౧. అమ్బపాలీథేరీగాథావణ్ణనా

వీసతినిపాతే కాళకా భమరవణ్ణసాదిసాతిఆదికా అమ్బపాలియా థేరియా గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తీ సిఖిస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పన్నా హుత్వా భిక్ఖునిసిక్ఖాపదం సమాదాయ విహరన్తీ, ఏకదివసం సమ్బహులాహి భిక్ఖునీహి సద్ధిం చేతియం వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కరోన్తీ పురేతరం గచ్ఛన్తియా ఖీణాసవత్థేరియా ఖిపన్తియా సహసా ఖేళపిణ్డం చేతియఙ్గణే పతితం, ఖీణాసవత్థేరియా అపస్సిత్వా గతాయ అయం పచ్ఛతో గచ్ఛన్తీ తం ఖేళపిణ్డం దిస్వా ‘‘కా నామ గణికా ఇమస్మిం ఠానే ఖేళపిణ్డం పాతేసీ’’తి అక్కోసి. సా భిక్ఖునికాలే సీలం రక్ఖన్తీ గబ్భవాసం జిగుచ్ఛిత్వా ఓపపాతికత్తభావే చిత్తం ఠపేసి. తేన చరిమత్తభావే వేసాలియం రాజుయ్యానే అమ్బరుక్ఖమూలే ఓపపాతికా హుత్వా నిబ్బత్తి. తం దిస్వా ఉయ్యానపాలో నగరం ఉపనేసి. అమ్బరుక్ఖమూలే నిబ్బత్తతాయ సా అమ్బపాలీత్వేవ వోహరీయిత్థ. అథ నం అభిరూపం దస్సనీయం పాసాదికం విలాసకన్తతాదిగుణవిసేససముదితం దిస్వా సమ్బహులా రాజకుమారా అత్తనో అత్తనో పరిగ్గహం కాతుకామా అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం అకంసు. తేసం కలహవూపసమత్థం తస్సా కమ్మసఞ్చోదితా వోహారికా ‘‘సబ్బేసం హోతూ’’తి గణికాట్ఠానే ఠపేసుం. సా సత్థరి పటిలద్ధసద్ధా అత్తనో ఉయ్యానే విహారం కత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నియ్యాదేత్వా పచ్ఛా అత్తనో పుత్తస్స విమలకోణ్డఞ్ఞత్థేరస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తీ అత్తనో సరీరస్స జరాజిణ్ణభావం నిస్సాయ సంవేగజాతా సఙ్ఖారానం అనిచ్చతం విభావేన్తీ –

౨౫౨. ‘‘కాళకా భమరవణ్ణసాదిసా, వేల్లితగ్గా మమ ముద్ధజా అహుం;

తే జరాయ సాణవాకసాదిసా, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౫౩. ‘‘వాసితోవ సురభీ కరణ్డకో, పుప్ఫపూర మమ ఉత్తమఙ్గజో;

తం జరాయథ సలోమగన్ధికం, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౫౪. ‘‘కాననంవ సహితం సురోపితం, కోచ్ఛసూచివిచితగ్గసోభితం;

తం జరాయ విరలం తహిం తహిం, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౫౫. ‘‘కణ్హఖన్ధకసువణ్ణమణ్డితం, సోభతే సువేణీహిలఙ్కతం;

తం జరాయ ఖలితం సిరం కతం, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౫౬. ‘‘చిత్తకారసుకతావ లేఖికా, సోభరే సు భముకా పురే మమ;

తా జరాయ వలిభిప్పలమ్బితా, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౫౭. ‘‘భస్సరా సురుచిరా యథా మణీ, నేత్తహేసుమభినీలమాయతా;

తే జరాయభిహతా న సోభరే, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౫౮. ‘‘సణ్హతుఙ్గసదిసీ చ నాసికా, సోభతే సు అభియోబ్బనం పతి;

సా జరాయ ఉపకూలితా వియ, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౫౯. ‘‘కఙ్కణంవ సుకతం సునిట్ఠితం, సోభరే సు మమ కణ్ణపాళియో;

తా జరాయ వలిభిప్పలమ్బితా, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౬౦. ‘‘పత్తలీమకులవణ్ణసాదిసా, సోభరే సు దన్తా పురే మమ;

తే జరాయ ఖణ్డితా చాసితా, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౬౧. ‘‘కాననమ్హి వనసణ్డచారినీ, కోకిలావ మధురం నికూజిహం;

తం జరాయ ఖలితం తహిం తహిం, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౬౨. ‘‘సణ్హకమ్బురివ సుప్పమజ్జితా, సోభతే సు గీవా పురే మమ;

సా జరాయ భగ్గా వినామితా, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౬౩. ‘‘వట్టపలిఘసదిసోపమా ఉభో, సోభరే సు బాహా పురే మమ;

తా జరాయ యథా పాటలిబ్బలితా, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౬౪. ‘‘సణ్హముద్దికసువణ్ణమణ్డితా, సోభరే సు హత్థా పురే మమ;

తే జరాయ యథా మూలమూలికా, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౬౫. ‘‘పీనవట్టసహిభుగ్గతా ఉభో, సోభరే సు థనకా పురే మమ;

థేవికీవ లమ్బన్తి నోదకా, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౬౬. ‘‘కఞ్చనస్స ఫలకంవ సమ్మట్ఠం, సోభతే సు కాయో పురే మమ;

సో వలీహి సుఖుమాహి ఓతతో, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౬౭. ‘‘నాగభోగసదిసోపమా ఉభో, సోభరే సు ఊరూ పురే మమ;

తే జరాయ యథా వేళునాళియో, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౬౮. ‘‘సణ్హనూపురసువణ్ణమణ్డితా, సోభరే సు జఙ్ఘా పురే మమ;

తా జరాయ తిలదణ్డకారివ, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౬౯. ‘‘తూలపుణ్ణసదిసోపమా ఉభో, సోభరే సు పాదా పురే మమ;

తే జరాయ ఫుటితా వలీమతా, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా.

౨౭౦. ‘‘ఏదిసో అహు అయం సముస్సయో, జజ్జరో బహుదుఖానమాలయో;

సోపలేపపతితో జరాఘరో, సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథా’’తి. –

ఇమా గాథాయో అభాసి.

తత్థ కాళకాతి కాళకవణ్ణా. భమరవణ్ణసాదిసాతి కాళకా హోన్తాపి భమరసదిసవణ్ణా, సినిద్ధనీలాతి అత్థో. వేల్లితగ్గాతి కుఞ్చితగ్గా, మూలతో పట్ఠాయ యావ అగ్గా కుఞ్చితా వేల్లితాతి అత్థో. ముద్ధజాతి కేసా. జరాయాతి జరాహేతు జరాయ ఉపహతసోభా. సాణవాకసాదిసాతి సాణసదిసా వాకసదిసా చ, సాణవాకసదిసా చేవ మకచివాకసదిసా చాతిపి అత్థో. సచ్చవాదివచనం అనఞ్ఞథాతి సచ్చవాదినో అవితథవాదినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ‘‘సబ్బం రూపం అనిచ్చం జరాభిభూత’’న్తిఆదివచనం అనఞ్ఞథా యథాభూతమేవ, న తత్థ వితథం అత్థీతి.

వాసితోవ సురభీ కరణ్డకోతి పుప్ఫగన్ధవాసచుణ్ణాదీహి వాసితో వాసం గాహాపితో పసాధనసముగ్గో వియ సుగన్ధి. పుప్ఫపూర మమ ఉత్తమఙ్గజోతి చమ్పకసుమనమల్లికాదీహి పుప్ఫేహి పూరితో పుబ్బే మమ కేసకలాపో నిమ్మలోతి అత్థో. తన్తి ఉత్తమఙ్గజం. అథ పచ్ఛా ఏతరహి సలోమగన్ధికం పాకతికలోమగన్ధమేవ జాతం. అథ వా సలోమగన్ధికన్తి మేణ్డకలోమేహి సమానగన్ధం. ‘‘ఏళకలోమగన్ధ’’న్తిపి వదన్తి.

కాననంవ సహితం సురోపితన్తి సుట్ఠు రోపితం సహితం ఘనసన్నివేసం ఉద్ధమేవ ఉట్ఠితం ఉజుకదీఘసాఖం ఉపవనం వియ. కోచ్ఛసూచివిచితగ్గసోభితన్తి పుబ్బే కోచ్ఛేన సువణ్ణసూచియా చ కేసజటావిజటనేన విచితగ్గం హుత్వా సోభితం, ఘనభావేన వా కోచ్ఛసదిసం హుత్వా పణదన్తసూచీహి విచితగ్గతాయ సోభితం. తన్తి ఉత్తమఙ్గజం. విరలం తహిం తహిన్తి తత్థ తత్థ విరలం విలూనకేసం.

కణ్హఖన్ధకసువణ్ణమణ్డితన్తి సువణ్ణవజిరాదీహి విభూసితం కణ్హకేసపుఞ్జకం. యే పన ‘‘సణ్హకణ్డకసువణ్ణమణ్డిత’’న్తి పఠన్తి, తేసం సణ్హాహి సువణ్ణసూచీహి జటావిజటనేన మణ్డితన్తి అత్థో. సోభతే సువేణీహిలఙ్కతన్తి సున్దరేహి రాజరుక్ఖమాలా సదిసేహి కేసవేణీహి అలఙ్కతం హుత్వా పుబ్బే విరాజతే. తం జరాయ ఖలితం సిరం కతన్తి తం తథా సోభితం సిరం ఇదాని జరాయ ఖలితం ఖణ్డితాఖణ్డితం విలూనకేసం కతం.

చిత్తకారసుకతావ లేఖికాతి చిత్తకారేన సిప్పినా నీలాయ వణ్ణధాతుయా సుట్ఠు కతా లేఖా వియ సోభతే. సు భముకా పురే మమాతి సున్దరా భముకా పుబ్బే మమ సోభనం గతా. వలిభిప్పలమ్బితాతి నలాటన్తే ఉప్పన్నాహి వలీహి పలమ్బన్తా ఠితా.

భస్సరాతి భాసురా. సురుచిరాతి సుట్ఠు రుచిరా. యథా మణీతి మణిముద్దికా వియ. నేత్తహేసున్తి సునేత్తా అహేసుం. అభినీలమాయతాతి అభినీలా హుత్వా ఆయతా. తేతి నేత్తా. జరాయభిహతాతి జరాయ అభిహతా.

సణ్హతుఙ్గసదిసీ చాతి సణ్హా తుఙ్గా సేసముఖావయవానం అనురూపా చ. సోభతేతి వట్టేత్వా ఠపితహరితాలవట్టి వియ మమ నాసికా సోభతే. సు అభియోబ్బనం పతీతి సున్దరే అభినవయోబ్బనకాలే సా నాసికా ఇదాని జరాయ నివారితసోభతాయ పరిసేదితా వియ వరత్తా వియ చ జాతా.

కఙ్కణంవ సుకతం సునిట్ఠితన్తి సుపరికమ్మకతం సువణ్ణకఙ్కణం వియ వట్టులభావం సన్ధాయ వదతి. సోభరేతి సోభన్తే. ‘‘సోభన్తే’’తి వా పాఠో. సుఇతి నిపాతమత్తం. కణ్ణపాళియోతి కణ్ణగన్ధా. వలిభిప్పలమ్బితాతి తహిం తహిం ఉప్పన్నవలీహి వలితా హుత్వా వట్టనియా పణామితవత్థఖన్ధా వియ భస్సన్తా ఓలమ్బన్తి.

పత్తలీమకులవణ్ణసాదిసాతి కదలిమకులసదిసవణ్ణసణ్ఠానా. ఖణ్డితాతి భేదనపతనేహి ఖణ్డితా ఖణ్డభావం గతా. అసితాతి వణ్ణభేదేన అసితభావం గతా.

కాననమ్హి వనసణ్డచారినీ, కోకిలావ మధురం నికూజిహన్తి వనసణ్డే గోచరచరణేన వనసణ్డచారినీ కాననే అనుసంగీతనివాసినీ కోకిలా వియ మధురాలాపం నికూజిహం. తన్తి నికూజితం ఆలాపం. ఖలితం తహిం తహిన్తి ఖణ్డదన్తాదిభావేన తత్థ తత్థ పక్ఖలితం జాతం.

సణ్హకమ్బురివ సుప్పమజ్జితాతి సుట్ఠు పమజ్జితా సణ్హా సువణ్ణసఙ్ఖా వియ. భగ్గా వినామితాతి మంసపరిక్ఖయేన విభూతసిరాజాలతాయ భగ్గా హుత్వా వినతా.

వట్టపలిఘసదిసోపమాతి వట్టేన పలిఘదణ్డేన సమసమా. తాతి తా ఉభోపి బాహాయో. యథా పాటలిబ్బలితాతి జజ్జరభావేన పలితపాటలిసాఖాసదిసా.

సణ్హముద్దికసువణ్ణమణ్డితాతి సువణ్ణమయాహి మట్ఠభాసురాహి ముద్దికాహి విభూసితా. యథా మూలమూలికాతి మూలకకణ్డసదిసా.

పీనవట్టసహితుగ్గతాతి పీనా వట్టా అఞ్ఞమఞ్ఞం సహితావ హుత్వా ఉగ్గతా ఉద్ధముఖా. సోభతే సు థనకా పురే మమాతి మమ ఉభోపి థనా యథావుత్తరూపా హుత్వా సువణ్ణకలసియో వియ సోభింసు. పుథుత్తే హి ఇదం ఏకవచనం, అతీతత్థే చ వత్తమానవచనం. థేవికీవ లమ్బన్తి నోదకాతి తే ఉభోపి మే థనా నోదకా గలితజలా వేణుదణ్డకే ఠపితఉదకభస్మా వియ లమ్బన్తి.

కఞ్చనఫలకంవ సమ్మట్ఠన్తి జాతిహిఙ్గులకేన మక్ఖిత్వా చిరపరిమజ్జితసోవణ్ణఫలకం వియ సోభతే. సో వలీహి సుఖుమాహి ఓతతోతి సో మమ కాయో ఇదాని సుఖుమాహి వలీహి తహిం తహిం వితతో వలిత్తచతం ఆపన్నో.

నాగభోగసదిసోపమాతి హత్థినాగస్స హత్థేన సమసమా. హత్థో హి ఇధ భుఞ్జతి ఏతేనాతి భోగోతి వుత్తో. తేతి ఊరుయో. యథా వేళునాళియోతి ఇదాని వేళుపబ్బసదిసా అహేసుం.

సణ్హనూపురసువణ్ణమణ్డితాతి సినిద్ధమట్ఠేహి సువణ్ణనూపురేహి విభూసితా. జఙ్ఘాతి అట్ఠిజఙ్ఘాయో. తాతి తా జఙ్ఘాయో. తిలదణ్డకారివాతి అప్పమంసలోహితత్తా కిసభావేన లూనావసిట్ఠవిసుక్ఖతిలదణ్డకా వియ అహేసుం. ర-కారో పదసన్ధికరో.

తూలపుణ్ణసదిసోపమాతి ముదుసినిద్ధభావేన సిమ్బలితూలపుణ్ణపలిగుణ్ఠితఉపాహనసదిసా. తే మమ పాదా ఇదాని ఫుటితా ఫలితా, వలీమతా వలిమన్తో జాతా.

ఏదిసోతి ఏవరూపో. అహు అహోసి యథావుత్తప్పకారో. అయం సముస్సయోతి అయం మమ కాయో. జజ్జరోతి సిథిలాబన్ధో. బహుదుఖానమాలయోతి జరాదిహేతుకానం బహూనం దుక్ఖానం ఆలయభూతో. సోపలేపపతితోతి సో అయం సముస్సయో అపలేపపతితో అభిసఙ్ఖారాలేపపరిక్ఖయేన పతితో పాతాభిముఖోతి అత్థో. సోపి అలేపపతితోతి వా పదవిభాగో, సో ఏవత్థో. జరాఘరోతి జిణ్ణఘరసదిసో. జరాయ వా ఘరభూతో అహోసి. తస్మా సచ్చవాదినో ధమ్మానం యథాభూతం సభావం సమ్మదేవ ఞత్వా కథనతో అవితథవాదినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స మమ సత్థువచనం అనఞ్ఞథా.

ఏవం అయం థేరీ అత్తనో అత్తభావే అనిచ్చతాయ సల్లక్ఖణముఖేన సబ్బేసుపి తేభూమకధమ్మేసు అనిచ్చతం ఉపధారేత్వా తదనుసారేన తత్థ దుక్ఖలక్ఖణం అనత్తలక్ఖణఞ్చ ఆరోపేత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేన్తీ మగ్గపటిపాటియా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౪.౨౦౪-౨౧౯) –

‘‘యో రంసిఫుసితావేళో, ఫుస్సో నామ మహాముని;

తస్సాహం భగినీ ఆసిం, అజాయిం ఖత్తియే కులే.

‘‘తస్స ధమ్మం సుణిత్వాహం, విప్పసన్నేన చేతసా;

మహాదానం దదిత్వాన, పత్థయిం రూపసమ్పదం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, సిఖీ లోకగ్గనాయకో;

ఉప్పన్నో లోకపజ్జోతో, తిలోకసరణో జినో.

‘‘తదారుణపురే రమ్మే, బ్రహ్మఞ్ఞకులసమ్భవా;

విముత్తచిత్తం కుపితా, భిక్ఖునిం అభిసాపయిం.

‘‘వేసికావ అనాచారా, జినసాసనదూసికా;

ఏవం అక్కోసయిత్వాన, తేన పాపేన కమ్మునా.

‘‘దారుణం నిరయం గన్త్వా, మహాదుక్ఖసమప్పితా;

తతో చుతా మనుస్సేసు, ఉపపన్నా తపస్సినీ.

‘‘దసజాతిసహస్సాని, గణికత్తమకారయిం;

తమ్హా పాపా న ముచ్చిస్సం, భుత్వా దుట్ఠవిసం యథా.

‘‘బ్రహ్మచరియమసేవిస్సం, కస్సపే జినసాసనే;

తేన కమ్మవిపాకేన, అజాయిం తిదసే పురే.

‘‘పచ్ఛిమే భవే సమ్పత్తే, అహోసిం ఓపపాతికా;

అమ్బసాఖన్తరే జాతా, అమ్బపాలీతి తేనహం.

‘‘పరివుతా పాణకోటీహి, పబ్బజిం జినసాసనే;

పత్తాహం అచలం ఠానం, ధీతా బుద్ధస్స ఓరసా.

‘‘ఇద్ధీసు చ వసీ హోమి, సోతధాతువిసుద్ధియా;

చేతోపరియఞాణస్స, వసీ హోమి మహాముని.

‘‘పుబ్బేనివాసం జానామి, దిబ్బచక్ఖు విసోధితం;

సబ్బాసవపరిక్ఖీణా, నత్థి దాని పునబ్భవో.

‘‘అత్థధమ్మనిరుత్తీసు, పటిభానే తథేవ చ;

ఞాణం మే విమలం సుద్ధం, బుద్ధసేట్ఠస్స వాహసా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం, భవా సబ్బే సమూహతా;

నాగీవ బన్ధనం ఛేత్వా, విహరామి అనాసవా.

‘‘స్వాగతం వత మే ఆసి, బుద్ధసేట్ఠస్స సన్తికే;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసనం.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో, విమోక్ఖాపి చ అట్ఠిమే;

ఛళభిఞ్ఞా సచ్ఛికతా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉదానవసేన తా ఏవ గాథా పచ్చుదాహాసీతి.

అమ్బపాలీథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.