౧౬. మహానిపాతో

౧. సుమేధాథేరీగాథావణ్ణనా

మహానిపాతే మన్తావతియా నగరేతిఆదికా సుమేధాయ థేరియా గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తీ, సక్కచ్చం విమోక్ఖసమ్భారే సమ్భారేన్తీ కోణాగమనస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్వా, అత్తనో సఖీహి కులధీతాహి సద్ధిం ఏకజ్ఝాసయా హుత్వా మహన్తం ఆరామం కారేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నియ్యాదేసి. సా తేన పుఞ్ఞకమ్మేన కాయస్స భేదా తావతింసం ఉపగచ్ఛి. తత్థ యావతాయుకం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా తతో చుతా యామేసు ఉపపజ్జి. తతో చుతా తుసితేసు, తతో చుతా నిమ్మానరతీసు, తతో చుతా పరనిమ్మితవసవత్తీసూతి అనుక్కమేన పఞ్చసు కామసగ్గేసు ఉప్పజ్జిత్వా తత్థ తత్థ దేవరాజూనం మహేసీ హుత్వా తతో చుతా కస్సపస్స భగవతో కాలే మహావిభవస్స సేట్ఠినో ధీతా హుత్వా అనుక్కమేన విఞ్ఞుతం పత్వా సాసనే అభిప్పసన్నా హుత్వా రతనత్తయం ఉద్దిస్స ఉళారపుఞ్ఞకమ్మం అకాసి.

తత్థ యావజీవం ధమ్మూపజీవినీ కుసలధమ్మనిరతా హుత్వా తతో చుతా తావతింసేసు నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం సుగతీసుయేవ సంసరన్తీ, ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మన్తావతీనగరే కోఞ్చస్స నామ రఞ్ఞో ధీతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్సా మాతాపితరో సుమేధాతి నామం అకంసు. తం అనుక్కమేన వుద్ధిప్పత్తవయప్పత్తకాలే మాతాపితరో ‘‘వారణవతీనగరే అనికరత్తస్స నామ రఞ్ఞో దస్సామా’’తి సమ్మన్తేసుం. సా పన దహరకాలతో పట్ఠాయ అత్తనో సమానవయాహి రాజకఞ్ఞాహి దాసిజనేహి చ సద్ధిం భిక్ఖునుపస్సయం గన్త్వా భిక్ఖునీనం సన్తికే ధమ్మం సుత్వా చిరకాలతో పట్ఠాయ కతాధికారతాయ సంసారే జాతసంవేగా సాసనే అభిప్పసన్నా హుత్వా వయప్పత్తకాలే కామేహి వినివత్తితమానసా అహోసి. తేన సా మాతాపితూనం ఞాతీనం సమ్మన్తనం సుత్వా ‘‘న మయ్హం ఘరావాసేన కిచ్చం, పబ్బజిస్సామహ’’న్తి ఆహ. తం మాతాపితరో ఘరావాసే నియోజేన్తా నానప్పకారేన యాచన్తాపి సఞ్ఞాపేతుం నాసక్ఖింసు. సా ‘‘ఏవం మే పబ్బజితుం లబ్భతీ’’తి ఖగ్గం గహేత్వా సయమేవ అత్తనో కేసే ఛిన్దిత్వా తే ఏవ కేసే ఆరబ్భ పటిక్కూలమనసికారం పవత్తేన్తీ తత్థ కతాధికారతాయ భిక్ఖునీనం సన్తికే మనసికారవిధానస్స సుతపుబ్బత్తా చ అసుభనిమిత్తం ఉప్పాదేత్వా తత్థ పఠమజ్ఝానం అధిగచ్ఛి. అధిగతపఠమజ్ఝానా చ అత్తనా ఘరావాసే ఉయ్యోజేతుం ఉపగతే మాతాపితరో ఆదిం కత్వా అన్తోజనపరిజనం సబ్బం రాజకులం సాసనే అభిప్పసన్నం కారేత్వా ఘరతో నిక్ఖమిత్వా భిక్ఖునుపస్సయం గన్త్వా పబ్బజి. పబ్బజిత్వా చ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా సమ్మదేవ పరిపక్కఞాణా విముత్తిపరిపాచనీయానం ధమ్మానం విసేసితాయ న చిరస్సేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౧.౧-౧౯) –

‘‘భగవతి కోణాగమనే, సఙ్ఘారామమ్హి నవనివేసమ్హి;

సఖియో తిస్సో జనియో, విహారదానం అదాసిమ్హ.

‘‘దసక్ఖత్తుం సతక్ఖత్తుం, దససతక్ఖత్తుం సతాని చ సతక్ఖత్తుం;

దేవేసు ఉపపజ్జిమ్హ, కో పన వాదో మనుస్సేసు.

‘‘దేవేసు మహిద్ధికా అహుమ్హ, మానుసకమ్హి కో పన వాదో;

సత్తరతనస్స మహేసీ, ఇత్థిరతనం అహం ఆసిం.

‘‘ఇధ సఞ్చితకుసలా, సుసమిద్ధకులప్పజా;

ధనఞ్జానీ చ ఖేమా చ, అహమ్పి చ తయో జనా.

‘‘ఆరామం సుకతం కత్వా, సబ్బావయవమణ్డితం;

బుద్ధప్పముఖసఙ్ఘస్స, నియ్యాదేత్వా పమోదితా.

‘‘యత్థ యత్థూపపజ్జామి, తస్స కమ్మస్స వాహసా;

దేవేసు అగ్గతం పత్తా, మనుస్సేసు తథేవ చ.

‘‘ఇమస్మింయేవ కప్పమ్హి, బ్రహ్మబన్ధు మహాయసో;

కస్సపో నామ గోత్తేన, ఉప్పజ్జి వదతం వరో.

‘‘ఉపట్ఠాకో మహేసిస్స, తదా ఆసి నరిస్సరో;

కాసిరాజా కికీ నామ, బారాణసిపురుత్తమే.

‘‘తస్సాసుం సత్త ధీతరో, రాజకఞ్ఞా సుఖేధితా;

బుద్ధోపట్ఠాననిరతా, బ్రహ్మచరియం చరింసు తా.

‘‘తాసం సహాయికా హుత్వా, సీలేసు సుసమాహితా;

దత్వా దానాని సక్కచ్చం, అగారేవ వతం చరిం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసూపగా అహం.

‘‘తతో చుతా యామమగం, తతోహం తుసితం గతా;

తతో చ నిమ్మానరతిం, వసవత్తిపురం గతా.

‘‘యత్థ యత్థూపపజ్జామి, పుఞ్ఞకమ్మసమోహితా;

తత్థ తత్థేవ రాజూనం, మహేసిత్తమహారయిం.

‘‘తతో చుతా మనుస్సత్తే, రాజూనం చక్కవత్తినం;

మణ్డలీనఞ్చ రాజూనం, మహేసిత్తమకారయిం.

‘‘సమ్పత్తిమనుభోత్వాన, దేవేసు మానుసేసు చ;

సబ్బత్థ సుఖితా హుత్వా, నేకజాతీసు సంసరిం.

‘‘సో హేతు సో పభవో, తమ్మూలం సావ సాసనే ఖన్తీ;

తం పఠమసమోధానం, తం ధమ్మరతాయ నిబ్బానం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం, భవా సబ్బే సమూహతా;

నాగీవ బన్ధనం ఛేత్వా, విహరామి అనాసవా.

‘‘స్వాగతం వత మే ఆసి, బుద్ధసేట్ఠస్స సన్తికే;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసనం.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో, విమోక్ఖాపి చ అట్ఠిమే;

ఛళభిఞ్ఞా సచ్ఛికతా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉదానవసేన –

౪౫౦. ‘‘మన్తావతియా నగరే, రఞ్ఞో కోఞ్చస్స అగ్గమహేసియా;

ధీతా ఆసిం సుమేధా, పసాదితా సాసనకరేహి.

౪౫౧. ‘‘సీలవతీ చిత్తకథా, బహుస్సుతా బుద్ధసాసనే వినితా;

మాతాపితరో ఉపగమ్మ, భణతి ఉభయో నిసామేథ.

౪౫౨. ‘‘నిబ్బానాభిరతాహం, అసస్సతం భవగతం యదిపి దిబ్బం;

కిమఙ్గం పన తుచ్ఛా కామా, అప్పస్సాదా బహువిఘాతా.

౪౫౩. ‘‘కామా కటుకా ఆసీ, విసూపమా యేసు ముచ్ఛితా బాలా;

తే దీఘరత్తం నిరయే, సమప్పితా హఞ్ఞన్తే దుక్ఖితా.

౪౫౪. ‘‘సోచన్తి పాపకమ్మా, వినిపాతే పాపవద్ధినో సదా;

కాయేన చ వాచాయ చ, మనసా చ అసంవుతా బాలా.

౪౫౫. ‘‘బాలా తే దుప్పఞ్ఞా, అచేతనా దుక్ఖసముదయోరుద్ధా;

దేసేన్తే అజానన్తా, న బుజ్ఝరే అరియసచ్చాని.

౪౫౬. ‘‘సచ్చాని ‘అమ్మ’బుద్ధవరదేసి, తాని తే బహుతరా అజానన్తా యే;

అభినన్దన్తి భవగతం, పిహేన్తి దేవేసు ఉపపత్తిం.

౪౫౭. ‘‘దేవేసుపి ఉపపత్తి, అసస్సతా భవగతే అనిచ్చమ్హి;

న చ సన్తసన్తి బాలా, పునప్పునం జాయితబ్బస్స.

౪౫౮. ‘‘చత్తారో వినిపాతా, దువే చ గతియో కథఞ్చి లబ్భన్తి;

న చ వినిపాతగతానం, పబ్బజ్జా అత్థి నిరయేసు.

౪౫౯. ‘‘అనుజానాథ మం ఉభయో, పబ్బజితుం దసబలస్స పావచనే;

అప్పోస్సుక్కా ఘటిస్సం, జాతిమరణప్పహానాయ.

౪౬౦. ‘‘కిం భవగతే అభినన్ది, తేన కాయకలినా అసారేన;

భవతణ్హాయ నిరోధా, అనుజానాథ పబ్బజిస్సామి.

౪౬౧. ‘‘బుద్ధానం ఉప్పాదో, వివజ్జితో అక్ఖణో ఖణో లద్ధో;

సీలాని బ్రహ్మచరియం, యావజీవం న దూసేయ్యం.

౪౬౨. ‘‘ఏవం భణతి సుమేధా, మాతాపితరో ‘న తావ ఆహారం;

ఆహరిస్సం గహట్ఠా, మరణవసం గతావ హేస్సామి’.

౪౬౩. ‘‘మాతా దుక్ఖితా రోదతి పితా చ;

అస్సా సబ్బసో సమభిహతో;

ఘటేన్తి సఞ్ఞాపేతుం, పాసాదతలే ఛమాపతితం.

౪౬౪. ‘‘ఉట్ఠేహి పుత్తక కిం సోచి, తేన దిన్నాసి వారణవతిమ్హి;

రాజా అనీకరత్తో, అభిరూపో తస్స త్వం దిన్నా.

౪౬౫. ‘‘అగ్గమహేసీ భవిస్ససి, అనికరత్తస్స రాజినో భరియా;

సీలాని బ్రహ్మచరియం, పబ్బజ్జా దుక్కరా పుత్తక.

౪౬౬. ‘‘రజ్జే ఆణా ధనమిస్సరియం, భోగా సుఖా దహరికాసి;

భుఞ్జాహి కామభోగే, వారేయ్యం హోతు తే పుత్త.

౪౬౭. ‘‘అథ నే భణతి సుమేధా, మా ఏదిసికాని భవగతమసారం;

పబ్బజ్జా వా హోహితి, మరణం వా మే న చేవ వారేయ్యం.

౪౬౮. ‘‘కిమివ పూతికాయమసుచిం, సవనగన్ధం భయానకం కుణపం;

అభిసంవిసేయ్యం భస్తం, అసకిం పగ్ఘరితం అసుచిపుణ్ణం.

౪౬౯. ‘‘కిమివ తహం జానన్తీ, వికూలకం మంససోణితుపలిత్తం;

కిమికులలయం సకుణభత్తం, కళేవరం కిస్స దియతీతి.

౪౭౦. ‘‘నిబ్బుయ్హతి సుసానం, అచిరం కాయో అపేతవిఞ్ఞాణో;

ఛుద్ధో కళిఙ్గరం వియ, జిగుచ్ఛమానేహి ఞాతీహి.

౪౭౧. ‘‘ఛుద్ధూన నం సుసానే, పరభత్తం న్హాయన్తి జిగుచ్ఛన్తా;

నియకా మాతాపితరో, కిం పన సాధారణా జనతా.

౪౭౨. ‘‘అజ్ఝోసితా అసారే, కళేవరే అట్ఠిన్హారుసఙ్ఘాతే;

ఖేళస్సుచ్చారస్సవపరిపుణ్ణే పూతికాయమ్హి.

౪౭౩. ‘‘యో నం వినిబ్భుజిత్వా, అబ్భన్తరమస్స బాహిరం కయిరా;

గన్ధస్స అసహమానా, సకాపి మాతా జిగుచ్ఛేయ్య.

౪౭౪. ‘‘ఖన్ధధాతుఆయతనం, సఙ్ఖతం జాతిమూలకం దుక్ఖం;

యోనిసో అనువిచినన్తీ, వారేయ్యం కిస్స ఇచ్ఛేయ్యం.

౪౭౫. ‘‘దివసే దివసే తిసత్తి, సతాని నవనవా పతేయ్యుం కాయమ్హి;

వస్ససతమ్పి చ ఘాతో, సేయ్యో దుక్ఖస్స చేవం ఖయో.

౪౭౬. ‘‘అజ్ఝుపగచ్ఛే ఘాతం, యో విఞ్ఞాయేవం సత్థునో వచనం;

దీఘో తేసం సంసారో, పునప్పునం హఞ్ఞమానానం.

౪౭౭. ‘‘దేవేసు మనుస్సేసు చ, తిరచ్ఛానయోనియా అసురకాయే;

పేతేసు చ నిరయేసు చ, అపరిమితా దిస్సన్తే ఘాతా.

౪౭౮. ‘‘ఘాతా నిరయేసు బహూ, వినిపాతగతస్స పీళియమానస్స;

దేవేసుపి అత్తాణం, నిబ్బానసుఖా పరం నత్థి.

౪౭౯. ‘‘పత్తా తే నిబ్బానం, యే యుత్తా దసబలస్స పావచనే;

అప్పోస్సుక్కా ఘటేన్తి, జాతిమరణప్పహానాయ.

౪౮౦. ‘‘అజ్జేవ తాతభినిక్ఖమిస్సం, భోగేహి కిం అసారేహి;

నిబ్బిన్నా మే కామా, వన్తసమా తాలవత్థుకతా.

౪౮౧. ‘‘సా చేవం భణతి పితరమనీకరత్తో, చ యస్స సా దిన్నా;

ఉపయాసి వారణవతే, వారేయ్యముపట్ఠితే కాలే.

౪౮౨. ‘‘అథ అసితనిచితముదుకే, కేసే ఖగ్గేన ఛిన్దియ సుమేధా;

పాసాదం పిదహిత్వా, పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జి.

౪౮౩. ‘‘సా చ తహిం సమాపన్నా, అనీకరత్తో చ ఆగతో నగరం;

పాసాదే చ సుమేధా, అనిచ్చసఞ్ఞం సుభావేతి.

౪౮౪. ‘‘సా చ మనసి కరోతి, అనీకరత్తో చ ఆరుహీ తురితం;

మణికనకభూసితఙ్గో, కతఞ్జలీ యాచతి సుమేధం.

౪౮౫. ‘‘రజ్జే ఆణా ధనమిస్సరియం, భోగా సుఖా దహరికాసి;

భుఞ్జాహి కామభోగే, కామసుఖా దుల్లభా లోకే.

౪౮౬. ‘‘నిస్సట్ఠం తే రజ్జం, భోగే భుఞ్జస్సు దేహి దానాని;

మా దుమ్మనా అహోసి, మాతాపితరో తే దుక్ఖితా.

౪౮౭. ‘‘తం తం భణతి సుమేధా, కామేహి అనత్థికా విగతమోహా;

మా కామే అభినన్ది, కామేస్వాదీనవం పస్స.

౪౮౮. ‘‘చాతుద్దీపో రాజా, మన్ధాతా ఆసి కామభోగినమగ్గో;

అతిత్తో కాలఙ్కతో, న చస్స పరిపూరితా ఇచ్ఛా.

౪౮౯. ‘‘సత్త రతనాని వస్సేయ్య, వుట్ఠిమా దసదిసా సమన్తేన;

న చత్థి తిత్తి కామానం, అతిత్తావ మరన్తి నరా.

౪౯౦. ‘‘అసిసూనూపమా కామా, కామా సప్పసిరోపమా;

ఉక్కోపమా అనుదహన్తి, అట్ఠికఙ్కలసన్నిభా.

౪౯౧. ‘‘అనిచ్చా అధువా కామా, బహుదుక్ఖా మహావిసా;

అయోగుళోవ సన్తత్తో, అఘమూలా దుఖప్ఫలా.

౪౯౨. ‘‘రుక్ఖఫలూపమా కామా, మంసపేసూపమా దుఖా;

సుపినోపమా వఞ్చనియా, కామా యాచితకూపమా.

౪౯౩. ‘‘సత్తిసూలూపమా కామా, రోగో గణ్డో అఘం నిఘం;

అఙ్గారకాసుసదిసా, అఘమూలం భయం వధో.

౪౯౪. ‘‘ఏవం బహుదుక్ఖా కామా, అక్ఖాతా అన్తరాయికా;

గచ్ఛథ న మే భవగతే, విస్సాసో అత్థి అత్తనో.

౪౯౫. ‘‘కిం మమ పరో కరిస్సతి, అత్తనో సీసమ్హి డయ్హమానమ్హి;

అనుబన్ధే జరామరణే, తస్స ఘాతాయ ఘటితబ్బం.

౪౯౬. ‘‘ద్వారం అపాపురిత్వానహం, మాతాపితరో అనీకరత్తఞ్చ;

దిస్వాన ఛమం నిసిన్నే, రోదన్తే ఇదమవోచం.

౪౯౭. ‘‘దీఘో బాలానం సంసారో, పునప్పునఞ్చ రోదతం;

అనమతగ్గే పితు మరణే, భాతు వధే అత్తనో చ వధే.

౪౯౮. ‘‘అస్సు థఞ్ఞం రుధిరం, సంసారం అనమతగ్గతో సరథ;

సత్తానం సంసరతం, సరాహి అట్ఠీనఞ్చ సన్నిచయం.

౪౯౯. ‘‘సర చతురోదధీ, ఉపనీతే అస్సుథఞ్ఞరుధిరమ్హి;

సర ఏకకప్పమట్ఠీనం, సఞ్చయం విపులేన సమం.

౫౦౦. ‘‘అనమతగ్గే సంసరతో, మహిం జమ్బుదీపముపనీతం;

కోలట్ఠిమత్తగుళికా, మాతా మాతుస్వేవ నప్పహోన్తి.

౫౦౧. ‘‘తిణకట్ఠసాఖాపలాసం, ఉపనీతం అనమతగ్గతో సర;

చతురఙ్గులికా ఘటికా, పితుపితుస్వేవ నప్పహోన్తి.

౫౦౨. ‘‘సర కాణకచ్ఛపం పుబ్బసముద్దే, అపరతో చ యుగఛిద్దం;

సిరం తస్స చ పటిముక్కం, మనుస్సలాభమ్హి ఓపమ్మం.