౧౨. ధమ్మదిన్నాథేరీగాథావణ్ణనా

ఛన్దజాతా అవసాయీతి ధమ్మదిన్నాథేరియా గాథా. సా కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే పరాధీనవుత్తికా హుత్వా జీవన్తీ నిరోధతో వుట్ఠితస్స అగ్గసావకస్స పూజాసక్కారపుబ్బకం దానం దత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తా. తతో చవిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ ఫుస్సస్స భగవతో కాలే సత్థు వేమాతికభాతికానం కమ్మికస్స గేహే వసమానా దానం పటిచ్చ ‘‘ఏకం దేహీ’’తి సామికేన వుత్తే ద్వే దేన్తీ, బహుం పుఞ్ఞం కత్వా కస్సపబుద్ధకాలే కికిస్స కాసికరఞ్ఞో గేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా సత్తన్నం భగినీనం అబ్భన్తరా హుత్వా వీసతివస్ససహస్సాని బ్రహ్మచరియం చరిత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తా విసాఖస్స సేట్ఠినో గేహం గతా.

అథేకదివసం విసాఖో సేట్ఠి సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా అనాగామీ హుత్వా ఘరం గన్త్వా పాసాదం అభిరుహన్తో సోపానమత్థకే ఠితాయ ధమ్మదిన్నాయ పసారితహత్థం అనాలమ్బిత్వావ పాసాదం అభిరుహిత్వా భుఞ్జమానోపి తుణ్హీభూతోవ భుఞ్జి. ధమ్మదిన్నా తం ఉపధారేత్వా, ‘‘అయ్యపుత్త, కస్మా త్వం అజ్జ మమ హత్థం నాలమ్బి, భుఞ్జమానోపి న కిఞ్చి కథేసి, అత్థి ను ఖో కోచి మయ్హం దోసో’’తి ఆహ. విసాఖో ‘‘ధమ్మదిన్నే, న తే దోసో అత్థి, అహం పన అజ్జ పట్ఠాయ ఇత్థిసరీరం ఫుసితుం ఆహారే చ లోలభావం కాతుం అనరహో, తాదిసో మయా ధమ్మో పటివిద్ధో. త్వం పన సచే ఇచ్ఛసి, ఇమస్మింయేవ గేహే వస. నో చే ఇచ్ఛసి, యత్తకేన ధనేన తే అత్థో, తత్తకం గహేత్వా కులఘరం గచ్ఛాహీ’’తి ఆహ. ‘‘నాహం, అయ్యపుత్త, తయా వన్తవమనం ఆచమిస్సామి, పబ్బజ్జం మే అనుజానాహీ’’తి. విసాఖో ‘‘సాధు, ధమ్మదిన్నే’’తి తం సువణ్ణసివికాయ భిక్ఖునిఉపస్సయం పేసేసి. సా పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా కతిపాహం తత్థ వసిత్వా వివేకవాసం వసితుకామా ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికం గన్త్వా, ‘‘అయ్యా, ఆకిణ్ణట్ఠానే మయ్హం చిత్తం న రమతి, గామకావాసం గచ్ఛామీ’’తి ఆహ. భిక్ఖునియో తం గామకావాసం నయింసు. సా తత్థ వసన్తీ అతీతే మద్దితసఙ్ఖారతాయ న చిరస్సేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౩.౯౫-౧౩౦) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మాన పారగూ;

ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో.

‘‘తదాహం హంసవతియం, కులే అఞ్ఞతరే అహుం;

పరకమ్మకారీ ఆసిం, నిపకా సీలసంవుతా.

‘‘పదుముత్తరబుద్ధస్స, సుజాతో అగ్గసావకో;

విహారా అభినిక్ఖమ్మ, పిణ్డపాతాయ గచ్ఛతి.

‘‘ఘటం గహేత్వా గచ్ఛన్తీ, తదా ఉదకహారికా;

తం దిస్వా అదదం పూపం, పసన్నా సేహి పాణిభి.

‘‘పటిగ్గహేత్వా తత్థేవ, నిసిన్నో పరిభుఞ్జి సో;

తతో నేత్వాన తం గేహం, అదాసిం తస్స భోజనం.

‘‘తతో మే అయ్యకో తుట్ఠో, అకరీ సుణిసం సకం;

సస్సుయా సహ గన్త్వాన, సమ్బుద్ధం అభివాదయిం.

‘‘తదా సో ధమ్మకథికం, భిక్ఖునిం పరికిత్తయం;

ఠపేసి ఏతదగ్గమ్హి, తం సుత్వా ముదితా అహం.

‘‘నిమన్తయిత్వా సుగతం, ససఙ్ఘం లోకనాయకం;

మహాదానం దదిత్వాన, తం ఠానమభిపత్థయిం.

‘‘తతో మం సుగతో ఆహ, ఘననిన్నాదసుస్సరో;

మముపట్ఠాననిరతే, ససఙ్ఘపరివేసికే.

‘‘సద్ధమ్మస్సవనే యుత్తే, గుణవద్ధితమానసే;

భద్దే భవస్సు ముదితా, లచ్ఛసే పణిధీఫలం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదా, ఓరసా ధమ్మనిమ్మితా;

ధమ్మదిన్నాతి నామేన, హేస్సతి సత్థు సావికా.

‘‘తం సుత్వా ముదితా హుత్వా, యావజీవం మహామునిం;

మేత్తచిత్తా పరిచరిం, పచ్చయేహి వినాయకం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘ఇమమ్హి భద్దకే కప్పే, బ్రహ్మబన్ధు మహాయసో;

కస్సపో నామ గోత్తేన, ఉప్పజ్జి వదతం వరో.

‘‘ఉపట్ఠాకో మహేసిస్స, తదా ఆసి నరిస్సరో;

కాసిరాజా కికీ నామ, బారాణసిపురుత్తమే.

‘‘ఛట్ఠా తస్సాసహం ధీతా, సుధమ్మా ఇతి విస్సుతా;

ధమ్మం సుత్వా జినగ్గస్స, పబ్బజ్జం సమరోచయిం.

‘‘అనుజాని న నో తాతో, అగారేవ తదా మయం;

వీసవస్ససహస్సాని, విచరిమ్హ అతన్దితా.

‘‘కోమారిబ్రహ్మచరియం, రాజకఞ్ఞా సుఖేధితా;

బుద్ధోపట్ఠాననిరతా, ముదితా సత్త ధీతరో.

‘‘సమణీ సమణగుత్తా చ, భిక్ఖునీ భిక్ఖుదాయికా;

ధమ్మా చేవ సుధమ్మా చ, సత్తమీ సఙ్ఘదాయికా.

‘‘ఖేమా ఉప్పలవణ్ణా చ, పటాచారా చ కుణ్డలా;

గోతమీ చ అహఞ్చేవ, విసాఖా హోతి సత్తమీ.

‘‘తేహి కమ్మేహి సుకతేహి, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘పచ్ఛిమే చ భవే దాని, గిరిబ్బజపురుత్తమే;

జాతా సేట్ఠికులే ఫీతే, సబ్బకామసమిద్ధినే.

‘‘యదా రూపగుణూపేతా, పఠమే యోబ్బనే ఠితా;

తదా పరకులం గన్త్వా, వసిం సుఖసమప్పితా.

‘‘ఉపేత్వా లోకసరణం, సుణిత్వా ధమ్మదేసనం;

అనాగామిఫలం పత్తో, సామికో మే సుబుద్ధిమా.

‘‘తదాహం అనుజానేత్వా, పబ్బజిం అనగారియం;

నచిరేనేవ కాలేన, అరహత్తమపాపుణిం.

‘‘తదా ఉపాసకో సో మం, ఉపగన్త్వా అపుచ్ఛథ;

గమ్భీరే నిపుణే పఞ్హే, తే సబ్బే బ్యాకరిం అహం.

‘‘జినో తస్మిం గుణే తుట్ఠో, ఏతదగ్గే ఠపేసి మం;

భిక్ఖునిం ధమ్మకథికం, నాఞ్ఞం పస్సామి ఏదిసిం.

‘‘ధమ్మదిన్నా యథా ధీరా, ఏవం ధారేథ భిక్ఖవో;

ఏవాహం పణ్డితా హోమి, నాయకేనానుకమ్పితా.

‘‘పరిచిణ్ణో మయా సత్థా, కతం బుద్ధస్స సాసనం;

ఓహితో గరుకో భారో, భవనేత్తి సమూహతా.

‘‘యస్సత్థాయ పబ్బజితా, అగారస్మానగారియం;

సో మే అత్థో అనుప్పత్తో, సబ్బసంయోజనక్ఖయో.

‘‘ఇద్ధీసు చ వసీ హోమి, దిబ్బాయ సోతధాతుయా;

పరచిత్తాని జానామి, సత్థుసాసనకారికా.

‘‘పుబ్బేనివాసం జానామి, దిబ్బచక్ఖు విసోధితం;

ఖేపేత్వా ఆసవే సబ్బే, విసుద్ధాసిం సునిమ్మలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. (అప. థేరీ ౨.౩.౯౫-౧౩౦);

అరహత్తం పన పత్వా ‘‘మయ్హం మనం మత్థకం పత్తం, ఇదాని ఇధ వసిత్వా కిం కరిస్సామి, రాజగహమేవ గన్త్వా సత్థారఞ్చ వన్దిస్సామి, బహూ చ మే ఞాతకా పుఞ్ఞాని కరిస్సన్తీ’’తి భిక్ఖునీహి సద్ధిం రాజగహమేవ పచ్చాగతా. విసాఖో తస్సా ఆగతభావం సుత్వా తస్సా అధిగమం వీమంసన్తో పఞ్చక్ఖన్ధాదివసేన పఞ్హం పుచ్ఛి. ధమ్మదిన్నా సునిసితేన సత్థేన కుముదనాళే ఛిన్దన్తీ వియ పుచ్ఛితం పుచ్ఛితం పఞ్హం విస్సజ్జేసి. విసాఖో సబ్బం పుచ్ఛావిస్సజ్జననయం సత్థు ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘పణ్డితా, విసాఖ, ధమ్మదిన్నా భిక్ఖునీ’’తిఆదినా తం పసంసన్తో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం సంసన్దేత్వా బ్యాకతభావం పవేదేత్వా తమేవ చూళవేదల్లసుత్తం (మ. ని. ౧.౪౬౦) అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా తం ధమ్మకథికానం భిక్ఖునీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. యదా పన సా తస్మిం గామకావాసే వసన్తీ హేట్ఠిమమగ్గే అధిగన్త్వా అగ్గమగ్గత్థాయ విపస్సనం పట్ఠపేసి, తదా –

౧౨. ‘‘ఛన్దజాతా అవసాయీ, మనసా చ ఫుటా సియా;

కామేసు అప్పటిబద్ధచిత్తా, ఉద్ధంసోతాతి వుచ్చతీ’’తి. –

ఇమం గాథం అభాసి.

తత్థ ఛన్దజాతాతి అగ్గఫలత్థం జాతచ్ఛన్దా. అవసాయీతి అవసాయో వుచ్చతి అవసానం నిట్ఠానం, తమ్పి కామేసు అప్పటిబద్ధచిత్తతాయ ‘‘ఉద్ధంసోతా’’తి వక్ఖమానత్తా సమణకిచ్చస్స నిట్ఠానం వేదితబ్బం, న యస్స కస్సచి, తస్మా పదద్వయేనాపి అప్పత్తమానసా అనుత్తరం యోగక్ఖేమం పత్థయమానాతి అయమత్థో వుత్తో హోతి. మనసా చ ఫుటా సియాతి హేట్ఠిమేహి తీహి మగ్గచిత్తేహి నిబ్బానం ఫుటా ఫుసితా భవేయ్య. కామేసు అప్పటిబద్ధచిత్తాతి అనాగామిమగ్గవసేన కామేసు న పటిబద్ధచిత్తా. ఉద్ధంసోతాతి ఉద్ధమేవ మగ్గసోతో సంసారసోతో చ ఏతిస్సాతి ఉద్ధంసోతా. అనాగామినో హి యథా అగ్గమగ్గో ఉప్పజ్జతి, న అఞ్ఞో, ఏవం అవిహాదీసు ఉప్పన్నస్స యావ అకనిట్ఠా ఉద్ధమేవ ఉప్పత్తి హోతీతి.

ధమ్మదిన్నాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.