహారియపక్ఖఞ్చాతి పటిహరణకపక్ఖఞ్చ, చాతుద్దసీపఞ్చదసీఅట్ఠమీనం యథాక్కమం ఆదితో అన్తతో చాతి పవేసననిక్ఖమనవసేన ఉపోసథసీలస్స పటిహరితబ్బం పక్ఖఞ్చ, తేరసీ పాటిపదా సత్తమీ నవమీ చాతి అత్థో. అట్ఠఙ్గసుసమాగతన్తి పాణాతిపాతావేరమణీఆదీహి అట్ఠహఙ్గేహి ఏవ సుట్ఠు సమాగతం సమన్నాగతం.
౧౩౦. ఉపవసిస్సన్తి ఉపవసిం. అతీతత్థే హి ఇదం అనాగతవచనం. కేచి పన ‘‘ఉపవసిం’’ఇచ్చేవ పఠన్తి. సదాతి సప్పటిహారికేసు సబ్బేసు ఉపోసథదివసేసు. సీలేసూతి ఉపోసథసీలేసు సాధేతబ్బేసు. నిప్ఫాదేతబ్బే హి ఇదం భుమ్మం. సంవుతాతి కాయవాచాచిత్తేహి సంవుతా. సదాతి వా సబ్బకాలం. సీలేసూతి నిచ్చసీలేసు. సంవుతాతి కాయవాచాహి సంవుతా.
౧౩౧. ఇదాని తం నిచ్చసీలం దస్సేతుం ‘‘పాణాతిపాతా విరతా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పాణోతి వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం. పాణస్స అతిపాతో పాణవధో పాణఘాతో పాణాతిపాతో, అత్థతో పాణే పాణసఞ్ఞినో జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకఉపక్కమసముట్ఠాపికా కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారపవత్తా వధకచేతనా. తతో పాణాతిపాతా. విరతాతి ఓరతా, నివత్తాతి అత్థో.
ముసావాదాతి ముసా నామ విసంవాదనపురేక్ఖారస్స అత్థభఞ్జనకో వచీపయోగో వా కాయపయోగో వా, విసంవాదనాధిప్పాయేన పరస్స విసంవాదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. అథ వా ముసాతి అభూతం అతచ్ఛం వత్థు, వాదోతి తస్స భూతతో తచ్ఛతో విఞ్ఞాపేతుకామస్స తథా విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపికా చేతనా. తతో ముసావాదా సఞ్ఞతా ఓరతా, విరతాతి అత్థో. చ-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో.
థేయ్యాతి థేయ్యం వుచ్చతి థేనభావో, చోరికాయ పరస్సహరణన్తి అత్థో. అత్థతో పరపరిగ్గహితే పరపరిగ్గహితసఞ్ఞినో తదాదాయకఉపక్కమసముట్ఠాపికా థేయ్యచేతనా థేయ్యం. తతో థేయ్యా సఞ్ఞతా, ఆరకాతి వా సమ్బన్ధో.
అతిచారాతి అతిచ్చ చారో అతిచారో, లోకమరియాదం అతిక్కమిత్వా అగమనీయట్ఠానే కామవసేన చారో మిచ్ఛాచారోతి అత్థో. అగమనీయట్ఠానం నామ – పురిసానం మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా మాతాపితురక్ఖితా భాతురక్ఖితా భగినిరక్ఖితా ఞాతిరక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా సారక్ఖా సపరిదణ్డాతి దస, ధనక్కీతా ఛన్దవాసినీ భోగవాసినీ పటవాసినీ ఓదపత్తకినీ ఓభటచుమ్బటా దాసీ చ భరియా కమ్మకారీ చ భరియా ధజాహటా ముహుత్తికాతి దసాతి వీసతి ఇత్థియో. ఇత్థీసు పన ద్విన్నం సారక్ఖసపరిదణ్డానం దసన్నఞ్చ ధనక్కీతాదీనన్తి ద్వాదసన్నం అఞ్ఞపురిసా అగమనీయట్ఠానం, ఇదమేవ ఇధ అధిప్పేతం. లక్ఖణతో పన అసద్ధమ్మాధిప్పాయేన కాయద్వారపవత్తా అగమనీయట్ఠానవీతిక్కమచేతనా అతిచారో. తస్మా అతిచారా.
మజ్జపానాతి మజ్జం వుచ్చతిమదనీయట్ఠేన సురా చ మేరయఞ్చ, పివన్తి తేనాతి పానం, మజ్జస్స పానం మజ్జపానం. యాయ దుస్సీల్యచేతనాయ మజ్జసఙ్ఖాతం పిట్ఠసురా, పూవసురా, ఓదనియసురా, కిణ్ణపక్ఖిత్తా, సమ్భారసంయుత్తాతి పఞ్చభేదం సురం వా, పుప్ఫాసవో, ఫలాసవో, మధ్వాసవో, గుళాసవో, సమ్భారసంయుత్తోతి పఞ్చభేదం మేరయం వా బీజతో పట్ఠాయ కుసగ్గేనాపి పివతి, సా చేతనా మజ్జపానం. తస్మా మజ్జపానా ఆరకా విరతా.
౧౩౨. ఏవం ‘‘పాణాతిపాతా విరతా’’తిఆదినా పహాతబ్బధమ్మవసేన విభజిత్వా దస్సితం నిచ్చసీలం పున సమాదాతబ్బతావసేన ఏకతో కత్వా దస్సేన్తీ ‘‘పఞ్చసిక్ఖాపదే రతా’’తి ఆహ. తత్థ సిక్ఖాపదన్తి సిక్ఖితబ్బపదం, సిక్ఖాకోట్ఠాసేతి అత్థో. అథ వా ఝానాదయో సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా సిక్ఖితబ్బతో సిక్ఖా, పఞ్చసు పన సీలఙ్గేసు యంకిఞ్చి అఙ్గం తాసం సిక్ఖానం పతిట్ఠానట్ఠేన పదన్తి సిక్ఖానం పదత్తా సిక్ఖాపదం, పఞ్చ సీలఙ్గాని. తస్మిం పఞ్చవిధే సిక్ఖాపదే రతా అభిరతాతి పఞ్చసిక్ఖాపదే రతా. అరియసచ్చాన కోవిదాతి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయవసేన దుక్ఖసముదయనిరోధమగ్గసఙ్ఖాతేసు చతూసు అరియసచ్చేసు కుసలా నిపుణా, పటివిద్ధచతుసచ్చాతి అత్థో. గోతమస్సాతి భగవన్తం గోత్తేన కిత్తేతి. యసస్సినోతి కిత్తిమతో, పరివారవతో వా.
౧౩౩. సాహన్తి సా యథావుత్తగుణా అహం. సకేన సీలేనాతి అనుస్సుకితాదినా అత్తనో సభావసీలేన చ ఉపోసథసీలాదిసమాదానసీలేన చ కారణభూతేన. తఞ్హి సత్తానం కమ్మస్సకతాయ హితసుఖావహతాయ చ విసేసతో ‘‘సక’’న్తి వుచ్చతి. తేనేవాహ –
‘‘తఞ్హి తస్స సకం హోతి, తఞ్చ ఆదాయ గచ్ఛతి;
తఞ్చస్స అనుగం హోతి, ఛాయావ అనపాయినీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౧౫);
యససా చ యసస్సినీతి ‘‘ఉత్తరా ఉపాసికా సీలాచారసమ్పన్నా అనుస్సుకీ అమచ్ఛరీ అక్కోధనా’’తిఆదినా ‘‘ఆగతఫలా విఞ్ఞాతసాసనా’’తిఆదినా చ యథాభూతగుణాధిగతేన జలతలే తేలేన వియ సమన్తతో పత్థటేన కిత్తిసద్దేన యసస్సినీ కిత్తిమతీ, తేన వా సీలగుణేన ఇధ అధిగతేన యసపరివారేన యసస్సినీ సమ్పన్నపరివారా. అనుభోమి సకం పుఞ్ఞన్తి యథూపచితం అత్తనో పుఞ్ఞం పచ్చనుభోమి. యస్స హి పుఞ్ఞఫలం అనుభూయతి, ఫలూపచారేన తం పుఞ్ఞమ్పి అనుభూయతీతి వుచ్చతి. అథ వా పుథుజ్జనభావతో సుచరితఫలమ్పి ‘‘పుఞ్ఞ’’న్తి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తి. సుఖితా చమ్హినామయాతి దిబ్బసుఖేన చ ఫలసుఖేన చ సుఖితా చమ్హి భవామి, కాయికచేతసికదుక్ఖాభావతో అనామయా అరోగా.
౧౩౬. మమ చాతి చ-సద్దో సముచ్చయత్థో. తేన ‘‘మమ వచనేన చ వన్దేయ్యాసి, న తవ సభావేనేవా’’తి వన్దనం సముచ్చినోతి. అనచ్ఛరియన్తిఆదినా అత్తనో అరియసావికాభావస్స పాకటభావం దస్సేతి. తం భగవాతిఆది సఙ్గీతికారవచనం. సేసం వుత్తనయమేవాతి.
ఉత్తరావిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.