౯. ఉపసేనసుత్తవణ్ణనా

౩౯. నవమే ఉపసేనస్సాతి ఏత్థ ఉపసేనోతి తస్స థేరస్స నామం, వఙ్గన్తబ్రాహ్మణస్స పన పుత్తత్తా ‘‘వఙ్గన్తపుత్తో’’తి చ నం వోహరన్తి.

అయఞ్హి థేరో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స కనిట్ఠభాతా, సాసనే పబ్బజిత్వా అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదే ఉపసమ్పదాయ ద్వివస్సో ఉపజ్ఝాయో హుత్వా ఏకం భిక్ఖుం ఉపసమ్పాదేత్వా తేన సద్ధిం భగవతో ఉపట్ఠానం గతో, తస్స భిక్ఖునో భగవతా తస్స సద్ధివిహారికభావం పుచ్ఛిత్వా ఖన్ధకే ఆగతనయేన ‘‘అతిలహుం ఖో త్వం, మోఘపురిస, ఆవత్తో బాహుల్లాయ, యదిదం గణబన్ధియ’’న్తి (మహావ. ౭౫) విగరహితో పతోదాభితున్నో వియ ఆజానీయో సంవిగ్గమానసో ‘‘యదిపాహం ఇదాని పరిసం నిస్సాయ భగవతా విగరహితో, పరిసంయేవ పన నిస్సాయ పాసంసియో భవేయ్య’’న్తి ఉస్సాహజాతో సబ్బే ధుతధమ్మే సమాదాయ వత్తమానో విపస్సనం ఆరభిత్వా న చిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో పటిసమ్భిదాప్పత్తో మహాఖీణాసవో హుత్వా అత్తనో నిస్సితకే ధుతఙ్గధరే ఏవ కత్వా తేహి సద్ధిం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా సన్థతసిక్ఖాపదే (పారా. ౫౬౫ ఆదయో) ఆగతనయేన ‘‘పాసాదికా ఖో త్యాయం, ఉపసేన, పరిసా’’తి పరిసవసేన భగవతో సన్తికా లద్ధపసంసో ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం సమన్తపాసాదికానం యదిదం ఉపసేనో వఙ్గన్తపుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౩) ఏతదగ్గే ఠపితో అసీతియా మహాసావకేసు అబ్భన్తరో.

సో ఏకదివసం పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో అన్తేవాసికేసు అత్తనో అత్తనో దివాట్ఠానం గతేసు ఉదకకుమ్భతో ఉదకం గహేత్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా గత్తాని సీతిం కత్వా చమ్మక్ఖణ్డం అత్థరిత్వా దివాట్ఠానే దివావిహారం నిసిన్నో అత్తనో గుణే ఆవజ్జేసి. తస్స తే అనేకసతా అనేకసహస్సా పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం ఉపట్ఠహింసు. సో ‘‘మయ్హం తావ సావకస్స సతో ఇమే ఏవరూపా గుణా, కీదిసా ను ఖో మయ్హం సత్థు గుణా’’తి భగవతో గుణాభిముఖం మనసికారం పేసేసి. తే తస్స ఞాణబలానురూపం అనేకకోటిసహస్సా ఉపట్ఠహింసు. సో ‘‘ఏవంసీలో మే సత్థా ఏవంధమ్మో ఏవంపఞ్ఞో ఏవంవిముత్తీ’’తిఆదినా చ ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తిఆదినా చ ఆవిభావానురూపం సత్థు గుణే అనుస్సరిత్వా, తతో ‘‘స్వాక్ఖాతో’’తిఆదినా ధమ్మస్స, ‘‘సుప్పటిపన్నో’’తిఆదినా అరియసఙ్ఘస్స చ గుణే అనుస్సరి. ఏవం మహాథేరో అనేకాకారవోకారం రతనత్తయగుణేసు ఆవిభూతేసు అత్తమనో పముదితో ఉళారపీతిసోమనస్సం పటిసంవేదేన్తో నిసీది. తమత్థం దస్సేతుం ‘‘ఆయస్మతో ఉపసేనస్స వఙ్గన్తపుత్తస్స రహోగతస్సా’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ రహోగతస్సాతి రహసి గతస్స. పటిసల్లీనస్సాతి ఏకీభూతస్స. ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాదీతి ఏవం ఇదాని వుచ్చమానాకారో చిత్తస్స వితక్కో ఉప్పజ్జి. లాభా వత మేతి యే ఇమే మనుస్సత్తబుద్ధుప్పాదసద్ధాసమధిగమాదయో, అహో వత మే ఏతే లాభా. సులద్ధం వత మేతి యఞ్చిదం మయా భగవతో సాసనే పబ్బజ్జూపసమ్పదారతనత్తయపయిరుపాసనాది పటిలద్ధం, తం మే అహో వత సుట్ఠు లద్ధం. తత్థ కారణమాహ ‘‘సత్థా చ మే’’తిఆదినా.

తత్థ దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం సత్తే అనుసాసతీతి సత్థా. భాగ్యవన్తతాదీహి కారణేహి భగవా. ఆరకత్తా కిలేసేహి, కిలేసారీనం హతత్తా, సంసారచక్కస్స వా అరానం హతత్తా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావా అరహం. సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధోతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౩ ఆదయో) బుద్ధానుస్సతినిద్దేసతో గహేతబ్బో.

స్వాక్ఖాతేతి సుట్ఠు అక్ఖాతే, ఏకన్తనియ్యానికం కత్వా భాసితే. ధమ్మవినయేతి పావచనే. తఞ్హి యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానానం సంసారదుక్ఖపాతతో ధారణేన, రాగాదికిలేసే వినయనేన చ ధమ్మవినయోతి వుచ్చతి. సబ్రహ్మచారినోతి సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మసఙ్ఖాతం భగవతో సాసనం అరియమగ్గం సహ చరన్తి పటిపజ్జన్తీతి సబ్రహ్మచారినో. సీలవన్తోతి మగ్గఫలసీలవసేన సీలవన్తో. కల్యాణధమ్మాతి సమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనాదయో కల్యాణా సున్దరా ధమ్మా ఏతేసం అత్థీతి కల్యాణధమ్మా. ఏతేన సఙ్ఘస్స సుప్పటిపత్తిం దస్సేతి. సీలేసు చమ్హి పరిపూరకారీతి ‘‘అహమ్పి పబ్బజిత్వా న తిరచ్ఛానకథాకథికో కాయదళ్హిబహులో హుత్వా విహాసిం, అథ ఖో పాతిమోక్ఖసంవరాదిం చతుబ్బిధమ్పి సీలం అఖణ్డం అఛిద్దం అసబలం అకమ్మాసం భుజిస్సం విఞ్ఞుప్పసత్థం అపరామట్ఠం కత్వా పరిపూరేన్తో అరియమగ్గంయేవ పాపేసి’’న్తి వదతి. ఏతేన హేట్ఠిమఫలద్వయసమ్పత్తిమత్తనో దీపేతి. సోతాపన్నసకదాగామినో హి సీలేసు పరిపూరకారినో. సుసమాహితో చమ్హి ఏకగ్గచిత్తోతి ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా సబ్బథాపి సమాహితో చ అమ్హి అవిక్ఖిత్తచిత్తో. ఇమినా సమాధిస్మిం పరిపూరకారితావచనేన తతియఫలసమ్పత్తిమత్తనో దీపేతి. అనాగామినో హి సమాధిస్మిం పరిపూరకారినో. అరహా చమ్హి ఖీణాసవోతి కామాసవాదీనం సబ్బసో ఖీణత్తా ఖీణాసవో, తతో ఏవ పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సదేవకే లోకే అగ్గదక్ఖిణేయ్యతాయ అరహా చమ్హి. ఏతేన అత్తనో కతకరణీయతం దస్సేతి. మహిద్ధికో చమ్హి మహానుభావోతి అధిట్ఠానవికుబ్బనాదిఇద్ధీసు మహతా వసీభావేన సమన్నాగతత్తా మహిద్ధికో ఉళారస్స పుఞ్ఞానుభావస్స గుణానుభావస్స చ సమ్పత్తియా మహానుభావో చ అస్మి. ఏతేన లోకియాభిఞ్ఞానవానుపుబ్బవిహారసమాపత్తియోగమత్తనో దీపేతి. అభిఞ్ఞాసు వసీభావేన హి అరియా యథిచ్ఛితనిప్ఫాదనేన మహిద్ధికా, పుబ్బూపనిస్సయసమ్పత్తియా నానావిహారసమాపత్తీహి చ విసోధితసన్తానత్తా మహానుభావా చ హోన్తీతి.

భద్దకం మే జీవితన్తి ఏవంవిధసీలాదిగుణసమన్నాగతస్స మే యావాయం కాయో ధరతి, తావ సత్తానం హితసుఖమేవ వడ్ఢతి, పుఞ్ఞక్ఖేత్తభావతో జీవితమ్పి మే భద్దకం సున్దరం. భద్దకం మరణన్తి సచే పనిదం ఖన్ధపఞ్చకం అజ్జ వా ఇమస్మింయేవ వా ఖణే అనుపాదానో వియ జాతవేదో నిబ్బాయతి, తం అప్పటిసన్ధికం పరినిబ్బానసఙ్ఖాతం మరణమ్పి మే భద్దకన్తి ఉభయత్థ తాదిభావం దీపేతి. ఏవం మహాథేరో అప్పహీనసోమనస్సుప్పిలావితవాసనుస్సన్నత్తా ఉళారసోమనస్సితో ధమ్మబహుమానేన ధమ్మపీతిపటిసంవేదనేన పరివితక్కేసి.

తం సత్థా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన జానిత్వా జీవితే మరణే చ తస్స తాదిభావవిభావనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా…పే… ఉదానేసీ’’తి.

తత్థ యం జీవితం న తపతీతి యం ఖీణాసవపుగ్గలం జీవితం ఆయతిం ఖన్ధప్పవత్తియా సబ్బేన సబ్బం అభావతో న తపతి న బాధతి, వత్తమానమేవ వా జీవితం సబ్బసో సఙ్ఖతధమ్మత్తా సతిపఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా సబ్బత్థ సతిసమ్పజఞ్ఞసమాయోగతో న బాధతి. యో హి అన్ధపుథుజ్జనో పాపజనసేవీ అయోనిసోమనసికారబహులో అకతకుసలో అకతపుఞ్ఞో, సో ‘‘అకతం వత మే కల్యాణ’’న్తిఆదినా విప్పటిసారేన తపతీతి తస్స జీవితం తం తపతి నామ. ఇతరే పన అకతపాపా కతపుఞ్ఞా కల్యాణపుథుజ్జనేన సద్ధిం సత్త సేఖా తపనీయధమ్మపరివజ్జనేన అతపనీయధమ్మసమన్నాగమేన చ పచ్ఛానుతాపేన న తపన్తీతి న తేసం జీవితం తపతి. ఖీణాసవే పన వత్తబ్బమేవ నత్థీతి పవత్తిదుక్ఖవసేన అత్థవణ్ణనా కతా.

మరణన్తే న సోచతీతి మరణసఙ్ఖాతే అన్తే పరియోసానే, మరణసమీపే వా న సోచతి అనాగామిమగ్గేనేవ సోకస్స సముగ్ఘాతితత్తా. స వే దిట్ఠపదో ధీరో, సోకమజ్ఝే న సోచతీతి సో అనభిజ్ఝాదీనం చతున్నం ధమ్మపదానం నిబ్బానస్సేవ వా దిట్ఠత్తా దిట్ఠపదో, ధితిసమ్పన్నత్తా ధీరో ఖీణాసవో సోచనధమ్మత్తా ‘‘సోకా’’తి లద్ధనామానం అవీతరాగానం సత్తానం, సోకహేతూనం వా లోకధమ్మానం మజ్ఝే ఠత్వాపి న సోచతి.

ఇదానిస్స సబ్బసో సోకహేతూనం అభావం దీపేతుం ‘‘ఉచ్ఛిన్నభవతణ్హస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్స అగ్గమగ్గేన సబ్బసో ఉచ్ఛిన్నా భవతణ్హా, సో ఉచ్ఛిన్నభవతణ్హో. తస్స అవసేసకిలేసానం అనవసేసవూపసమేన సన్తచిత్తస్స ఖీణాసవభిక్ఖునో. విక్ఖీణో జాతిసంసారోతి జాతిఆదికో –

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, ‘సంసారో’తి పవుచ్చతీ’’తి. –

వుత్తలక్ఖణో సంసారో విసేసతో ఖీణో. తస్మా నత్థి తస్స పునబ్భవోతి యస్మా తస్స ఏవరూపస్స అరియపుగ్గలస్స ఆయతిం పునబ్భవో నత్థి, తస్మా తస్స జాతిసంసారో ఖీణో. కస్మా పనస్స పునబ్భవో నత్థి? యస్మా ఉచ్ఛిన్నభవతణ్హో సన్తచిత్తో చ హోతి, తస్మాతి ఆవత్తేత్వా వత్తబ్బం. అథ వా విక్ఖీణో జాతిసంసారో, తతో ఏవ నత్థి తస్స పునబ్భవోతి అత్థో యోజేతబ్బో.

నవమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.