౭. సత్తకనిపాతో

౧. ఉత్తరాథేరీగాథావణ్ణనా

సత్తకనిపాతే ముసలాని గహేత్వానాతి ఉత్తరాయ థేరియా గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తీ, అనుక్కమేన సమ్భావితకుసలమూలా సముపచితవిమోక్ఖసమ్భారా పరిపక్కవిముత్తిపరిపాచనీయధమ్మా హుత్వా, ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం అఞ్ఞతరస్మిం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా ఉత్తరాతి లద్ధనామా అనుక్కమేన విఞ్ఞుతం పత్వా పటాచారాయ థేరియా సన్తికం ఉపసఙ్కమి. థేరీ తస్సా ధమ్మం కథేసి. సా ధమ్మం సుత్వా సంసారే జాతసంవేగా సాసనే అభిప్పసన్నా హుత్వా పబ్బజి. పబ్బజిత్వా చ కతపుబ్బకిచ్చా పటాచారాయ థేరియా సన్తికే విపస్సనం పట్ఠపేత్వా భావనమనుయుఞ్జన్తీ ఉపనిస్సయసమ్పన్నతాయ ఇన్ద్రియానం పరిపాకం గతత్తా చ న చిరస్సేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉదానవసేన –

౧౭౫. ‘‘ముసలాని గహేత్వాన, ధఞ్ఞం కోట్టేన్తి మాణవా;

పుత్తదారాని పోసేన్తా, ధనం విన్దన్తి మాణవా.

౧౭౬. ‘‘ఘటేథ బుద్ధసాసనే, యం కత్వా నానుతప్పతి;

ఖిప్పం పాదాని ధోవిత్వా, ఏకమన్తం నిసీదథ.

౧౭౭. ‘‘చిత్తం ఉపట్ఠపేత్వాన, ఏకగ్గం సుసమాహితం;

పచ్చవేక్ఖథ సఙ్ఖారే, పరతో నో చ అత్తతో.

౧౭౮. ‘‘తస్సాహం వచనం సుత్వా, పటాచారానుసాసనిం;

పాదే పక్ఖాలయిత్వాన, ఏకమన్తే ఉపావిసిం.

౧౭౯. ‘‘రత్తియా పురిమే యామే, పుబ్బజాతిమనుస్సరిం;

రత్తియా మజ్ఝిమే యామే, దిబ్బచక్ఖుం విసోధయిం.

౧౮౦. ‘‘రత్తియా పచ్ఛిమే యామే, తమోక్ఖన్ధం పదాలయిం;

తేవిజ్జా అథ వుట్ఠాసిం, కతా తే అనుసాసనీ.

౧౮౧. ‘‘సక్కంవ దేవా తిదసా, సఙ్గామే అపరాజితం;

పురక్ఖత్వా విహస్సామి, తేవిజ్జామ్హి అనాసవా’’తి. –

ఇమా గాథా అభాసి.

తత్థ చిత్తం ఉపట్ఠపేత్వానాతి భావనాచిత్తం కమ్మట్ఠానే ఉపట్ఠపేత్వా. కథం? ఏకగ్గం సుసమాహితం పచ్చవేక్ఖథాతి పటిపత్తిం అవేక్ఖథ, సఙ్ఖారే అనిచ్చాతిపి, దుక్ఖాతిపి, అనత్తాతిపి లక్ఖణత్తయం విపస్సథాతి అత్థో. ఇదఞ్చ ఓవాదకాలే అత్తనో అఞ్ఞేసఞ్చ భిక్ఖునీనం థేరియాదీనం ఓవాదస్స అనువాదవసేన వుత్తం. పటాచారానుసాసనిన్తి పటాచారాయ థేరియా అనుసిట్ఠిం. ‘‘పటాచారాయ సాసన’’న్తిపి వా పాఠో.

అథ వుట్ఠాసిన్తి తేవిజ్జాభావప్పత్తితో పచ్ఛా ఆసనతో వుట్ఠాసిం. అయమ్పి థేరీ ఏకదివసం పటాచారాయ థేరియా సన్తికే కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం పవిసిత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసీది. ‘‘న తావిమం పల్లఙ్కం భిన్దిస్సామి, యావ మే న అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చతీ’’తి నిచ్ఛయం కత్వా సమ్మసనం ఆరభిత్వా, అనుక్కమేన విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా అభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాపరివారం అరహత్తం పత్వా ఏకూనవీసతియా పచ్చవేక్ఖణాఞాణాయ పవత్తాయ ‘‘ఇదానిమ్హి కతకిచ్చా’’తి సోమనస్సజాతా ఇమా గాథా ఉదానేత్వా పాదే పసారేసి అరుణుగ్గమనవేలాయం. తతో సమ్మదేవ విభాతాయ రత్తియా థేరియా సన్తికం ఉపగన్త్వా ఇమా గాథా పచ్చుదాహాసి. తేన వుత్తం ‘‘కతా తే అనుసాసనీ’’తిఆది. సేసం సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

ఉత్తరాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. చాలాథేరీగాథావణ్ణనా

సతిం ఉపట్ఠపేత్వానాతిఆదికా చాలాయ థేరియా గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధేసు నాలకగామే రూపసారిబ్రాహ్మణియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తి. తస్సా నామగ్గహణదివసే చాలాతి నామం అకంసు, తస్సా కనిట్ఠాయ ఉపచాలాతి, అథ తస్సా కనిట్ఠాయ సీసూపచాలాతి. ఇమా తిస్సోపి ధమ్మసేనాపతిస్స కనిట్ఠభగినియో, ఇమాసం పుత్తానమ్పి తిణ్ణం ఇదమేవ నామం. యే సన్ధాయ థేరగాథాయ ‘‘చాలే ఉపచాలే సీసూపచాలే’’తి (థేరగా. ౪౨) ఆగతం.

ఇమా పన తిస్సోపి భగినియో ‘‘ధమ్మసేనాపతి పబ్బజీ’’తి సుత్వా ‘‘న హి నూన సో ఓరకో ధమ్మవినయో, న సా ఓరికా పబ్బజ్జా, యత్థ అమ్హాకం అయ్యో పబ్బజితో’’తి ఉస్సాహజాతా తిబ్బచ్ఛన్దా అస్సుముఖం రుదమానం ఞాతిపరిజనం పహాయ పబ్బజింసు. పబ్బజిత్వా చ ఘటేన్తియో వాయమన్తియో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణింసు. అరహత్తం పన పత్వా నిబ్బానసుఖేన ఫలసుఖేన విహరన్తి.

తాసు చాలా భిక్ఖునీ ఏకదివసం పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తా అన్ధవనం పవిసిత్వా దివావిహారం నిసీది. అథ నం మారో ఉపసఙ్కమిత్వా కామేహి ఉపనేసి. యం సన్ధాయ సుత్తే వుత్తం –

‘‘అథ ఖో చాలా భిక్ఖునీ పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరం ఆదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసి. సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తా యేన అన్ధవనం, తేనుపసఙ్కమి దివావిహారాయ. అన్ధవనం అజ్ఝోగాహేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది. అథ ఖో మారో పాపిమా యేన చాలా భిక్ఖునీ, తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా చాలం భిక్ఖునిం ఏతదవోచా’’తి (సం. ని. ౧.౧౬౭).

అన్ధవనమ్హి దివావిహారం నిసిన్నం మారో ఉపసఙ్కమిత్వా బ్రహ్మచరియవాసతో విచ్ఛిన్దితుకామో ‘‘కం ను ఉద్దిస్స ముణ్డాసీ’’తిఆదిం పుచ్ఛి. అథస్స సత్థు గుణే ధమ్మస్స చ నియ్యానికభావం పకాసేత్వా అత్తనో కతకిచ్చభావవిభావనేన తస్స విసయాతిక్కమం పవేదేసి. తం సుత్వా మారో దుక్ఖీ దుమ్మనో తత్థేవన్తరధాయి. అథ సా అత్తనా మారేన చ భాసితా గాథా ఉదానవసేన కథేన్తీ –

౧౮౨. ‘‘సతిం ఉపట్ఠపేత్వాన, భిక్ఖునీ భావితిన్ద్రియా;

పటివిజ్ఝి పదం సన్తం, సఙ్ఖారూపసమం సుఖం.

౧౮౩. ‘‘కం ను ఉద్దిస్స ముణ్డాసి, సమణీ వియ దిస్సతి;

న చ రోచేసి పాసణ్డే, కిమిదం చరసి మోముహా.

౧౮౪. ‘‘ఇతో బహిద్ధా పాసణ్డా, దిట్ఠియో ఉపనిస్సితా;

న తే ధమ్మం విజానన్తి, న తే ధమ్మస్స కోవిదా.

౧౮౫. ‘‘అత్థి సక్యకులే జాతో, బుద్ధో అప్పటిపుగ్గలో;

సో మే ధమ్మమదేసేసి, దిట్ఠీనం సమతిక్కమం.

౧౮౬. ‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసముప్పాదం, దుక్ఖస్స చ అతిక్కమం;

అరియం చట్ఠఙ్గికం మగ్గం, దుక్ఖూపసమగామినం.

౧౮౭. ‘‘తస్సాహం వచనం సుత్వా, విహరిం సాసనే రతా;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసనం.

౧౮౮. ‘‘సబ్బత్థ విహతా నన్దీ, తమోక్ఖన్ధో పదాలితో;

ఏవం జానాహి పాపిమ, నిహతో త్వమసి అన్తకా’’తి. –

ఇమా గాథా అభాసి.

తత్థ సతిం ఉపట్ఠపేత్వానాతి సతిపట్ఠానభావనావసేన కాయాదీసు అసుభదుక్ఖానిచ్చానత్తవసేన సతిం సుట్ఠు ఉపట్ఠితం కత్వా. భిక్ఖునీతి అత్తానం సన్ధాయ వదతి. భావితిన్ద్రియాతి అరియమగ్గభావనాయ భావితసద్ధాదిపఞ్చిన్ద్రియా. పటివిజ్ఝి పదం సన్తన్తి సన్తం పదం నిబ్బానం సచ్ఛికిరియాపటివేధేన పటివిజ్ఝి సచ్ఛాకాసి. సఙ్ఖారూపసమన్తి సబ్బసఙ్ఖారానం ఉపసమహేతుభూతం. సుఖన్తి అచ్చన్తసుఖం.

‘‘కం ను ఉద్దిస్సా’’తి గాథా మారేన వుత్తా. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – ఇమస్మిం లోకే బహూ సమయా తేసఞ్చ దేసేతారో బహూ ఏవ తిత్థకరా, తేసు కం ను ఖో త్వం ఉద్దిస్స ముణ్డాసి ముణ్డితకేసా అసి. న కేవలం ముణ్డావ, అథ ఖో కాసావధారణేన చ సమణీ వియ దిస్సతి. న చ రోచేసి పాసణ్డేతి తాపసపరిబ్బాజకాదీనం ఆదాసభూతే పాసణ్డే తే తే సమయన్తరే నేవ రోచేసి. కిమిదం చరసి మోముహాతి కిం నామిదం, యం పాసణ్డవిహితం ఉజుం నిబ్బానమగ్గం పహాయ అజ్జ కాలికం కుమగ్గం పటిపజ్జన్తీ అతివియ మూళ్హా చరసి పరిబ్భమసీతి.

తం సుత్వా థేరీ పటివచనదానముఖేన తం తజ్జేన్తీ ‘‘ఇతో బహిద్ధా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఇతో బహిద్ధా పాసణ్డా నామ ఇతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనతో బహిద్ధా కుటీసకబహుకారాదికా. తే హి సత్తానం తణ్హాపాసం దిట్ఠిపాసఞ్చ డేన్తి ఓడ్డేన్తీతి పాసణ్డాతి వుచ్చతి. తేనాహ – ‘‘దిట్ఠియో ఉపనిస్సితా’’తి సస్సతదిట్ఠిగతాని ఉపేచ్చ నిస్సితా, దిట్ఠిగతాని ఆదియింసూతి అత్థో. యదగ్గేన చ దిట్ఠిసన్నిస్సితా, తదగ్గేన పాసణ్డసన్నిస్సితా. న తే ధమ్మం విజానన్తీతి యే పాసణ్డినో సస్సతదిట్ఠిగతసన్నిస్సితా ‘‘అయం పవత్తి ఏవం పవత్తతీ’’తి పవత్తిధమ్మమ్పి యథాభూతం న విజానన్తి. న తే ధమ్మస్స కోవిదాతి ‘‘అయం నివత్తి ఏవం నివత్తతీ’’తి నివత్తిధమ్మస్సాపి అకుసలా, పవత్తిధమ్మమగ్గేపి హి తే సంమూళ్హా, కిమఙ్గం పన నివత్తిధమ్మేతి.

ఏవం పాసణ్డవాదానం అనియ్యానికతం దస్సేత్వా ఇదాని కం ను ఉద్దిస్స ముణ్డాసీతి పఞ్హం విస్సజ్జేతుం ‘‘అత్థి సక్యకులే జాతో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దిట్ఠీనం సమతిక్కమన్తి సబ్బాసం దిట్ఠీనం సమతిక్కమనుపాయం దిట్ఠిజాలవినివేఠనం. సేసం వుత్తనయమేవ.

చాలాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉపచాలాథేరీగాథావణ్ణనా

సతిమతీతిఆదికా ఉపచాలాయ థేరియా గాథా. తస్సా వత్థు చాలాయ థేరియా వత్థుమ్హి వుత్తమేవ. అయమ్పి హి చాలా వియ పబ్బజిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పత్వా ఉదానేన్తీ –

౧౮౯. ‘‘సతిమతీ చక్ఖుమతీ, భిక్ఖునీ భావితిన్ద్రియా;

పటివిజ్ఝి పదం సన్తం, అకాపురిససేవిత’’న్తి. –

ఇమం గాథం అభాసి.

తత్థ సతిమతీతి సతిసమ్పన్నా, పుబ్బభాగే పరమేన సతినేపక్కేన సమన్నాగతా హుత్వా పచ్ఛా అరియమగ్గస్స భావితత్తా సతివేపుల్లప్పత్తియా ఉత్తమాయ సతియా సమన్నాగతాతి అత్థో. చక్ఖుమతీతి పఞ్ఞాచక్ఖునా సమన్నాగతా, ఆదితో ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమన్నాగతా హుత్వా పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా పరమేన పఞ్ఞాచక్ఖునా సమన్నాగతాతి వుత్తం హోతి. అకాపురిససేవితన్తి అలామకపురిసేహి ఉత్తమపురిసేహి అరియేహి బుద్ధాదీహి సేవితం.

‘‘కిన్ను జాతిం న రోచేసీ’’తి గాథా థేరిం కామేసు ఉపహారేతుకామేన మారేన వుత్తా. ‘‘కిం ను త్వం భిక్ఖుని న రోచేసీ’’తి (సం. ని. ౧.౧౬౭) హి మారేన పుట్ఠా థేరీ ఆహ – ‘‘జాతిం ఖ్వాహం, ఆవుసో, న రోచేమీ’’తి. అథ నం మారో జాతస్స కామా పరిభోగా, తస్మా జాతిపి ఇచ్ఛితబ్బా, కామాపి పరిభుఞ్జితబ్బాతి దస్సేన్తో –

౧౯౦. ‘‘కిన్ను జాతిం న రోచేసి, జాతో కామాని భుఞ్జతి;

భుఞ్జాహి కామరతియో, మాహు పచ్ఛానుతాపినీ’’తి. –

గాథమాహ.

తస్సత్థో – కిం ను తం కారణం, యేన త్వం ఉపచాలే జాతిం న రోచేసి న రోచేయ్యాసి, న తం కారణం అత్థి. యస్మా జాతో కామాని భుఞ్జతి ఇధ జాతో కామగుణసంహితాని రూపాదీని పటిసేవన్తో కామసుఖం పరిభుఞ్జతి. న హి అజాతస్స తం అత్థి, తస్మా భుఞ్జాహి కామరతియో కామఖిడ్డారతియో అనుభవ. మాహు పచ్ఛానుతాపినీ ‘‘యోబ్బఞ్ఞే సతి విజ్జమానేసు భోగేసు న మయా కామసుఖమనుభూత’’న్తి పచ్ఛానుతాపినీ మా అహోసి. ఇమస్మిం లోకే ధమ్మా నామ యావదేవ అత్థాధిగమత్థో అత్థో చ కామసుఖత్థోతి పాకటోయమత్థోతి అధిప్పాయో.

తం సుత్వా థేరీ జాతియా దుక్ఖనిమిత్తతం అత్తనో చ తస్స విసయాతిక్కమం విభావేత్వా తజ్జేన్తీ –

౧౯౧. ‘‘జాతస్స మరణం హోతి, హత్థపాదాన ఛేదనం;

వధబన్ధపరిక్లేసం, జాతో దుక్ఖం నిగచ్ఛతి.

౧౯౨. ‘‘అత్థి సక్యకులే జాతో, సమ్బుద్ధో అపరాజితో;

సో మే ధమ్మమదేసేసి, జాతియా సమతిక్కమం.

౧౯౩. ‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసముప్పాదం, దుక్ఖస్స చ అతిక్కమం;

అరియం చట్ఠఙ్గికం మగ్గం, దుక్ఖూపసమగామినం.

౧౯౪. ‘‘తస్సాహం వచనం సుత్వా, విహరిం సాసనే రతా;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసనం.

౧౯౫. ‘‘సబ్బత్థ విహతా నన్దీ, తమోక్ఖన్ధో పదాలితో;

ఏవం జానాహి పాపిమ, నిహతో త్వమసి అన్తకా’’తి. –

ఇమా గాథా అభాసి.

తత్థ జాతస్స మరణం హోతీతి యస్మా జాతస్స సత్తస్స మరణం హోతి, న అజాతస్స. న కేవలం మరణమేవ, అథ ఖో జరారోగాదయో యత్తకానత్థా, సబ్బేపి తే జాతస్స హోన్తి జాతిహేతుకా. తేనాహ భగవా – ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తీ’’తి (మహావ. ౧; విభ. ౨౨౫; ఉదా. ౧). తేనేవాహ – ‘‘హత్థపాదాన ఛేదన’’న్తి హత్థపాదానం ఛేదనం జాతస్సేవ హోతి, న అజాతస్స. హత్థపాదఛేదనాపదేసేన చేత్థ బాత్తింస కమ్మకారణాపి దస్సితా ఏవాతి దట్ఠబ్బం. తేనేవాహ – ‘‘వధబన్ధపరిక్లేసం, జాతో దుక్ఖం నిగచ్ఛతీ’’తి. జీవితవియోజనముట్ఠిప్పహారాదిసఙ్ఖాతం వధపరిక్లేసఞ్చేవ అన్దుబన్ధనాదిసఙ్ఖాతం బన్ధపరిక్లేసం అఞ్ఞఞ్చ యంకిఞ్చి దుక్ఖం నామ తం సబ్బం జాతో ఏవ నిగచ్ఛతి, న అజాతో, తస్మా జాతిం న రోచేమీతి.

ఇదాని జాతియా కామానఞ్చ అచ్చన్తమేవ అత్తనా సమతిక్కన్తభావం మూలతో పట్ఠాయ దస్సేన్తీ – ‘‘అత్థి సక్యకులే జాతో’’తిఆదిమాహ. తత్థ అపరాజితోతి కిలేసమారాదినా కేనచి న పరాజితో. సత్థా హి సబ్బాభిభూ సదేవకం లోకం అఞ్ఞదత్థు అభిభవిత్వా ఠితో, తస్మా అపరాజితో. సేసం వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవ.

ఉపచాలాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సత్తకనిపాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.