౧. ఉరువేలకస్సపత్థేరగాథావణ్ణనా

ఛక్కనిపాతే దిస్వాన పాటిహీరానీతిఆదికా ఆయస్మతో ఉరువేలకస్సపత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా, వయప్పత్తో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం మహాపరిసానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా, సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేత్వా మహాదానం దత్వా పణిధానమకాసి. భగవా చస్స అనన్తరాయతం దిస్వా, ‘‘అనాగతే గోతమబుద్ధస్స సాసనే మహాపరిసానం అగ్గో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి.

సో తత్థ యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చవిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇతో ద్వానవుతికప్పమత్థకే ఫుస్సస్స భగవతో వేమాతికకనిట్ఠభాతా హుత్వా నిబ్బత్తి. అఞ్ఞేపిస్స ద్వే కనిట్ఠభాతరో అహేసుం. తే తయోపి బుద్ధప్పముఖం సఙ్ఘం పరమాయ పూజాయ పూజేత్వా యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం భగవతో నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ బారాణసియం బ్రాహ్మణకులే భాతరో హుత్వా, అనుక్కమేన నిబ్బత్తా గోత్తవసేన తయోపి కస్సపా ఏవ నామ జాతా. తే వయప్పత్తా తయో వేదే ఉగ్గణ్హింసు. తేసం జేట్ఠభాతికస్స పఞ్చ మాణవకసతాని పరివారో, మజ్ఝిమస్స తీణి, కనిట్ఠస్స ద్వే. తే అత్తనో గన్థే సారం ఓలోకేన్తా దిట్ఠధమ్మికమేవ అత్థం దిస్వా పబ్బజ్జం రోచేసుం. తేసు జేట్ఠభాతా అత్తనో పరివారేన సద్ధిం ఉరువేలం గన్త్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఉరువేలకస్సపో నామ జాతో మహాగఙ్గానదీవఙ్కే పబ్బజితో నదీకస్సపో నామ జాతో, గయాసీసే పబ్బజితో గయాకస్సపో నామ జాతో.

ఏవం తేసు ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తత్థ తత్థ వసన్తేసు బహూనం దివసానం అచ్చయేన అమ్హాకం బోధిసత్తో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా, పటివిద్ధసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణో అనుక్కమేన ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా, పఞ్చవగ్గియత్థేరే అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా యసప్పముఖే పఞ్చపఞ్ఞాస సహాయకే వినేత్వా సట్ఠి అరహన్తే ‘‘చరథ, భిక్ఖవే, చారిక’’న్తి విస్సజ్జేత్వా, భద్దవగ్గియే వినేత్వా ఉరువేలకస్సపస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా వసనత్థాయ అగ్యాగారం పవిసిత్వా, తత్థ కతనాగదమనం ఆదిం కత్వా అడ్ఢుడ్ఢసహస్సేహి పాటిహారియేహి ఉరువేలకస్సపం సపరిసం వినేత్వా పబ్బాజేసి. తస్స పబ్బజితభావం ఞత్వా ఇతరేపి ద్వే భాతరో సపరిసా ఆగన్త్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజింసు. సబ్బేవ ఏహిభిక్ఖూ ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా అహేసుం.

సత్థా తం సమణసహస్సం ఆదాయ గయాసీసం గన్త్వా పిట్ఠిపాసాణే నిసిన్నో ఆదిత్తపరియాయదేసనాయ సబ్బే అరహత్తే పతిట్ఠాపేసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౪.౨౫౧-౨౯౫) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బలోకవిదూ ముని;

ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి చక్ఖుమా.

‘‘ఓవాదకో విఞ్ఞాపకో, తారకో సబ్బపాణినం;

దేసనాకుసలో బుద్ధో, తారేసి జనతం బహుం.

‘‘అనుకమ్పకో కారుణికో, హితేసీ సబ్బపాణినం;

సమ్పత్తే తిత్థియే సబ్బే, పఞ్చసీలే పతిట్ఠపి.

‘‘ఏవం నిరాకులం ఆసి, సుఞ్ఞతం తిత్థియేహి చ;

విచిత్తం అరహన్తేహి, వసీభూతేహి తాదిభి.

‘‘రతనానట్ఠపఞ్ఞాసం, ఉగ్గతో సో మహాముని;

కఞ్చనగ్ఘియసఙ్కాసో, బాత్తింసవరలక్ఖణో.

‘‘వస్ససతసహస్సాని, ఆయు విజ్జతి తావదే;

తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.

‘‘తదాహం హంసవతియా, బ్రాహ్మణో సాధుసమ్మతో;

ఉపేచ్చ లోకపజ్జోతం, అస్సోసిం ధమ్మదేసనం.

‘‘తదా మహాపరిసతిం, మహాపరిససావకం;

ఠపేన్తం ఏతదగ్గమ్హి, సుత్వాన ముదితో అహం.

‘‘మహతా పరివారేన, నిమన్తేత్వా మహాజినం;

బ్రాహ్మణానం సహస్సేన, సహదానమదాసహం.

‘‘మహాదానం దదిత్వాన, అభివాదియ నాయకం;

ఏకమన్తం ఠితో హట్ఠో, ఇదం వచనమబ్రవిం.

‘‘తయి సద్ధాయ మే వీర, అధికారగుణేన చ;

పరిసా మహతీ హోతు, నిబ్బత్తస్స తహిం తహిం.

‘‘తదా అవోచ పరిసం, గజగజ్జితసుస్సరో;

కరవీకరుతో సత్థా, ఏతం పస్సథ బ్రాహ్మణం.

‘‘హేమవణ్ణం మహాబాహుం, కమలాననలోచనం;

ఉదగ్గతనుజం హట్ఠం, సద్ధవన్తం గుణే మమ.

‘‘ఏస పత్థయతే ఠానం, సీహఘోసస్స భిక్ఖునో;

అనాగతమ్హి అద్ధానే, లచ్ఛసే తం మనోరథం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

కస్సపో నామ గోత్తేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘ఇతో ద్వేనవుతే కప్పే, అహు సత్థా అనుత్తరో;

అనూపమో అసదిసో, ఫుస్సో లోకగ్గనాయకో.

‘‘సో చ సబ్బం తమం హన్త్వా, విజటేత్వా మహాజటం;

వస్సతే అమతం వుట్ఠిం, తప్పయన్తో సదేవకం.

‘‘తదా హి బారాణసియం, రాజాపచ్చా అహుమ్హసే;

భాతరోమ్హ తయో సబ్బే, సంవిసట్ఠావ రాజినో.

‘‘వీరఙ్గరూపా బలినో, సఙ్గామే అపరాజితా;

తదా కుపితపచ్చన్తో, అమ్హే ఆహ మహీపతి.

‘‘ఏథ గన్త్వాన పచ్చన్తం, సోధేత్వా అట్టవీబలం;

ఖేమం విజిరితం కత్వా, పున దేథాతి భాసథ.

‘‘తతో మయం అవోచుమ్హ, యది దేయ్యాసి నాయకం;

ఉపట్ఠానాయ అమ్హాకం, సాధయిస్సామ వో తతో.

‘‘తతో మయం లద్ధవరా, భూమిపాలేన పేసితా;

నిక్ఖిత్తసత్థం పచ్చన్తం, కత్వా పునరుపేచ్చ తం.

‘‘యాచిత్వా సత్థుపట్ఠానం, రాజానం లోకనాయకం;

మునివీరం లభిత్వాన, యావజీవం యజిమ్హ తం.

‘‘మహగ్ఘాని చ వత్థాని, పణీతాని రసాని చ;

సేనాసనాని రమ్మాని, భేసజ్జాని హితాని చ.

‘‘దత్వా ససఙ్ఘమునినో, ధమ్మేనుప్పాదితాని నో;

సీలవన్తో కారుణికా, భావనాయుత్తమానసా.

‘‘సద్ధా పరిచరిత్వాన, మేత్తచిత్తేన నాయకం;

నిబ్బుతే తమ్హి లోకగ్గే, పూజం కత్వా యథాబలం.

‘‘తతో చుతా సన్తుసితం, గతా తత్థ మహాసుఖం;

అనుభూతా మయం సబ్బే, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘మాయాకారో యథా రఙ్గే, దస్సేసి వికతిం బహుం;

తథా భవే భమన్తోహం, విదేహాధిపతీ అహుం.

‘‘గుణాచేలస్స వాక్యేన, మిచ్ఛాదిట్ఠిగతాసయో;

నరకం మగ్గమారూళ్హో, రుచాయ మమ ధీతుయా.

‘‘ఓవాదం నాదియిత్వాన, బ్రహ్మునా నారదేనహం;

బహుధా సంసితో సన్తో, దిట్ఠిం హిత్వాన పాపికం.

‘‘పూరయిత్వా విసేసేన, దస కమ్మపథానిహం;

హిత్వాన దేహమగమిం, సగ్గం సభవనం యథా.

‘‘పచ్ఛిమే భవే సమ్పత్తే, బ్రహ్మబన్ధు అహోసహం;

బారాణసియం ఫీతాయం, జాతో విప్పమహాకులే.

‘‘మచ్చుబ్యాధిజరాభీతో, ఓగాహేత్వా మహావనం;

నిబ్బానం పదమేసన్తో, జటిలేసు పరిబ్బజిం.

‘‘తదా ద్వే భాతరో మయ్హం, పబ్బజింసు మయా సహ;

ఉరువేలాయం మాపేత్వా, అస్సమం నివసిం అహం.

‘‘కస్సపో నామ గోత్తేన, ఉరువేలనివాసికో;

తతో మే ఆసి పఞ్ఞత్తి, ఉరువేలకస్సపో ఇతి.

‘‘నదీసకాసే భాతా మే, నదీకస్సపసవ్హయో;

ఆసీ సకాసనామేన, గయాయం గయాకస్సపో.

‘‘ద్వే సతాని కనిట్ఠస్స, తీణి, మజ్ఝస్స భాతునో;

మమ పఞ్చ సతానూనా, సిస్సా సబ్బే మమానుగా.

‘‘తదా ఉపేచ్చ మం బుద్ధో, కత్వాన వివిధాని మే;

పాటిహీరాని లోకగ్గో, వినేసి నరసారథి.

‘‘సహస్సపరివారేన, అహోసిం ఏహిభిక్ఖుకో;

తేహేవ సహ సబ్బేహి, అరహత్తమపాపుణిం.

‘‘తే చేవఞ్ఞే చ బహవో, సిస్సా మం పరివారయుం;

భాసితుఞ్చ సమత్థోహం, తతో మం ఇసిసత్తమో.

‘‘మహాపరిసభావస్మిం, ఏతదగ్గే ఠపేసి మం;

అహో బుద్ధే కతం కారం, సఫలం మే అజాయథ.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా సీహనాదం నదన్తో –

౩౭౫. ‘‘దిస్వాన పాటిహీరాని, గోతమస్స యసస్సినో;

న తావాహం పణిపతిం, ఇస్సామానేన వఞ్చితో.

౩౭౬. ‘‘మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, చోదేసి నరసారథి;

తతో మే ఆసి సంవేగో, అబ్భుతో లోమహంసనో.

౩౭౭. ‘‘పుబ్బే జటిలభూతస్స, యా మే సిద్ధి పరిత్తికా;

తాహం తదా నిరాకత్వా, పబ్బజిం జినసాసనే.

౩౭౮. ‘‘పుబ్బే యఞ్ఞేన సన్తుట్ఠో, కామధాతుపురక్ఖతో;

పచ్ఛా రాగఞ్చ దోసఞ్చ, మోహఞ్చాపి సమూహనిం.

౩౭౯. ‘‘పుబ్బేనివాసం జానామి, దిబ్బచక్ఖు విసోధితం;

ఇద్ధిమా పరచిత్తఞ్ఞూ, దిబ్బసోతఞ్చ పాపుణిం.

౩౮౦. ‘‘యస్స చత్థాయ పబ్బజితో, అగారస్మానగారియం;

సో మే అత్థో అనుప్పత్తో, సబ్బసంయోజనక్ఖయో’’తి. –

ఇమా ఛ గాథా అభాసి.

తత్థ దిస్వాన పాటిహీరానీతి నాగరాజదమనాదీని అడ్ఢుడ్ఢసహస్సాని పాటిహారియాని దిస్వా. ‘‘పాటిహీరం, పాటిహేరం, పాటిహారియ’’న్తి హి అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనమేవ నానం. యసస్సినో’’తి ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా సదేవకే లోకే యథాభుచ్చం పత్థటకిత్తిసద్దస్స. న తావాహం పణిపతిన్తి యావ మం భగవా ‘‘నేవ ఖో త్వం, కస్సప, అరహా, నాపి అరహత్తమగ్గం సమాపన్నో, సాపి తే పటిపదా నత్థి, యాయ త్వం అరహా వా అస్స, అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నో’’తి న తజ్జేసి, తావ అహం న పణిపాతనం అకాసిం. కింకారణా? ఇస్సామానేన వఞ్చితో, ‘‘ఇమస్స మయి సావకత్తం ఉపగతే మమ లాభసక్కారో పరిహాయిస్సతి, ఇమస్స ఏవ వడ్ఢిస్సతీ’’తి ఏవం పరసమ్పత్తిఅసహనలక్ఖణాయ ఇస్సాయ చేవ, ‘‘అహం గణపామోక్ఖో బహుజనసమ్మతో’’తి ఏవం అబ్భున్నతిలక్ఖణేన మానేన చ వఞ్చితో, పలమ్భితో హుత్వాతి అత్థో.

మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయాతి మయ్హం మిచ్ఛాసఙ్కప్పం జానిత్వా, యం యం భగవా ఉత్తరి మనుస్సధమ్మా ఇద్ధిపాటిహారియం దస్సేతి, తం తం దిస్వా ‘‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో’’తి చిన్తేత్వాపి ‘‘న త్వేవ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి ఏవం పవత్తం మిచ్ఛావితక్కం జానన్తోపి ఞాణపరిపాకం ఆగమేన్తో అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా పచ్ఛా నేరఞ్జరాయ మజ్ఝే సమన్తతో ఉదకం ఉస్సారేత్వా రేణుహతాయ భూమియా చఙ్కమిత్వా తేన ఆభతనావాయ ఠితో తదాపి ‘‘మహిద్ధికో’’తిఆదికం చిన్తేత్వా పున ‘‘న త్వేవ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి పవత్తితం మిచ్ఛాసఙ్కప్పం ఞత్వాతి అత్థో. చోదేసి నరసారథీతి తదా మే ఞాణపరిపాకం ఞత్వా ‘‘నేవ ఖో త్వం అరహా’’తిఆదినా పురిసదమ్మసారథి సత్థా మం చోదేసి నిగ్గణ్హి. తతో మే ఆసి సంవేగో, అబ్భుతో లోమహంసనోతి తతో యథావుత్తచోదనాహేతు ఏత్తకం కాలం అభూతపుబ్బతాయ అబ్భుతో లోమహంసనవసేన పవత్తియా లోమహంసనో ‘‘అనరహావ సమానో ‘అరహా’తి మఞ్ఞి’’న్తి సంవేగో సహోత్తప్పో ఞాణుప్పాదో మయ్హం అహోసి.

జటిలభూతస్సాతి తాపసభూతస్స. సిద్ధీతి లాభసక్కారసమిద్ధి. పరిత్తికాతి అప్పమత్తికా. తాహన్తి తం అహం. తదాతి భగవతో చోదనాయ సంవేగుప్పత్తికాలే. నిరాకత్వాతి అపనేత్వా ఛడ్డేత్వా, అనపేక్ఖో హుత్వాతి అత్థో. ‘‘ఇద్ధీతి భావనామయఇద్ధీ’’తి వదన్తి. తదయుత్తం తదా తస్స అఝానలాభీభావతో. తథా హి వుత్తం ‘‘కామధాతుపురక్ఖతో’’తి.

యఞ్ఞేన సన్తుట్ఠోతి ‘‘యఞ్ఞం యజిత్వా సగ్గసుఖం అనుభవిస్సామి, అలమేత్తావతా’’తి యఞ్ఞయజనేన సన్తుట్ఠో నిట్ఠితకిచ్చసఞ్ఞీ. కామధాతుపురక్ఖతోతి కామసుగతిం ఆరబ్భ ఉప్పన్నతణ్హో యఞ్ఞయజనేన కామలోకం పురక్ఖత్వా ఠితో. సో చే యఞ్ఞో పాణాతిపాతపటిసంయుత్తో హోతి, న తేన సుగతిం సక్కా లద్ధుం. న హి అకుసలస్స ఇట్ఠో కన్తో విపాకో నిబ్బత్తతి. యా పన తత్థ దానాదికుసలచేతనా, తాయ సతి పచ్చయసమవాయే సుగతిం గచ్ఛేయ్య. పచ్ఛాతి తాపసపబ్బజ్జాతో పచ్ఛా సత్థు ఓవాదేన తాపసలద్ధిం పహాయ చతుసచ్చకమ్మట్ఠానానుయోగకాలే. సమూహనిన్తి విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా రాగఞ్చ దోసఞ్చ మోహఞ్చ అనవసేసతో సముగ్ఘాతేసిం.

యస్మా పనాయం థేరో అరియమగ్గేన రాగాదయో సమూహనన్తోయేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి, తస్మా తం అత్తనో ఛళభిఞ్ఞభావం దస్సేన్తో ‘‘పుబ్బేనివాసం జానామీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ పుబ్బేనివాసం జానామీతి అత్తనో పరేసఞ్చ పుబ్బేనివాసం అతీతాసు జాతీసు నిబ్బత్తక్ఖన్ధే ఖన్ధపటిబద్ధే చ పుబ్బేనివాసఞాణేన హత్థతలే ఆమలకం వియ పచ్చక్ఖతో జానామి బుజ్ఝామి. దిబ్బచక్ఖు విసోధితన్తి దిబ్బచక్ఖుఞాణం విసోధితం, పకతిచక్ఖునా ఆపాథగతం పకతిరూపం వియ దిబ్బం మానుసమ్పి దూరం తిరోట్ఠితం అతిసుఖుమఞ్చ రూపం విభావేతుం సమత్థఞాణం భావనాయ మయా విసుద్ధం కత్వా పటిలద్ధన్తి అత్థో. ఇద్ధిమాతి అధిట్ఠానిద్ధివికుబ్బనిద్ధిఆదీహి ఇద్ధీహి ఇద్ధిమా, ఇద్ధివిధఞాణలాభీతి అత్థో. సరాగాదిభేదస్స పరేసం చిత్తస్స జాననతో పరచిత్తఞ్ఞూ, చేతోపరియఞాణలాభీతి వుత్తం హోతి. దిబ్బసోతఞ్చ పాపుణిన్తి దిబ్బసోతఞాణఞ్చ పటిలభిం.

సో మే అత్థో అనుప్పత్తో, సబ్బసంయోజనక్ఖయోతి యో సబ్బేసం సంయోజనానం ఖయభూతో ఖయేన వా లద్ధబ్బో, సో సదత్థో పరమత్థో చ మయా అరియమగ్గాధిగమేన అధిగతోతి. ఏవమేతాయ గాథాయ థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణం అహోసీతి వేదితబ్బో.

ఉరువేలకస్సపత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.