౧. పఠమపీఠవిమానవణ్ణనా

తత్థ పఠమవత్థుస్స అయం అట్ఠుప్పత్తి – భగవతి సావత్థియం విహరన్తే జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే రఞ్ఞా పసేనదినా కోసలేన బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సత్తాహం అసదిసదానే పవత్తితే తదనురూపేన అనాథపిణ్డికేన మహాసేట్ఠినా తయో దివసే, తథా విసాఖాయ మహాఉపాసికాయ మహాదానే దిన్నే అసదిసదానస్స పవత్తి సకలజమ్బుదీపే పాకటా అహోసి. అథ మహాజనో తత్థ తత్థ కథం సముట్ఠాపేసి ‘‘కిం ను ఖో ఏవం ఉళారవిభవపరిచ్చాగేనేవ దానం మహప్ఫలతరం భవిస్సతి, ఉదాహు అత్తనో విభవానురూపపరిచ్చాగేనాపీ’’తి. భిక్ఖూ తం కథం సుత్వా భగవతో ఆరోచేసుం. భగవా ‘‘న, భిక్ఖవే, దేయ్యధమ్మసమ్పత్తియావ దానం మహప్ఫలతరం భవిస్సతి, అథ ఖో చిత్తపసాదసమ్పత్తియా చ ఖేత్తసమ్పత్తియా చ, తస్మా కుణ్డకముట్ఠిమత్తమ్పి పిలోతికామత్తమ్పి తిణపణ్ణసన్థారమత్తమ్పి పూతిముత్తహరీతకమత్తమ్పి విప్పసన్నేన చేతసా దక్ఖిణేయ్యపుగ్గలే పతిట్ఠాపితం, తమ్పి మహప్ఫలతరం భవిస్సతి మహాజుతికం మహావిప్ఫార’’న్తి ఆహ. తథా హి వుత్తం సక్కేన దేవానమిన్దేన –

‘‘నత్థి చిత్తే పసన్నమ్హి, అప్పికా నామ దక్ఖిణా;

తథాగతే వా సమ్బుద్ధే, అథ వా తస్స సావకే’’తి. (వి. వ. ౮౦౪);

సా పనేసా కథా సకలజమ్బుదీపే విత్థారికా అహోసి. మనుస్సా సమణబ్రాహ్మణకపణద్ధికవణిబ్బకయాచకానం యథావిభవం దానాని దేన్తి, గేహఙ్గణే పానీయం ఉపట్ఠపేన్తి, ద్వారకోట్ఠకేసు ఆసనాని ఠపేన్తి. తేన చ సమయేన అఞ్ఞతరో పిణ్డపాతచారికో థేరో పాసాదికేన అభిక్కన్తేన పటిక్కన్తేన ఆలోకితేన విలోకితేన సమిఞ్జితేన పసారితేన ఓక్ఖిత్తచక్ఖు ఇరియాపథసమ్పన్నో పిణ్డాయ చరన్తో ఉపకట్ఠే కాలే అఞ్ఞతరం గేహం సమ్పాపుణి. తత్థేకా కులధీతా సద్ధా పసన్నా థేరం పస్సిత్వా సఞ్జాతగారవబహుమానా ఉళారపీతిసోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా గేహం పవేసేత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా అత్తనో పీఠం పఞ్ఞాపేత్వా తస్స ఉపరి పీతకం మట్ఠవత్థం అత్థరిత్వా అదాసి. అథ థేరే తత్థ నిసిన్నే ‘‘ఇదం మయ్హం ఉత్తమం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం ఉపట్ఠిత’’న్తి పసన్నచిత్తా యథావిభవం ఆహారేన పరివిసి, బీజనిఞ్చ గహేత్వా బీజి. సో థేరో కతభత్తకిచ్చో ఆసనదానభోజనదానాదిపటిసంయుత్తం ధమ్మిం కథం కథేత్వా పక్కామి. సా ఇత్థీ తం అత్తనో దానం తఞ్చ ధమ్మకథం పచ్చవేక్ఖన్తీ పీతియా నిరన్తరం ఫుట్ఠసరీరా హుత్వా తం పీఠమ్పి థేరస్స అదాసి.

తతో అపరేన సమయేన అఞ్ఞతరేన రోగేన ఫుట్ఠా కాలం కత్వా తావతింసభవనే ద్వాదసయోజనికే కనకవిమానే నిబ్బత్తి. అచ్ఛరాసహస్సం చస్సా పరివారో అహోసి, పీఠదానానుభావేన చస్సా యోజనికో కనకపల్లఙ్కో నిబ్బత్తి ఆకాసచారీ సీఘజవో ఉపరి కూటాగారసణ్ఠానో, తేన తం ‘‘పీఠవిమాన’’న్తి వుచ్చతి. తఞ్హి సువణ్ణవణ్ణం వత్థం అత్థరిత్వా దిన్నత్తా కమ్మసరిక్ఖతం విభావేన్తం సువణ్ణమయం అహోసి, పీతివేగస్స బలవభావేన సీఘజవం, దక్ఖిణేయ్యస్స చిత్తరుచివసేన దిన్నత్తా యథారుచిగామీ, పసాదసమ్పత్తియా ఉళారతాయ సబ్బసోవ పాసాదికం సోభాతిసయయుత్తఞ్చ అహోసి.

అథేకస్మిం ఉస్సవదివసే దేవతాసు యథాసకం దిబ్బానుభావేన ఉయ్యానకీళనత్థం నన్దనవనం గచ్ఛన్తీసు సా దేవతా దిబ్బవత్థనివత్థా దిబ్బాభరణవిభూసితా అచ్ఛరాసహస్సపరివారా సకభవనా నిక్ఖమిత్వా తం పీఠవిమానం అభిరుయ్హ మహతియా దేవిద్ధియా మహన్తేన సిరిసోభగ్గేన సమన్తతో చన్దో వియ సూరియో వియ చ ఓభాసేన్తీ ఉయ్యానం గచ్ఛతి. తేన చ సమయేన ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ దేవచారికం చరన్తో తావతింసభవనం ఉపగతో తస్సా దేవతాయ అవిదూరే అత్తానం దస్సేసి. అథ సా దేవతా తం దిస్వా సముప్పన్నబలవపసాదగారవా సహసా పల్లఙ్కతో ఓరుయ్హ థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం పగ్గయ్హ నమస్సమానా అట్ఠాసి. థేరో కిఞ్చాపి తాయ అఞ్ఞేహి చ సత్తేహి యథూపచితం కుసలాకుసలం అత్తనో యథాకమ్మూపగఞాణానుభావేన హత్థతలే ఠపితఆమలకం వియ పఞ్ఞాబలభేదేన పచ్చక్ఖతో పస్సతి, తథాపి యస్మా దేవతానం ఉపపత్తిసమనన్తరమేవ ‘‘కుతో ను ఖో అహం చవిత్వా ఇధూపపన్నా, కిం ను ఖో కుసలకమ్మం కత్వా ఇమం సమ్పత్తిం పటిలభామీ’’తి అతీతభవం యథూపచితఞ్చ కమ్మం ఉద్దిస్స యేభుయ్యేన ధమ్మతాసిద్ధా ఉపధారణా, తస్సా చ యాథావతో ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తస్మా తాయ దేవతాయ కతకమ్మం కథాపేత్వా సదేవకస్స లోకస్స కమ్మఫలం పచ్చక్ఖం కాతుకామో –

౧. ‘‘పీఠం తే సోవణ్ణమయం ఉళారం, మనోజవం గచ్ఛతి యేనకామం;

అలఙ్కతే మల్యధరే సువత్థే, ఓభాససి విజ్జురివబ్భ కూటం.

౨. ‘‘కేన తేతాదిసో వణ్ణో, కేన తే ఇధ మిజ్ఝతి;

ఉప్పజ్జన్తి చ తే భోగా, యే కేచి మనసో పియా.

౩. ‘‘పుచ్ఛామి తం దేవి మహానుభావే,

మనుస్సభూతా కిమకాసి పుఞ్ఞం;

కేనాసి ఏవం జలితానుభావా,

వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి. ఆహ –

౪. ‘‘సా దేవతా అత్తమనా, మోగ్గల్లానేన పుచ్ఛితా;

పఞ్హం పుట్ఠా వియాకాసి, యస్స కమ్మస్సిదం ఫలం’’.

౫. ‘‘అహం మనుస్సేసు మనుస్సభూతా, అబ్భాగతానాసనకం అదాసిం;

అభివాదయిం అఞ్జలికం అకాసిం, యథానుభావఞ్చ అదాసి దానం.

౬. ‘‘తేన మేతాదిసో వణ్ణో, తేన మే ఇధ మిజ్ఝతి;

ఉప్పజ్జన్తి చ మే భోగా, యే కేచి మనసో పియా.

౭. ‘‘అక్ఖామి తే భిక్ఖు మహానుభావ, మనుస్సభూతా యమకాసి పుఞ్ఞం;

తేనమ్హి ఏవం జలితానుభావా, వణ్ణో చ మే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి.

౧. తత్థ పీఠన్తి యంకిఞ్చి తాదిసం దారుక్ఖన్ధమ్పి ఆపణమ్పి బలికరణపీఠమ్పి వేత్తాసనమ్పి మసారకాదివిసేసనామం దారుమయాదిఆసనమ్పి వుచ్చతి. తథా హి ‘‘పాదపీఠం పాదకథలిక’’న్తి (మహావ. ౨౦౯; చూళవ. ౭౫) ఏత్థ పాదఠపనయోగ్గం పీఠాదికం దారుక్ఖన్ధం వుచ్చతి, ‘‘పీఠసప్పీ’’తి (మి. ప. ౫.౩.౧) ఏత్థ హత్థేన గహణయోగ్గం. ‘‘పీఠికా’’తి పన ఏకచ్చేసు జనపదేసు దేసవోహారేన ఆపణం. ‘‘భూతపీఠికా దేవకులపీఠికా’’తి ఏత్థ దేవతానం బలికరణట్ఠానభూతం పీఠం. ‘‘భద్దపీఠ’’న్తి ఏత్థ వేత్తలతాదీహి ఉపరి వీతం ఆసనం, యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘భద్దపీఠం ఉపానయీ’’తి. ‘‘సుపఞ్ఞత్తం మఞ్చపీఠం. మఞ్చం వా పీఠం వా కారయమానేనా’’తి (పాచి. ౫౨౨) చ ఆదీసు మసారకాదిభేదం దారుమయాదిఆసనం. ఇధ పన పల్లఙ్కాకారసణ్ఠితం దేవతాయ పుఞ్ఞానుభావాభినిబ్బత్తం యోజనికం కనకవిమానం వేదితబ్బం.

తేతి తే-సద్దో ‘‘న తే సుఖం పజానన్తి, యే న పస్సన్తి నన్దన’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౧, ౨౨౬) త-సద్దస్స వసేన పచ్చత్తబహువచనే ఆగతో. ‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, నమో తే పురిసుత్తమ (దీ. ని. ౩.౨౭౮; సు. ని. ౫౪౯). నమో తే బుద్ధ వీరత్థూ’’తి (సం. ని. ౧.౯౦) చ ఆదీసు తుమ్హ-సద్దస్స వసేన సమ్పదానే, తుయ్హన్తి అత్థో. ‘‘కిం తే దిట్ఠం కిన్తి తే సుతం. ఉపధీ తే సమతిక్కన్తా, ఆసవా తే పదాలితా’’తి (మ. ని. ౨.౪౦౦; సు. ని. ౫౫౧) చ ఆదీసు కరణే. ‘‘కిం తే వతం కిం పన బ్రహ్మచరియ’’న్తిఆదీసు (వి. వ. ౧౨౫౧; జా. ౧.౧౦.౯౨) సామిఅత్థే. ఇధాపి సామిఅత్థే దట్ఠబ్బో. తవాతి హి అత్థో.

సోవణ్ణమయన్తి ఏత్థ సువణ్ణ-సద్దో ‘‘సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే’’తి (మ. ని. ౧.౧౪౮) చ ‘‘సువణ్ణతా సుసరతా’’తి (ఖు. పా. ౮.౧౧) చ ఏవమాదీసు ఛవిసమ్పత్తియం ఆగతో. ‘‘కాకం సువణ్ణా పరివారయన్తీ’’తిఆదీసు (జా. ౧.౧.౭౭) గరుళే. ‘‘సువణ్ణవణ్ణో కఞ్చనసన్నిభత్తచో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౨౦౦) జాతరూపే. ఇధాపి జాతరూపే ఏవ దట్ఠబ్బో. తఞ్హి బుద్ధానం సమానవణ్ణతాయ సోభనో వణ్ణో ఏతస్సాతి సువణ్ణన్తి వుచ్చతి. సువణ్ణమేవ సోవణ్ణం యథా ‘‘వేకతం వేసమ’’న్తి చ. మయ-సద్దో చ ‘‘అనుఞ్ఞాతపటిఞ్ఞాతా, తేవిజ్జా మయమస్ముభో’’తిఆదీసు (సు. ని. ౫౯౯; మ. ని. ౨.౪౫౫) అస్మదత్థే ఆగతో. ‘‘మయం నిస్సాయ హేమాయ, జాతమణ్డో దరీ సుభా’’తి ఏత్థ పఞ్ఞత్తియం. ‘‘మనోమయా పీతిభక్ఖా సయంపభా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౩౯; ౩.౩౮) నిబ్బత్తిఅత్థే, బాహిరేన పచ్చయేన వినా మనసావ నిబ్బత్తాతి మనోమయాతి వుత్తా. ‘‘యంనూనాహం సామం చిక్ఖల్లం మద్దిత్వా సబ్బమత్తికామయం కుటికం కరేయ్య’’న్తిఆదీసు (పారా. ౮౪) వికారత్థే. ‘‘దానమయం సీలమయ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౦౫) పదపూరణమత్తే. ఇధాపి వికారత్థే, పదపూరణమత్తే వా దట్ఠబ్బో. యదా హి సువణ్ణేన నిబ్బత్తం సోవణ్ణమయన్తి అయమత్థో, తదా సువణ్ణస్స వికారో సోవణ్ణమయన్తి వికారత్థే మయ-సద్దో దట్ఠబ్బో, ‘‘నిబ్బత్తిఅత్థే’’తిపి వత్తుం వట్టతియేవ. యదా పన సువణ్ణేన నిబ్బత్తం సోవణ్ణన్తి అయమత్థో, తదా సోవణ్ణమేవ సోవణ్ణమయన్తి పదపూరణమత్తే మయ-సద్దో దట్ఠబ్బో.

ఉళారన్తి పణీతమ్పి సేట్ఠమ్పి మహన్తమ్పి. ఉళార-సద్దో హి ‘‘పుబ్బేనాపరం ఉళారం విసేసం అధిగచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౩౭౬) పణీతే ఆగతో. ‘‘ఉళారాయ ఖలు భవం వచ్ఛాయనో సమణం గోతమం పసంసాయ పసంసతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౮౮) సేట్ఠే. ‘‘ఉళారభోగా ఉళారయసా ఓళారిక’’న్తి చ ఆదీసు (ధ. స. ౮౯౪, ౮౯౬; మ. ని. ౧.౨౪౪) మహన్తే. తమ్పి చ విమానం మనుఞ్ఞభావేన ఉపభుఞ్జన్తానం అతిత్తికరణత్థేన పణీతం, సమన్తపాసాదికతాదినా పసంసితతాయ సేట్ఠం, పమాణమహన్తతాయ చ మహగ్ఘతాయ చ మహన్తం, తీహిపి అత్థేహి ఉళారమేవాతి వుత్తం ఉళారన్తి.

మనోజవన్తి ఏత్థ మనోతి చిత్తం. యదిపి మనో-సద్దో సబ్బేసమ్పి కుసలాకుసలాబ్యాకతచిత్తానం సాధారణవాచీ, ‘‘మనోజవ’’న్తి పన వుత్తత్తా యత్థ కత్థచి ఆరమ్మణే పవత్తనకస్స కిరియమయచిత్తస్స వసేన వేదితబ్బం. తస్మా మనసో వియ జవో ఏతస్సాతి మనోజవం యథా ఓట్ఠముఖోతి, అతివియ సీఘగమనన్తి అత్థో. మనో హి లహుపరివత్తితాయ అతిదూరేపి విసయే ఖణేనేవ నిపతతి, తేనాహ భగవా – ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి యం ఏవం లహుపరివత్తం, యథయిదం, భిక్ఖవే, చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౮) ‘‘దూరఙ్గమం ఏకచర’’న్తి (ధ. ప. ౩౭) చ. గచ్ఛతీతి తస్సా దేవతాయ వసనవిమానతో ఉయ్యానం ఉద్దిస్స ఆకాసేన గచ్ఛతి.

యేనకామన్తి ఏత్థ కామ-సద్దో ‘‘కామా హి చిత్రా మధురా మనోరమా, విరూపరూపేన మథేన్తి చిత్త’’న్తిఆదీసు (సు. ని. ౫౦; థేరగా. ౭౮౭) మనాపియే రూపాదివిసయే ఆగతో. ‘‘ఛన్దో కామో రాగో కామో’’తిఆదీసు (విభ. ౫౬౪; మహాని. ౧; చూళని. ౮ అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస) ఛన్దరాగే. ‘‘కిలేసకామో కాముపాదాన’’న్తిఆదీసు (ధ. స. ౧౨౧౯; మహాని. ౨) సబ్బస్మిం లోభే. ‘‘అత్తకామపారిచరియాయ వణ్ణం భాసేయ్యా’’తిఆదీసు (పారా. ౨౯౧) గామధమ్మే. ‘‘సన్తేత్థ తయో కులపుత్తా అత్తకామరూపా విహరన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౨౫; మహావ. ౪౬౬) హితచ్ఛన్దే. ‘‘అత్తాధీనో అపరాధీనో భుజిస్సో యేనకామంగమో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౨౧; మ. ని. ౧.౪౨౬) సేరిభావే. ఇధాపి సేరిభావే ఏవ దట్ఠబ్బో, తస్మా యేనకామన్తి యథారుచి, దేవతాయ ఇచ్ఛానురూపన్తి అత్థో.

అలఙ్కతేతి అలఙ్కతగత్తే, నానావిధరంసిజాలసముజ్జలవివిధరతనవిజ్జోతితేహి హత్థూపగపాదూపగాదిభేదేహి సట్ఠిసకటభారపరిమాణేహి దిబ్బాలఙ్కారేహి విభూసితసరీరేతి అత్థో. సమ్బోధనే చేతం ఏకవచనం. మల్యధరేతి కప్పరుక్ఖపారిచ్ఛత్తకసన్తానకలతాదిసమ్భవేహి, సువిసుద్ధచామీకరవివిధరతనమయపత్తకిఞ్జక్ఖకేసరేహి, సమన్తతో విజ్జోతమానవిప్ఫురన్తకిరణనికరరుచిరేహి దిబ్బకుసుమేహి సుమణ్డితకేసహత్థాదితాయ మాలాభారినీ. సువత్థేతి కప్పలతానిబ్బత్తానం, నానావిరాగవణ్ణవిసేసానం సుపరిసుద్ధభాసురప్పభానం నివాసనుత్తరియపటిచ్ఛదాదీనం దిబ్బవత్థానం వసేన సున్దరవత్థే. ఓభాససీతి విజ్జోతసి. విజ్జురివాతి విజ్జులతా వియ. అబ్భకూటన్తి వలాహకసిఖరే. భుమ్మత్థే హి ఏతం ఉపయోగవచనం. ఓభాససీతి వా అన్తోగధహేతుఅత్థవచనం, ఓభాసేసీతి అత్థో. ఇమస్మిం పక్ఖే ‘‘అబ్భకూట’’న్తి ఉపయోగత్థే ఏవ ఉపయోగవచనం దట్ఠబ్బం.

అయఞ్హేత్థ అత్థో – యథా నామ సఞ్ఝాపభానురఞ్జితం రత్తవలాహకసిఖరం పకతియాపి ఓభాసమానం సమన్తతో విజ్జోతమానా విజ్జులతా నిచ్ఛరన్తీ విసేసతో ఓభాసేతి, ఏవమేవం సుపరిసుద్ధతపనీయమయం నానారతనసముజ్జలం పకతిపభస్సరం ఇమం విమానం త్వం సబ్బాలఙ్కారేహి విభూసితా సబ్బసో విజ్జోతయన్తీహి అత్తనో సరీరప్పభాహి వత్థాభరణోభాసేహి చ విసేసతో ఓభాసేసీతి.

ఏత్థ హి ‘‘పీఠ’’న్తి నిదస్సేతబ్బవచనమేతం, ‘‘అబ్భకూట’’న్తి నిదస్సనవచనం. తథా ‘‘తే’’తి నిదస్సేతబ్బవచనం. తఞ్హి ‘‘పీఠ’’న్తి ఇదం అపేక్ఖిత్వా సామివచనేన వుత్తమ్పి ‘‘అలఙ్కతే మల్యధరే సువత్థే ఓభాససీ’’తి ఇమాని పదాని అపేక్ఖిత్వా పచ్చత్తవసేన పరిణమతి, తస్మా ‘‘త్వ’’న్తి వుత్తం హోతి. ‘‘విజ్జురివా’’తి నిదస్సనవచనం. ‘‘ఓభాససీ’’తి ఇదం ద్విన్నమ్పి ఉపమేయ్యుపమానానం సమ్బన్ధదస్సనం. ‘‘ఓభాససీ’’తి హి ఇదం ‘‘త్వ’’న్తి పదం అపేక్ఖిత్వా మజ్ఝిమపురిసవసేన వుత్తం, ‘‘పీఠ’’న్తి ఇదం అపేక్ఖిత్వా పఠమపురిసవసేన పరిణమతి. చ-సద్దో చేత్థ లుత్తనిద్దిట్ఠో దట్ఠబ్బో. ‘‘గచ్ఛతి యేనకామం ఓభాససీ’’తి చ ‘‘విజ్జులతోభాసితం అబ్భకూటం వియా’’తి పచ్చత్తవసేన చేతం ఉపయోగవచనం పరిణమతి. తథా ‘‘పీఠ’’న్తి విసేసితబ్బవచనమేతం, ‘‘తే సోవణ్ణమయం ఉళార’’న్తిఆది తస్స విసేసనం.

నను చ ‘‘సోవణ్ణమయ’’న్తి వత్వా సువణ్ణస్స అగ్గలోహతాయ సేట్ఠభావతో దిబ్బస్స చ ఇధాధిప్పేతత్తా ‘‘ఉళార’’న్తి న వత్తబ్బన్తి? న, కిఞ్చి విసేససబ్భావతో. యథేవ హి మనుస్సపరిభోగసువణ్ణవికతితో రసవిద్ధం సేట్ఠం సువిసుద్ధం, తతో ఆకరుప్పన్నం, తతో యంకిఞ్చి దిబ్బం సేట్ఠం, ఏవం దిబ్బసువణ్ణేపి చామీకరం, చామీకరతో సాతకుమ్భం, సాతకుమ్భతో జమ్బునదం, జమ్బునదతో సిఙ్గీసువణ్ణం. తఞ్హి సబ్బసేట్ఠం. తేనాహ సక్కో దేవానమిన్దో –

‘‘ముత్తో ముత్తేహి సహ పురాణజటిలేహి, విప్పముత్తో విప్పముత్తేహి;

సిఙ్గీనిక్ఖసవణ్ణో, రాజగహం పావిసి భగవా’’తి. (మహావ. ౫౮);

తస్మా ‘‘సోవణ్ణమయ’’న్తి వత్వాపి ‘‘ఉళార’’న్తి వుత్తం. అథ వా ‘‘ఉళార’’న్తి ఇదం న తస్స సేట్ఠపణీతభావమేవ సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో మహన్తభావమ్పీతి వుత్తోవాయమత్థో. ఏత్థ చ ‘‘పీఠ’’న్తిఆది ఫలస్స కమ్మసరిక్ఖతాదస్సనం. తత్థాపి ‘‘సోవణ్ణమయ’’న్తి ఇమినా తస్స విమానస్స వత్థుసమ్పదం దస్సేతి, ‘‘ఉళార’’న్తి ఇమినా సోభాతిసయసమ్పదం, ‘‘మనోజవ’’న్తి ఇమినా గమనసమ్పదం. ‘‘గచ్ఛతి యేనకామ’’న్తి ఇమినా సీఘజవతాయ పీఠసమ్పత్తిభావసమ్పదం దస్సేతి.

అథ వా ‘‘సోవణ్ణమయ’’న్తి ఇమినా తస్స పణీతభావం దస్సేతి, ‘‘ఉళార’’న్తి ఇమినా వేపుల్లమహత్తం. ‘‘మనోజవ’’న్తి ఇమినా ఆనుభావమహత్తం. ‘‘గచ్ఛతి యేనకామ’’న్తి ఇమినా విహారసుఖత్తం దస్సేతి. ‘‘సోవణ్ణమయ’’న్తి వా ఇమినా తస్స అభిరూపతం వణ్ణపోక్ఖరతఞ్చ దస్సేతి, ‘‘ఉళార’’న్తి ఇమినా దస్సనీయతం పాసాదికతఞ్చ దస్సేతి, ‘‘మనోజవ’’న్తి ఇమినా సీఘసమ్పదం, ‘‘గచ్ఛతి యేనకామ’’న్తి ఇమినా కత్థచి అప్పటిహతచారతం దస్సేతి.

అథ వా తం విమానం యస్స పుఞ్ఞకమ్మస్స నిస్సన్దఫలం, తస్స అలోభనిస్సన్దతాయ సోవణ్ణమయం, అదోసనిస్సన్దతాయ ఉళారం, అమోహనిస్సన్దతాయ మనోజవం గచ్ఛతి యేనకామం. తథా తస్స కమ్మస్స సద్ధానిస్సన్దభావేన సోవణ్ణమయం, పఞ్ఞానిస్సన్దభావేన ఉళారం, వీరియనిస్సన్దభావేన మనోజవం, సమాధినిస్సన్దభావేన గచ్ఛతి యేనకామం. సద్ధాసమాధినిస్సన్దభావేన వా సోవణ్ణమయం, సమాధిపఞ్ఞానిస్సన్దభావేన ఉళారం, సమాధివీరియనిస్సన్దభావేన మనోజవం, సమాధిసతినిస్సన్దభావేన గచ్ఛతి యేనకామన్తి వేదితబ్బం.

తత్థ యథా ‘‘పీఠ’’న్తిఆది విమానసమ్పత్తిదస్సనవసేన తస్సా దేవతాయ పుఞ్ఞఫలవిభవసమ్పత్తికిత్తనం, ఏవం ‘‘అలఙ్కతే’’తిఆది అత్తభావసమ్పత్తిదస్సనవసేన పుఞ్ఞఫలవిభవసమ్పత్తికిత్తనం. యథా హి సుసిక్ఖితసిప్పాచరియవిరచితోపి రత్తసువణ్ణాలఙ్కారో వివిధరంసిజాలసముజ్జలమణిరతనఖచితో ఏవ సోభతి, న కేవలో, ఏవం సబ్బఙ్గసమ్పన్నో చతురస్ససోభనోపి అత్తభావో సుమణ్డితపసాధితోవ సోభతి, న కేవలో. తేనస్సా ‘‘అలఙ్కతే’’తిఆదినా ఆహరిమం సోభావిసేసం దస్సేతి, ‘‘ఓభాససీ’’తి ఇమినా అనాహరిమం. తథా పురిమేన వత్తమానపచ్చయనిమిత్తం సోభాతిసయం దస్సేతి, పచ్ఛిమేన అతీతపచ్చయనిమిత్తం. పురిమేన వా తస్సా ఉపభోగవత్థుసమ్పదం దస్సేతి, పచ్ఛిమేన ఉపభుఞ్జనకవత్థుసమ్పదం.

ఏత్థాహ ‘‘కిం పన తం విమానం యుత్తవాహం, ఉదాహు అయుత్తవాహ’’న్తి? యదిపి దేవలోకే రథవిమానాని యుత్తవాహానిపి హోన్తి ‘‘సహస్సయుత్తం ఆజఞ్ఞరథ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౬౪) ఆదివచనతో, తే పన దేవపుత్తా ఏవ కిచ్చకరణకాలే వాహరూపేన అత్తానం దస్సేన్తి యథా ఏరావణో దేవపుత్తో కీళనకాలే హత్థిరూపేన. ఇదం పన అఞ్ఞఞ్చ ఏదిసం అయుత్తవాహం దట్ఠబ్బం.

యది ఏవం కిం తస్స విమానస్స అబ్భన్తరా వాయోధాతు గమనే విసేసపచ్చయో, ఉదాహు బాహిరాతి? అబ్భన్తరాతి గహేతబ్బం. యథా హి చన్దవిమానసూరియవిమానాదీనం దేసన్తరగమనే తదుపజీవీనం సత్తానం సాధారణకమ్మనిబ్బత్తం అతివియ సీఘజవం మహన్తం వాయుమణ్డలం తాని పేలేన్తం పవత్తేతి, న ఏవం తం పేలేత్వా పవత్తేన్తీ బాహిరా వాయోధాతు అత్థి. యథా చ పన చక్కరతనం అన్తోసముట్ఠితాయ వాయోధాతుయా వసేన పవత్తతి. న హి తస్స చన్దవిమానాదీనం వియ బాహిరా వాయోధాతు పేలేత్వా పవత్తికా అత్థి రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స చిత్తవసేన ‘‘పవత్తతు భవం చక్కరతన’’న్తిఆదివచనసమననన్తరమేవ పవత్తనతో, ఏవం తస్సా దేవతాయ చిత్తవసేన అత్తసన్నిస్సితాయ వాయోధాతుయా గచ్ఛతీతి వేదితబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘మనోజవం గచ్ఛతి యేనకామ’’న్తి.

౨. ఏవం పఠమగాథాయ తస్సా దేవతాయ పుఞ్ఞఫలసమ్పత్తిం కిత్తేత్వా ఇదాని తస్సా కారణభూతం పుఞ్ఞసమ్పదం విభావేతుం ‘‘కేన తేతాదిసో వణ్ణో’’తిఆది గాథాద్వయం వుత్తం. తత్థ కేనాతి కిం-సద్దో ‘‘కిం రాజా యో లోకం న రక్ఖతి, కిం ను ఖో నామ తుమ్హే మం వత్తబ్బం మఞ్ఞథా’’తిఆదీసు (పారా. ౪౨౪) గరహణే ఆగతో. ‘‘యంకిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్న’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౪౪; సం. ని. ౩.౫౯) అనియమే. ‘‘కిం సూధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠ’’న్తిఆదీసు (సు. ని. ౧౮౩; సం. ని. ౧.౭౩) పుచ్ఛాయం. ఇధాపి పుచ్ఛాయమేవ దట్ఠబ్బో. ‘‘కేనా’’తి చ హేతుఅత్థే కరణవచనం, కేన హేతునాతి అత్థో. తేతి తవ. ఏతాదిసోతి ఏదిసో, ఏతరహి యథాదిస్సమానోతి అత్థో. వణ్ణోతి వణ్ణ-సద్దో ‘‘కదా సఞ్ఞూళ్హా పన తే, గహపతి, ఇమే సమణస్స గోతమస్స వణ్ణా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౭౭) గుణే ఆగతో. ‘‘అనేకపరియాయేన బుద్ధస్స వణ్ణం భాసతి, ధమ్మస్స వణ్ణం భాసతి, సఙ్ఘస్స వణ్ణం భాసతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౪) థుతియం. ‘‘అథ కేన ను వణ్ణేన, గన్ధథేనోతి వుచ్చతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౩౪; జా. ౧.౬.౧౧౬) కారణే. ‘‘తయో పత్తస్స వణ్ణా’’తిఆదీసు (పారా. ౬౦౨) పమాణే. ‘‘చత్తారోమే, భో గోతమ, వణ్ణా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౧౧౫; మ. ని. ౨.౩౭౯-౩౮౦) జాతియం. ‘‘మహన్తం హత్థిరాజవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా’’తిఆదీసు సణ్ఠానే. ‘‘సువణ్ణవణ్ణోసి భగవా, సుసుక్కదాఠోసి వీరియవా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౩౯౯; సు. ని. ౫౫౩) ఛవివణ్ణే. ఇధాపి ఛవివణ్ణే ఏవ దట్ఠబ్బో. అయఞ్హేత్థ అత్థో – కేన కీదిసేన పుఞ్ఞవిసేసేన హేతుభూతేన దేవతే, తవ ఏతాదిసో ఏవంవిధో ద్వాదసయోజనాని ఫరణకప్పభో సరీరవణ్ణో జాతోతి?

కేన తే ఇధ మిజ్ఝతీతి కేన పుఞ్ఞాతిసయేన తే ఇధ ఇమస్మిం ఠానే ఇదాని తయి లబ్భమానం ఉళారం సుచరితఫలం ఇజ్ఝతి నిప్ఫజ్జతి. ఉప్పజ్జన్తీతి నిబ్బత్తన్తి, అవిచ్ఛేదవసేన ఉపరూపరి వత్తన్తీతి అత్థో. భోగాతి పరిభుఞ్జితబ్బట్ఠేన ‘‘భోగా’’తి లద్ధనామా వత్థాభరణాదివిత్తూపకరణవిసేసా. యేతి సామఞ్ఞేన అనియమనిద్దేసో, కేచీతి పకారభేదం ఆమసిత్వా అనియమనిద్దేసో, ఉభయేనాపి పణీతపణీతతరాదిభేదే తత్థ లబ్భమానే తాదిసే భోగే అనవసేసతో బ్యాపేత్వా సఙ్గణ్హాతి. అనవసేసబ్యాపకో హి అయం నిద్దేసో యథా ‘‘యే కేచి సఙ్ఖారా’’తి. మనసో పియాతి మనసా పియాయితబ్బా, మనాపియాతి అత్థో.

ఏత్థ చ ‘‘ఏతాదిసో వణ్ణో’’తి ఇమినా హేట్ఠా వుత్తవిసేసా తస్సా దేవతాయ అత్తభావపరియాపన్నా వణ్ణసమ్పదా దస్సితా. ‘‘భోగా’’తి ఇమినా ఉపభోగపరిభోగవత్థుభూతా దిబ్బరూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బభేదా కామగుణసమ్పదా. ‘‘మనసో పియా’’తి ఇమినా తేసం రూపాదీనం ఇట్ఠకన్తమనాపతా. ‘‘ఇధ మిజ్ఝతీ’’తి ఇమినా పన దిబ్బఆయువణ్ణయససుఖఆధిపతేయ్యసమ్పదా దస్సితా. ‘‘యే కేచి మనసో పియా’’తి ఇమినా యాని ‘‘సో అఞ్ఞే దేవే దసహి ఠానేహి అధిగ్గణ్హాతి దిబ్బేన ఆయునా దిబ్బేన వణ్ణేన దిబ్బేన సుఖేన దిబ్బేన యసేన దిబ్బేన ఆధిపతేయ్యేన దిబ్బేహి రూపేహి దిబ్బేహి సద్దేహి దిబ్బేహి గన్ధేహి దిబ్బేహి రసేహి దిబ్బేహి ఫోట్ఠబ్బేహీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧) సుత్తే ఆగతాని దస ఠానాని. తేసం ఇధ అనవసేసతో సఙ్గహో దస్సితోతి వేదితబ్బో.

౩. పుచ్ఛామీతి పఞ్హం కరోమి, ఞాతుమిచ్ఛామీతి అత్థో. కామఞ్చేతం ‘‘కేన తేతాదిసో వణ్ణో, కేన తే ఇధ మిజ్ఝతి. కిమకాసి పుఞ్ఞం, కేనాసి ఏవం జలితానుభావా’’తి చ కిం-సద్దగ్గహణేనేవ అత్థన్తరస్స అసమ్భవతో పుచ్ఛావసేన గాథాత్తయం వుత్తన్తి విఞ్ఞాయతి. పుచ్ఛావిసేసభావఞాపనత్థం పన ‘‘పుచ్ఛామీ’’తి వుత్తం. అయఞ్హి పుచ్ఛా అదిట్ఠజోతనా తావ న హోతి ఏదిసస్స అత్థస్స మహాథేరస్స అదిట్ఠభావాభావతో, విమతిచ్ఛేదనాపి న హోతి సబ్బసో సముగ్ఘాతితసంసయత్తా, అనుమతిపుచ్ఛాపి న హోతి ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి రాజఞ్ఞా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౪౧౩) వియ అనుమతిగహణాకారేన అప్పవత్తత్తా, కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాపి న హోతి తస్సా దేవతాయ కథేతుకమ్యతావసేన థేరేన అపుచ్ఛితత్తా. విసేసేన పన దిట్ఠసంసన్దనాతి వేదితబ్బా. స్వాయమత్థో హేట్ఠా అట్ఠుప్పత్తికథాయం ‘‘థేరో కిఞ్చాపీ’’తిఆదినా విభావితో ఏవ. తన్తి త్వం. తయిదం పుబ్బాపరాపేక్ఖం, పుబ్బాపేక్ఖతాయ ఉపయోగేకవచనం, పరాపేక్ఖతాయ పన పచ్చత్తేకవచనం దట్ఠబ్బం.

దేవీతి ఏత్థ దేవ-సద్దో ‘‘ఇమాని తే దేవ చతురాసీతి నగరసహస్సాని కుసవతీరాజధానిపముఖాని, ఏత్థ, దేవ, ఛన్దం కరోహి జీవితే అపేక్ఖ’’న్తి చ ఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౬౬) సమ్ముతిదేవవసేన ఆగతో, ‘‘తస్స దేవాతిదేవస్స, సాసనం సబ్బదస్సినో’’తిఆదీసు విసుద్ధిదేవవసేన. విసుద్ధిదేవానఞ్హి భగవతో అతిదేవభావే వుత్తే ఇతరేసం వుత్తో ఏవ హోతీతి. ‘‘చాతుమహారాజికా దేవా దీఘాయుకా వణ్ణవన్తో సుఖబహులా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౩౭) ఉపపత్తిదేవవసేన. ఇధాపి ఉపపత్తిదేవవసేనేవ వేదితబ్బో. పదత్థతో పన – దిబ్బతి అత్తనో పుఞ్ఞిద్ధియా కీళతి లళతి పఞ్చహి కామగుణేహి రమతి, అథ వా హేట్ఠా వుత్తనయేన జోతతి ఓభాసతి, ఆకాసేన విమానేన చ గచ్ఛతీతి దేవీ. ‘‘త్వం దేవీ’’తి సమ్బోధనే చేతం ఏకవచనం. మహానుభావేతి ఉళారప్పభావే, సో పనస్సానుభావో హేట్ఠా ద్వీహి గాథాహి దస్సితోయేవ.

మనుస్సభూతాతి ఏత్థ మనస్స ఉస్సన్నతాయ మనుస్సా, సతిసూరభావబ్రహ్మచరియయోగ్యతాదిగుణవసేన ఉపచితమానసా ఉక్కట్ఠగుణచిత్తా. కే పన తే? జమ్బుదీపవాసినో సత్తవిసేసా. తేనాహ భగవా –

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ఠానేహి జమ్బుదీపకా మనుస్సా ఉత్తరకురుకే మనుస్సే అధిగ్గణ్హన్తి దేవే చ తావతింసే. కతమేహి తీహి? సూరా, సతిమన్తో, ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’’తి (అ. ని. ౯.౨౧).

తథా హి బుద్ధా భగవన్తో పచ్చేకబుద్ధా అగ్గసావకా మహాసావకా చక్కవత్తినో అఞ్ఞే చ మహానుభావా సత్తా ఏత్థేవ ఉప్పజ్జన్తి. తేహి సమానరూపాదితాయ పన సద్ధిం పరిత్తదీపవాసీహి ఇతరమహాదీపవాసినోపి ‘‘మనుస్సా’’త్వేవ పఞ్ఞాయింసూతి ఏకే.

అపరే పన భణన్తి – లోభాదీహి అలోభాదీహి చ సహితస్స మనస్స ఉస్సన్నతాయ మనుస్సా. యే హి సత్తా మనుస్సజాతికా, తేసు విసేసతో లోభాదయో అలోభాదయో చ ఉస్సన్నా, తే లోభాదిఉస్సన్నతాయ అపాయమగ్గం, అలోభాదిఉస్సన్నతాయ సుగతిమగ్గం నిబ్బానగామిమగ్గఞ్చ పూరేన్తి, తస్మా లోభాదీహి అలోభాదీహి చ సహితస్స మనస్స ఉస్సన్నతాయ పరిత్తదీపవాసీహి సద్ధిం చతుమహాదీపవాసినో సత్తవిసేసా ‘‘మనుస్సా’’తి వుచ్చన్తీతి.

లోకియా పన ‘‘మనునో అపచ్చభావేన మనుస్సా’’తి వదన్తి. మను నామ పఠమకప్పికో లోకమరియాదాయ ఆదిభూతో హితాహితవిధాయకో సత్తానం పితుట్ఠానియో, యో సాసనే ‘‘మహాసమ్మతో’’తి వుచ్చతి. పచ్చక్ఖతో పరమ్పరాయ చ తస్స ఓవాదానుసాసనియం ఠితా సత్తా పుత్తసదిసతాయ ‘‘మనుస్సా’’తి వుచ్చన్తి. తతో ఏవ హి తే మాణవా ‘‘మనుజా’’తి చ వోహరీయన్తి. మనుస్సేసు భూతా జాతా, మనుస్సభావం వా పత్తాతి మనుస్సభూతా.

కిమకాసి పుఞ్ఞన్తి కిం దానసీలాదిప్పభేదేసు కీదిసం పుజ్జభావఫలనిబ్బత్తనతో, యత్థ సయం ఉప్పన్నం, తం సన్తానం పునాతి విసోధేతీతి చ ‘‘పుఞ్ఞ’’న్తి లద్ధనామం సుచరితం కుసలకమ్మం అకాసి, ఉపచిని నిబ్బత్తేసీతి అత్థో. జలితానుభావాతి సబ్బసో విజ్జోతమానపుఞ్ఞిద్ధికా.

కస్మా పనేత్థ ‘‘మనుస్సభూతా కిమకాసి పుఞ్ఞ’’న్తి వుత్తం, కిం అఞ్ఞాసు గతీసు పుఞ్ఞకిరియా నత్థీతి? నో నత్థి. యస్మా నిరయేపి నామ కామావచరకుసలచిత్తపవత్తి కదాచి లబ్భతేవ, కిమఙ్గం పనఞ్ఞత్థ, నను అవోచుమ్హా ‘‘దిట్ఠసంసన్దనా పుచ్ఛా’’తి. తస్మా మహాథేరో మనుస్సత్తభావే ఠత్వా పుఞ్ఞకమ్మం కత్వా ఉప్పన్నం తం దిస్వా భూతత్థవసేన పుచ్ఛన్తో ‘‘మనుస్సభూతా కిమకాసి పుఞ్ఞ’’న్తి అవోచ.

అథ వా అఞ్ఞాసు గతీసు ఏకన్తసుఖతాయ ఏకన్తదుక్ఖతాయ దుక్ఖబహులతాయ చ పుఞ్ఞకిరియాయ ఓకాసో న సులభరూపో సప్పురిసూపనిస్సయాదిపచ్చయసమవాయస్స సుదుల్లభభావతో. కదాచి ఉప్పజ్జమానోపి యథావుత్తకారణేన ఉళారో విపులో న చ హోతి, మనుస్సగతియం పన సుఖబహులతాయ పుఞ్ఞకిరియాయ ఓకాసో సులభరూపో సప్పురిసూపనిస్సయాదిపచ్చయసమవాయస్స యేభుయ్యేన సులభభావతో. యఞ్చ తత్థ దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తమ్పి విసేసతో పుఞ్ఞకిరియాయ ఉపనిస్సయో హోతి. దుక్ఖూపనిస్సయా హి సద్ధాతి. యథా హి అయోఘనేన సత్థకే నిప్ఫాదియమానే తస్స ఏకన్తతో న అగ్గిమ్హి తాపనం ఉదకేన వా తేమనం ఛేదనకిరియాసమత్థతాయ విసేసపచ్చయో, తాపేత్వా పన పమాణయోగతో ఉదకతేమనం తస్సా విసేసపచ్చయో, ఏవమేవ సత్తసన్తానస్స ఏకన్తదుక్ఖసమఙ్గితా దుక్ఖబహులతా ఏకన్తసుఖసమఙ్గితా చ పుఞ్ఞకిరియాయ న విసేసపచ్చయో హోతి. సతి పన దుక్ఖసన్తాపనే పమాణయోగతో సుఖూపబ్రూహనే చ లద్ధూపనిస్సయా పుఞ్ఞకిరియా ఉప్పజ్జతి, ఉప్పజ్జమానా చ మహాజుతికా మహావిప్ఫారా పటిపక్ఖఛేదనసమత్థా చ హోతి, తస్మా మనుస్సభావో పుఞ్ఞకిరియాయ విసేసపచ్చయో. తేన వుత్తం ‘‘మనుస్సభూతా కిమకాసి పుఞ్ఞ’’న్తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

౪. ఏవం పన థేరేన పుచ్ఛితా సా దేవతా పఞ్హం విస్సజ్జేసి. తమత్థం దస్సేతుం ‘‘సా దేవతా అత్తమనా’’తి గాథా వుత్తా. కేన పనాయం గాథా వుత్తా? ధమ్మసఙ్గాహకేహి. తత్థ సాతి యా పుబ్బే ‘‘పుచ్ఛామి తం దేవి మహానుభావే’’తి వుత్తా, సా. దేవతాతి దేవపుత్తోపి బ్రహ్మాపి దేవధీతాపి వుచ్చతి. ‘‘అథ ఖో అఞ్ఞతరా దేవతా అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧; ఖు. పా. ౫.౧) హి దేవపుత్తో ‘‘దేవతా’’తి వుత్తో దేవోయేవ దేవతాతి కత్వా. తథా ‘‘తా దేవతా సత్తసతా ఉళారా, బ్రహ్మవిమానా అభినిక్ఖమిత్వా’’తిఆదీసు బ్రహ్మానో.

‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, యా త్వం తిట్ఠసి దేవతే;

ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బా, ఓసధీ వియ తారకా’’తి. (వి. వ. ౭౫) –

ఆదీసు దేవధీతా. ఇధాపి దేవధీతా ఏవ దట్ఠబ్బా. అత్తమనాతి తుట్ఠమనా పీతిసోమనస్సేహి గహితమనా. పీతిసోమనస్ససహగతఞ్హి చిత్తం దోమనస్సస్స అనోకాసతో తేహి తం సకం కత్వా గహితం వియ హోతి. అత్తమనాతి వా సకమనా. అనవజ్జపీతిసోమనస్ససమ్పయుత్తఞ్హి చిత్తం సమ్పతి ఆయతిఞ్చ తంసమఙ్గినో హితసుఖావహతో ‘‘సక’’న్తి వత్తబ్బతం లభతి, న ఇతరం.

మోగ్గల్లానేనాతి మోగ్గల్లానగోత్తస్స బ్రాహ్మణమహాసాలస్స పుత్తభావతో సో మహాథేరో గోత్తవసేన ‘‘మోగ్గల్లానో’’తి పఞ్ఞాతో, తేన మోగ్గల్లానేన. పుచ్ఛితాతి దిట్ఠసంసన్దనవసేన పుచ్ఛితా, అత్తమనా సా దేవతా పఞ్హం బ్యాకాసీతి యోజనా. అత్తమనతా చస్సా ‘‘తమ్పి నామ పరిత్తకమ్పి కమ్మం ఏవం మహతియా దిబ్బసమ్పత్తియా కారణం అహోసీ’’తి పుబ్బేపి సా అత్తనో పుఞ్ఞఫలం పటిచ్చ అన్తరన్తరా సోమనస్సం పటిసంవేదేతి, ఇదాని పన ‘‘అఞ్ఞతరస్స థేరస్స కతోపి నామ కారో ఏవం ఉళారఫలో, అయం పన బుద్ధానం అగ్గసావకో ఉళారగుణో మహానుభావో, ఇమమ్పి పస్సితుం నిపచ్చకారఞ్చ కాతుం లభామి, మమ పుఞ్ఞఫలపటిసంయుత్తమేవ చ పుచ్ఛం కరోతీ’’తి ద్వీహి కారణేహి ఉప్పన్నా. ఏవం సఞ్జాతబలవపీతిసోమనస్సా సా థేరస్స వచనం సిరసా సమ్పటిచ్ఛిత్వా పఞ్హం పుట్ఠా బ్యాకాసి.

పఞ్హన్తి ఞాతుం ఇచ్ఛితం తం అత్థం వియాకాసి కథేసి విస్సజ్జేసి. కథం పన బ్యాకాసి? పుట్ఠాతి పుట్ఠాకారతో, పుచ్ఛితాకారేనేవాతి అత్థో. ఏత్థ హి ‘‘పుచ్ఛితా’’తి వత్వా పున ‘‘పుట్ఠా’’తి వచనం విసేసత్థనియమనం దట్ఠబ్బం. సిద్ధే హి సతి ఆరమ్భో విసేసత్థఞాపకోవ హోతి. కో పనేసో విసేసత్థో? బ్యాకరణస్స పుచ్ఛానురూపతా. యఞ్హి కమ్మఫలం దస్సేత్వా తస్స కారణభూతం కమ్మం పుచ్ఛితం, తదుభయస్స అఞ్ఞమఞ్ఞానురూపభావవిభావనా. యేన చ ఆకారేన పుచ్ఛా పవత్తా అత్థతో చ బ్యఞ్జనతో చ, తదాకారస్స బ్యాకరణస్స పుచ్ఛానురూపతా, తథా చేవ విస్సజ్జనం పవత్తం. ఇతి ఇమస్స విసేసస్స ఞాపనత్థం ‘‘పుచ్ఛితా’’తి వత్వా పున ‘‘పుట్ఠా’’తి వుత్తం.

‘‘పుచ్ఛితా’’తి వా తాయ దేవతాయ విసేసనముఖేన పుట్ఠభావస్స పఞ్హబ్యాకరణస్స చ కారణకిత్తనం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘కేన తేతాదిసో వణ్ణో’’తిఆదినా థేరేన పుచ్ఛీయతీతి పుచ్ఛా, తాయ దేవతాయ కతకమ్మం, తస్సా పుచ్ఛాయ కారితా ఆచిక్ఖితా వాతి సా దేవతా ‘‘పుచ్ఛితా’’తి వుత్తా. యస్మా పుచ్ఛితా పుచ్ఛియమానస్స కమ్మస్స కారితా, తస్మా పఞ్హం పుట్ఠా. యస్మా చ పుచ్ఛితా పుచ్ఛియమానస్స కమ్మస్స ఆచిక్ఖనసభావా, తస్మా పఞ్హం బ్యాకాసీతి. యస్స కమ్మస్సిదం ఫలన్తి ఇదం ‘‘పఞ్హ’’న్తి వుత్తస్స అత్థస్స సరూపదస్సనం. అయం చేత్థ అత్థో – ఇదం పుచ్ఛన్తస్స పుచ్ఛియమానాయ చ పచ్చక్ఖభూతం అనన్తరం వుత్తప్పకారం పుఞ్ఞఫలం, యస్స కమ్మస్స తం ఞాతుం ఇచ్ఛితత్తా పఞ్హన్తి వుత్తం పుఞ్ఞకమ్మం బ్యాకాసీతి.

౫. అహం మనుస్సేసూతిఆది పఞ్హస్స బ్యాకరణాకారో. తత్థ అహన్తి దేవతా అత్తానం నిద్దిసతి. ‘‘మనుస్సేసూ’’తి వత్వా పున ‘‘మనుస్సభూతా’’తి వచనం తదా అత్తని మనుస్సగుణానం విజ్జమానతాదస్సనత్థం. యో హి మనుస్సజాతికోవ సమానో పాణాతిపాతాదిం అకత్తబ్బం కత్వా దణ్డారహో తత్థ తత్థ రాజాదితో హత్థచ్ఛేదాదికమ్మకారణం పాపుణన్తో మహాదుక్ఖం అనుభవతి, అయం మనుస్సనేరయికో నామ. అపరో మనుస్సజాతికోవ సమానో పుబ్బేకతకమ్మునా ఘాసచ్ఛాదనమ్పి న లభతి, ఖుప్పిపాసాభిభూతో దుక్ఖబహులో కత్థచి పతిట్ఠం అలభమానో విచరతి, అయం మనుస్సపేతో నామ. అపరో మనుస్సజాతికోవ సమానో పరాధీనవుత్తి పరేసం భారం వహన్తో భిన్నమరియాదో వా అనాచారం ఆచరిత్వా పరేహి సన్తజ్జితో మరణభయభీతో గహననిస్సితో దుక్ఖబహులో విచరతి హితాహితం అజానన్తో నిద్దాజిఘచ్ఛాదుక్ఖవినోదనాదిపరో, అయం మనుస్సతిరచ్ఛానో నామ. యో పన అత్తనో హితాహితం జానన్తో కమ్మఫలం సద్దహన్తో హిరోత్తప్పసమ్పన్నో దయాపన్నో సబ్బసత్తేసు సంవేగబహులో అకుసలకమ్మపథే పరివజ్జేన్తో కుసలకమ్మపథే సమాచరన్తో పుఞ్ఞకిరియవత్థూని పరిపూరేతి, అయం మనుస్సధమ్మే పతిట్ఠితో పరమత్థతో మనుస్సో నామ. అయమ్పి తాదిసా అహోసి. తేన వుత్తం ‘‘మనుస్సేసు మనుస్సభూతా’’తి. మనుస్సే సత్తనికాయే మనుస్సభావం పత్తా మనుస్సధమ్మఞ్చ అప్పహాయ ఠితాతి అత్థో.

అబ్భాగతానన్తి అభిఆగతానం, సమ్పత్తఆగన్తుకానన్తి అత్థో. దువిధా హి ఆగన్తుకా అతిథి అబ్భాగతోతి. తేసు కతపరిచయో ఆగన్తుకో అతిథి, అకతపరిచయో అబ్భాగతో. కతపరిచయో అకతపరిచయోపి వా పురేతరం ఆగతో అతిథి, భోజనవేలాయం ఉపట్ఠితో సమ్పతి ఆగతో అబ్భాగతో. నిమన్తితో వా భత్తేన అతిథి, అనిమన్తితో అబ్భాగతో. అయం పన అకతపరిచయో అనిమన్తితో సమ్పతి ఆగతో చ, తం సన్ధాయాహ ‘‘అబ్భాగతాన’’న్తి, గరుకారేన పనేత్థ బహువచనం వుత్తం. ఆసతి నిసీదతి ఏత్థాతి ఆసనం. యంకిఞ్చి నిసీదనయోగ్గం, ఇధ పన పీఠం అధిప్పేతం, తస్స చ అప్పకత్తా అనుళారత్తా చ ‘‘ఆసనక’’న్తి ఆహ. అదాసిన్తి ‘‘ఇదమస్స థేరస్స దిన్నం మయ్హం మహప్ఫలం భవిస్సతి మహానిసంస’’న్తి సఞ్జాతసోమనస్సా కమ్మం కమ్మఫలఞ్చ సద్దహిత్వా తస్స థేరస్స పరిభోగత్థాయ అదాసిం, నిరపేక్ఖపరిచ్చాగవసేన పరిచ్చజిన్తి అత్థో.

అభివాదయిన్తి అభివాదనమకాసిం, పఞ్చపతిట్ఠితేన దక్ఖిణేయ్యపుగ్గలే వన్దిన్తి అన్తో. వన్దమానా హి తం తాయేవ వన్దనకిరియాయ వన్దియమానం ‘‘సుఖినీ హోహి, అరోగా హోహీ’’తిఆదినా ఆసివాదం అత్థతో వదాపేసి నామ. అఞ్జలికం అకాసిన్తి దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం సిరసి పగ్గణ్హన్తీ గుణవిసిట్ఠానం అపచాయనం అకాసిన్తి అత్థో. యథానుభావన్తి యథాబలం, తదా మమ విజ్జమానవిభవానురూపన్తి అత్థో. అదాసి దానన్తి అన్నపానాదిదేయ్యధమ్మపరిచ్చాగేన దక్ఖిణేయ్యం భోజేన్తీ దానమయం పుఞ్ఞం పసవిం.

ఏత్థ చ ‘‘అహ’’న్తి ఇదం కమ్మస్స ఫలస్స చ ఏకసన్తతిపతితతాదస్సనేన సమ్బన్ధభావదస్సనం, ‘‘మనుస్సేసు మనుస్సభూతా’’తి ఇదం తస్సా పుఞ్ఞకిరియాయ అధిట్ఠానభూతసన్తానవిసేసదస్సనం, ‘‘అబ్భాగతాన’’న్తి ఇదం చిత్తసమ్పత్తిదస్సనఞ్చేవ ఖేత్తసమ్పత్తిదస్సనఞ్చ దానస్స వియ పటిగ్గహణస్స చ కిఞ్చి అనపేక్ఖిత్వా పవత్తితభావదీపనతో. ‘‘ఆసనకం అదాసిం యథానుభావఞ్చ అదాసి దాన’’న్తి ఇదం భోగసారదానదస్సనం, ‘‘అభివాదయిం అఞ్జలికం అకాసి’’న్తి ఇదం కాయసారదానదస్సనం.

౬. తేనాతి తేన యథావుత్తేన పుఞ్ఞేన హేతుభూతేన. మేతి అయం మే-సద్దో ‘‘కిచ్ఛేన మే అధిగతం, హలం దాని పకాసితు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౬౫; మ. ని. ౧.౨౮౧; సం. ని. ౧.౧౭౨) కరణే ఆగతో, మయాతి అత్థో. ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతూ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౧౮౨; అ. ని. ౪.౨౫౭) సమ్పదానే, మయ్హన్తి అత్థో. ‘‘పుబ్బేవ మే, భిక్ఖవే, సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౦౬; సం. ని. ౪.౧౪; అ. ని. ౩.౧౦౪) సామిఅత్థే ఆగతో, ఇధాపి సామిఅత్థే ఏవ, మమాతి అత్థో. స్వాయం మే-సద్దో తేన మే పుఞ్ఞేనాతి చ మే ఏతాదిసోతి చ ఉభయత్థ సమ్బన్ధితబ్బో. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఏవం తాయ దేవతాయ పఞ్హే బ్యాకతే ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో విత్థారేన ధమ్మం దేసేసి. సా దేసనా సపరివారాయ తస్సా దేవతాయ సాత్థికా అహోసి. థేరో తతో మనుస్సలోకం ఆగన్త్వా సబ్బం తం పవత్తిం భగవతో ఆరోచేసి. భగవా తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేసి. గాథా ఏవ పన సఙ్గహం ఆరుళ్హాతి.

పఠమపీఠవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.