౭. బ్రాహ్మణధమ్మికసుత్తవణ్ణనా

ఏవం మే సుతన్తి బ్రాహ్మణధమ్మికసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అయమేవ యాస్స నిదానే ‘‘అథ ఖో సమ్బహులా’’తిఆదినా నయేన వుత్తా. తత్థ సమ్బహులాతి బహూ అనేకే. కోసలకాతి కోసలరట్ఠవాసినో. బ్రాహ్మణమహాసాలాతి జాతియా బ్రాహ్మణా మహాసారతాయ మహాసాలా. యేసం కిర నిదహిత్వా ఠపితంయేవ అసీతికోటిసఙ్ఖ్యం ధనమత్థి, తే ‘‘బ్రాహ్మణమహాసాలా’’తి వుచ్చన్తి. ఇమే చ తాదిసా, తేన వుత్తం ‘‘బ్రాహ్మణమహాసాలా’’తి. జిణ్ణాతి జజ్జరీభూతా జరాయ ఖణ్డిచ్చాదిభావమాపాదితా. వుడ్ఢాతి అఙ్గపచ్చఙ్గానం వుడ్ఢిమరియాదం పత్తా. మహల్లకాతి జాతిమహల్లకతాయ సమన్నాగతా, చిరకాలప్పసుతాతి వుత్తం హోతి. అద్ధగతాతి అద్ధానం గతా, ద్వే తయో రాజపరివట్టే అతీతాతి అధిప్పాయో. వయో అనుప్పత్తాతి పచ్ఛిమవయం సమ్పత్తా. అపిచ జిణ్ణాతి పోరాణా, చిరకాలప్పవత్తకులన్వయాతి వుత్తం హోతి. వుడ్ఢాతి సీలాచారాదిగుణవుడ్ఢియుత్తా. మహల్లకాతి విభవమహన్తతాయ సమన్నాగతా మహద్ధనా మహాభోగా. అద్ధగతాతి మగ్గపటిపన్నా బ్రాహ్మణానం వతచరియాదిమరియాదం అవీతిక్కమ్మ చరమానా. వయో అనుప్పత్తాతి జాతివుడ్ఢభావమ్పి అన్తిమవయం అనుప్పత్తాతి ఏవమ్పేత్థ యోజనా వేదితబ్బా. సేసమేత్థ పాకటమేవ.

భగవతా సద్ధిం సమ్మోదింసూతి ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం సమప్పవత్తమోదా అహేసుం. యాయ చ ‘‘కచ్చి భోతో గోతమస్స ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం, అప్పాబాధం, అప్పాతఙ్కం, బలం, లహుట్ఠానం, ఫాసువిహారో’’తిఆదికాయ కథాయ సమ్మోదింసు, తం పీతిపామోజ్జసఙ్ఖాతసమ్మోదజననతో సమ్మోదితుం అరహతో చ సమ్మోదనీయం, అత్థబ్యఞ్జనమధురతాయ సుచిరమ్పి కాలం సారేతుం నిరన్తరం పవత్తేతుం అరహతో సరితబ్బభావతో చ సారణీయం. సుయ్యమానసుఖతో చ సమ్మోదనీయం, అనుస్సరియమానసుఖతో సారణీయం, తథా బ్యఞ్జనపరిసుద్ధతాయ సమ్మోదనీయం, అత్థపరిసుద్ధతాయ సారణీయన్తి ఏవం అనేకేహి పరియాయేహి సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా పరియోసాపేత్వా నిట్ఠాపేత్వా యేనత్థేన ఆగతా, తం పుచ్ఛితుకామా ఏకమన్తం నిసీదింసు. తం –

‘‘న పచ్ఛతో న పురతో, నాపి ఆసన్నదూరతో;

న పస్సే నాపి పటివాతే, న చాపి ఓణతుణ్ణతే’’తి. –

ఆదినా నయేన మఙ్గలసుత్తవణ్ణనాయం వుత్తమేవ.

ఏవం ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే బ్రాహ్మణమహాసాలా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘కిం త’’న్తి? ‘‘సన్దిస్సన్తి ను ఖో’’తిఆది. తం సబ్బం ఉత్తానత్థమేవ. కేవలఞ్హేత్థ బ్రాహ్మణానం బ్రాహ్మణధమ్మేతి దేసకాలాదిధమ్మే ఛడ్డేత్వా యో బ్రాహ్మణధమ్మో, తస్మింయేవ. తేన హి బ్రాహ్మణాతి యస్మా మం తుమ్హే యాచిత్థ, తస్మా బ్రాహ్మణా సుణాథ, సోతం ఓదహథ, సాధుకం మనసి కరోథ, యోనిసో మనసి కరోథ. తథా పయోగసుద్ధియా సుణాథ, ఆసయసుద్ధియా సాధుకం మనసి కరోథ. అవిక్ఖేపేన సుణాథ, పగ్గహేన సాధుకం మనసి కరోథాతిఆదినా నయేన ఏతేసం పదానం పుబ్బే అవుత్తోపి అధిప్పాయో వేదితబ్బో. అథ భగవతా వుత్తం తం వచనం సమ్పటిచ్ఛన్తా ‘‘ఏవం భో’’తి ఖో తే బ్రాహ్మణమహాసాలా భగవతో పచ్చస్సోసుం, భగవతో వచనం అభిముఖా హుత్వా అస్సోసుం. అథ వా పటిస్సుణింసు. ‘‘సుణాథ సాధుకం మనసి కరోథా’’తి వుత్తమత్థం కత్తుకామతాయ పటిజానింసూతి వుత్తం హోతి. అథ తేసం ఏవం పటిస్సుతవతం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘కిం త’’న్తి? ‘‘ఇసయో పుబ్బకా’’తిఆది.

౨౮౭. తత్థ పఠమగాథాయ తావ సఞ్ఞతత్తాతి సీలసంయమేన సంయతచిత్తా. తపస్సినోతి ఇన్ద్రియసంవరతపయుత్తా. అత్తదత్థమచారిసున్తి మన్తజ్ఝేనబ్రహ్మవిహారభావనాదిం అత్తనో అత్థం అకంసు. సేసం పాకటమేవ.

౨౮౮. దుతియగాథాదీసుపి అయం సఙ్ఖేపవణ్ణనా – న పసూ బ్రాహ్మణానాసున్తి పోరాణానం బ్రాహ్మణానం పసూ న ఆసుం, న తే పసుపరిగ్గహమకంసు. న హిరఞ్ఞం న ధానియన్తి హిరఞ్ఞఞ్చ బ్రాహ్మణానం అన్తమసో జతుమాసకోపి నాహోసి, తథా వీహిసాలియవగోధూమాది పుబ్బణ్ణాపరణ్ణభేదం ధానియమ్పి తేసం నాహోసి. తే హి నిక్ఖిత్తజాతరూపరజతా అసన్నిధికారకావ హుత్వా కేవలం సజ్ఝాయధనధఞ్ఞా అత్తనో మన్తజ్ఝేనసఙ్ఖాతేనేవ ధనేన ధఞ్ఞేన చ సమన్నాగతా అహేసుం. యో చాయం మేత్తాదివిహారో సేట్ఠత్తా అనుగామికత్తా చ బ్రహ్మనిధీతి వుచ్చతి, తఞ్చ బ్రహ్మం నిధిమపాలయుం సదా తస్స భావనానుయోగేన.

౨౮౯. ఏవం విహారీనం యం నేసం పకతం ఆసి, యం ఏతేసం పకతం ఏతే బ్రాహ్మణే ఉద్దిస్స కతం అహోసి. ద్వారభత్తం ఉపట్ఠితన్తి ‘‘బ్రాహ్మణానం దస్సామా’’తి సజ్జేత్వా తేహి తేహి దాయకేహి అత్తనో అత్తనో ఘరద్వారే ఠపితభత్తం. సద్ధాపకతన్తి సద్ధాయ పకతం, సద్ధాదేయ్యన్తి వుత్తం హోతి. ఏసానన్తి ఏసన్తీతి ఏసా, తేసం ఏసానం, ఏసమానానం పరియేసమానానన్తి వుత్తం హోతి. దాతవేతి దాతబ్బం. తదమఞ్ఞిసున్తి తం అమఞ్ఞింసు, తం ద్వారే సజ్జేత్వా ఠపితం భత్తం సద్ధాదేయ్యం పరియేసమానానం ఏతేసం బ్రాహ్మణానం దాతబ్బం అమఞ్ఞింసు దాయకా జనా, న తతో పరం. అనత్థికా హి తే అఞ్ఞేన అహేసుం, కేవలం ఘాసచ్ఛాదనపరమతాయ సన్తుట్ఠాతి అధిప్పాయో.

౨౯౦. నానారత్తేహీతి నానావిధరాగరత్తేహి వత్థేహి విచిత్రత్థరణత్థతేహి, సయనేహి ఏకభూమికద్విభూమికాదిపాసాదవరేహి. ఆవసథేహీతి ఏవరూపేహి ఉపకరణేహి. ఫీతా జనపదా రట్ఠా ఏకేకప్పదేసభూతా జనపదా చ కేచి కేచి సకలరట్ఠా చ ‘‘నమో బ్రాహ్మణాన’’న్తి సాయం పాతం బ్రాహ్మణే దేవే వియ నమస్సింసు.

౨౯౧. తే ఏవం నమస్సియమానా లోకేన అవజ్ఝా బ్రాహ్మణా ఆసుం, న కేవలఞ్చ అవజ్ఝా, అజేయ్యా విహింసితుమ్పి అనభిభవనీయత్తా అజేయ్యా చ అహేసుం. కిం కారణా? ధమ్మరక్ఖితా, యస్మా ధమ్మేన రక్ఖితా. తే హి పఞ్చ వరసీలధమ్మే రక్ఖింసు, ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారి’’న్తి (జా. ౧.౧౦.౧౦౨; ౧.౧౫.౩౮౫) ధమ్మరక్ఖితా హుత్వా అవజ్ఝా అజేయ్యా చ అహేసున్తి అధిప్పాయో. న నే కోచి నివారేసీతి తే బ్రాహ్మణే కులానం ద్వారేసు సబ్బసో బాహిరేసు చ అబ్భన్తరేసు చ సబ్బద్వారేసు యస్మా తేసు పియసమ్మతేసు వరసీలసమన్నాగతేసు మాతాపితూసు వియ అతివిస్సత్థా మనుస్సా అహేసుం, తస్మా ‘‘ఇదం నామ ఠానం తయా న పవిసితబ్బ’’న్తి న కోచి నివారేసి.

౨౯౨. ఏవం ధమ్మరక్ఖితా కులద్వారేసు అనివారితా చరన్తా అట్ఠ చ చత్తాలీసఞ్చాతి అట్ఠచత్తాలీసం వస్సాని కుమారభావతో పభుతి చరణేన కోమారం బ్రహ్మచరియం చరింసు తే. యేపి బ్రాహ్మణచణ్డాలా అహేసుం, కో పన వాదో బ్రహ్మసమాదీసూతి ఏవమేత్థ అధిప్పాయో వేదితబ్బో. ఏవం బ్రహ్మచరియం చరన్తా ఏవ హి విజ్జాచరణపరియేట్ఠిం అచరుం బ్రాహ్మణా పురే, న అబ్రహ్మచారినో హుత్వా. తత్థ విజ్జాపరియేట్ఠీతి మన్తజ్ఝేనం. వుత్తఞ్చేతం ‘‘సో అట్ఠచత్తాలీస వస్సాని కోమారం బ్రహ్మచరియం చరతి మన్తే అధీయమానో’’తి (అ. ని. ౫.౧౯౨). చరణపరియేట్ఠీతి సీలరక్ఖణం. ‘‘విజ్జాచరణపరియేట్ఠు’’న్తిపి పాఠో, విజ్జాచరణం పరియేసితుం అచరున్తి అత్థో.

౨౯౩. యథావుత్తఞ్చ కాలం బ్రహ్మచరియం చరిత్వా తతో పరం ఘరావాసం కప్పేన్తాపి న బ్రాహ్మణా అఞ్ఞమగముం ఖత్తియం వా వేస్సాదీసు అఞ్ఞతరం వా, యే అహేసుం దేవసమా వా మరియాదా వాతి అధిప్పాయో. తథా సతం వా సహస్సం వా దత్వా నపి భరియం కిణింసు తే, సేయ్యథాపి ఏతరహి ఏకచ్చే కిణన్తి. తే హి ధమ్మేన దారం పరియేసన్తి. కథం? అట్ఠచత్తాలీసం వస్సాని బ్రహ్మచరియం చరిత్వా బ్రాహ్మణా కఞ్ఞాభిక్ఖం ఆహిణ్డన్తి – ‘‘అహం అట్ఠచత్తాలీస వస్సాని చిణ్ణబ్రహ్మచరియో, యది వయప్పత్తా దారికా అత్థి, దేథ మే’’తి. తతో యస్స వయప్పత్తా దారికా హోతి, సో తం అలఙ్కరిత్వా నీహరిత్వా ద్వారే ఠితస్సేవ బ్రాహ్మణస్స హత్థే ఉదకం ఆసిఞ్చన్తో ‘‘ఇమం తే, బ్రాహ్మణ, భరియం పోసావనత్థాయ దమ్మీ’’తి వత్వా దేతి.

కస్మా పన తే ఏవం చిరం బ్రహ్మచరియం చరిత్వాపి దారం పరియేసన్తి, న యావజీవం బ్రహ్మచారినో హోన్తీతి? మిచ్ఛాదిట్ఠివసేన. తేసఞ్హి ఏవందిట్ఠి హోతి – ‘‘యో పుత్తం న ఉప్పాదేతి, సో కులవంసచ్ఛేదకరో హోతి, తతో నిరయే పచ్చతీ’’తి. చత్తారో కిర అభాయితబ్బం భాయన్తి గణ్డుప్పాదో కికీ కున్తనీ బ్రాహ్మణాతి. గణ్డుప్పాదా కిర మహాపథవియా ఖయభయేన మత్తభోజినో హోన్తి, న బహుం మత్తికం ఖాదన్తి. కికీ సకుణికా ఆకాసపతనభయేన అణ్డస్స ఉపరి ఉత్తానా సేతి. కున్తనీ సకుణికా పథవికమ్పనభయేన పాదేహి భూమిం న సుట్ఠు అక్కమతి. బ్రాహ్మణా కులవంసూపచ్ఛేదభయేన దారం పరియేసన్తి. ఆహ చేత్థ –

‘‘గణ్డుప్పాదో కికీ చేవ, కున్తీ బ్రాహ్మణధమ్మికో;

ఏతే అభయం భాయన్తి, సమ్మూళ్హా చతురో జనా’’తి.

ఏవం ధమ్మేన దారం పరియేసిత్వాపి చ సమ్పియేనేవ సంవాసం సఙ్గన్త్వా సమరోచయుం, సమ్పియేనేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం పేమేనేవ కాయేన చ చిత్తేన చ మిస్సీభూతా సఙ్ఘటితా సంసట్ఠా హుత్వా సంవాసం సమరోచయుం, న అప్పియేన న నిగ్గహేన చాతి వుత్తం హోతి.

౨౯౪. ఏవం సమ్పియేనేవ సంవాసం కరోన్తాపి చ అఞ్ఞత్ర తమ్హాతి, యో సో ఉతుసమయో, యమ్హి సమయే బ్రాహ్మణీ బ్రాహ్మణేన ఉపగన్తబ్బా, అఞ్ఞత్ర తమ్హా సమయా ఠపేత్వా తం సమయం ఉతుతో విరతం ఉతువేరమణిం పతి భరియం, యావ పున సో సమయో ఆగచ్ఛతి, తావ అట్ఠత్వా అన్తరాయేవ. మేథునం ధమ్మన్తి మేథునాయ ధమ్మాయ. సమ్పదానవచనపత్తియా కిరేతం ఉపయోగవచనం. నాస్సు గచ్ఛన్తీతి నేవ గచ్ఛన్తి. బ్రాహ్మణాతి యే హోన్తి దేవసమా చ మరియాదా చాతి అధిప్పాయో.

౨౯౫. అవిసేసేన పన సబ్బేపి బ్రహ్మచరియఞ్చ…పే… అవణ్ణయుం. తత్థ బ్రహ్మచరియన్తి మేథునవిరతి. సీలన్తి సేసాని చత్తారి సిక్ఖాపదాని. అజ్జవన్తి ఉజుభావో, అత్థతో అసఠతా అమాయావితా చ. మద్దవన్తి ముదుభావో, అత్థతో అత్థద్ధతా అనతిమానితా చ. తపోతి ఇన్ద్రియసంవరో. సోరచ్చన్తి సురతభావో సుఖసీలతా అప్పటికూలసమాచారతా. అవిహింసాతి పాణిఆదీహి అవిహేసికజాతికతా సకరుణభావో. ఖన్తీతి అధివాసనక్ఖన్తి. ఇచ్చేతే గుణే అవణ్ణయుం. యేపి నాసక్ఖింసు సబ్బసో పటిపత్తియా ఆరాధేతుం, తేపి తత్థ సారదస్సినో హుత్వా వాచాయ వణ్ణయింసు పసంసింసు.

౨౯౬. ఏవం వణ్ణేన్తానఞ్చ యో నేసం…పే… నాగమా, యో ఏతేసం బ్రాహ్మణానం పరమో బ్రహ్మా అహోసి, బ్రహ్మసమో నామ ఉత్తమో బ్రాహ్మణో అహోసి, దళ్హేన పరక్కమేన సమన్నాగతత్తా దళ్హపరక్కమో. స వాతి విభావనే వా-సద్దో, తేన సో ఏవరూపో బ్రాహ్మణోతి తమేవ విభావేతి. మేథునం ధమ్మన్తి మేథునసమాపత్తిం. సుపినన్తేపి నాగమాతి సుపినేపి న అగమాసి.

౨౯౭. తతో తస్స వత్తం…పే… అవణ్ణయుం. ఇమాయ గాథాయ నవమగాథాయ వుత్తగుణేయేవ ఆదిఅన్తవసేన నిద్దిసన్తో దేవసమే బ్రాహ్మణే పకాసేతి. తే హి విఞ్ఞుజాతికా పణ్డితా తస్స బ్రహ్మసమస్స బ్రాహ్మణస్స వత్తం అనుసిక్ఖన్తి పబ్బజ్జాయ ఝానభావనాయ చ, తే చ ఇమే బ్రహ్మచరియాదిగుణే పటిపత్తియా ఏవ వణ్ణయన్తీతి. తే సబ్బేపి బ్రాహ్మణా పఞ్చకనిపాతే దోణసుత్తే (అ. ని. ౫.౧౯౨) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

౨౯౮. ఇదాని మరియాదే బ్రాహ్మణే దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘తణ్డులం సయన’’న్తి. తస్సత్థో – తేసు యే హోన్తి మరియాదా, తే బ్రాహ్మణా సచే యఞ్ఞం కప్పేతుకామా హోన్తి, అథ ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణా పటివిరతత్తా నానప్పకారకం తణ్డులఞ్చ, మఞ్చపీఠాదిభేదం సయనఞ్చ, ఖోమాదిభేదం వత్థఞ్చ, గోసప్పితిలతేలాదిభేదం సప్పితేలఞ్చ యాచియ ధమ్మేన, ‘‘ఉద్దిస్స అరియా తిట్ఠన్తి, ఏసా అరియాన యాచనా’’తి ఏవం వుత్తేన ఉద్దిస్సఠానసఙ్ఖాతేన ధమ్మేన యాచిత్వా, అథ యో యం ఇచ్ఛతి దాతుం, తేన తం దిన్నతణ్డులాదిం సమోధానేత్వా సంకడ్ఢిత్వా. ‘‘సముదానేత్వా’’తిపి పాఠో, ఏకోయేవత్థో. తతో యఞ్ఞమకప్పయున్తి తతో గహేత్వా దానమకంసు.

౨౯౯. కరోన్తా చ ఏవమేతస్మిం ఉపట్ఠితస్మిం దానసఙ్ఖాతే యఞ్ఞస్మిం నాస్సు గావో హనింసు తే, న తే గావియో హనింసు. గావీముఖేన చేత్థ సబ్బపాణా వుత్తాతి వేదితబ్బా. కింకారణా న హనింసూతి? బ్రహ్మచరియాదిగుణయుత్తత్తా. అపిచ విసేసతో యథా మాతా…పే… నాస్సు గావో హనింసు తే. తత్థ యాసు జాయన్తి ఓసధాతి యాసు పిత్తాదీనం భేసజ్జభూతా పఞ్చ గోరసా జాయన్తి.

౩౦౦. అన్నదాతిఆదీసు యస్మా పఞ్చ గోరసే పరిభుఞ్జన్తానం ఖుదా వూపసమ్మతి, బలం వడ్ఢతి, ఛవివణ్ణో విప్పసీదతి, కాయికమానసికం సుఖం ఉప్పజ్జతి, తస్మా అన్నదా బలదా వణ్ణదా సుఖదా చేతాతి వేదితబ్బా. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.

౩౦౧. ఏవం తే యఞ్ఞేసు గావో అహనన్తా పుఞ్ఞప్పభావానుగ్గహితసరీరా సుఖుమాలా…పే… సుఖమేధిత్థ యం పజా. తత్థ సుఖుమాలా ముదుతలుణహత్థపాదాదితాయ, మహాకాయా ఆరోహపరిణాహసమ్పత్తియా, వణ్ణవన్తో సువణ్ణవణ్ణతాయ సణ్ఠానయుత్తతాయ చ, యసస్సినో లాభపరివారసమ్పదాయ. సేహి ధమ్మేహీతి సకేహి చారిత్తేహి. కిచ్చాకిచ్చేసు ఉస్సుకాతి కిచ్చేసు ‘‘ఇదం కాతబ్బం’’, అకిచ్చేసు ‘‘ఇదం న కాతబ్బ’’న్తి ఉస్సుక్కమాపన్నా హుత్వాతి అత్థో. ఏవం తే పోరాణా బ్రాహ్మణా ఏవరూపా హుత్వా దస్సనీయా పసాదనీయా లోకస్స పరమదక్ఖిణేయ్యా ఇమాయ పటిపత్తియా యావ లోకే అవత్తింసు, తావ విగతఈతిభయుపద్దవా హుత్వా నానప్పకారకం సుఖం ఏధిత్థ పాపుణి, సుఖం వా ఏధిత్థ సుఖం వుడ్ఢిం అగమాసి. అయం పజాతి సత్తలోకం నిదస్సేతి.

౩౦౨-౩. కాలచ్చయేన పన సమ్భిన్నమరియాదభావం ఆపజ్జితుకామానం తేసం ఆసి విపల్లాసో…పే… భాగసో మితే. తత్థ విపల్లాసోతి విపరీతసఞ్ఞా. అణుతో అణున్తి లామకట్ఠేన పరిత్తట్ఠేన అప్పస్సాదట్ఠేన అణుభూతతో కామగుణతో ఉప్పన్నం ఝానసామఞ్ఞనిబ్బానసుఖాని ఉపనిధాయ సఙ్ఖ్యమ్పి అనుపగమనేన అణుం కామసుఖం, లోకుత్తరసుఖం వా ఉపనిధాయ అణుభూతతో అత్తనా పటిలద్ధలోకియసమాపత్తిసుఖతో అణుం అప్పకతోపి అప్పకం కామసుఖం దిస్వాతి అధిప్పాయో. రాజినో చాతి రఞ్ఞో చ. వియాకారన్తి సమ్పత్తిం. ఆజఞ్ఞసంయుత్తేతి అస్సాజానీయసంయుత్తే. సుకతేతి దారుకమ్మలోహకమ్మేన సునిట్ఠితే. చిత్తసిబ్బనేతి సీహచమ్మాదీహి అలఙ్కరణవసేన చిత్రసిబ్బనే. నివేసనేతి ఘరవత్థూని. నివేసేతి తత్థ పతిట్ఠాపితఘరాని. విభత్తేతి ఆయామవిత్థారవసేన విభత్తాని. భాగసో మితేతి అఙ్గణద్వారపాసాదకూటాగారాదివసేన కోట్ఠాసం కోట్ఠాసం కత్వా మితాని. కిం వుత్తం హోతి? తేసం బ్రాహ్మణానం అణుతో అణుసఞ్ఞితం కామసుఖఞ్చ రఞ్ఞో బ్యాకారఞ్చ అలఙ్కతనారియో చ వుత్తప్పకారే రథే చ నివేసనే నివేసే చ దిస్వా దుక్ఖేసుయేవ ఏతేసు వత్థూసు ‘‘సుఖ’’న్తి పవత్తత్తా పుబ్బే పవత్తనేక్ఖమ్మసఞ్ఞావిపల్లాససఙ్ఖాతా విపరీతసఞ్ఞా ఆసి.

౩౦౪. తే ఏవం విపరీతసఞ్ఞా హుత్వా గోమణ్డలపరిబ్యూళ్హం…పే… బ్రాహ్మణా. తత్థ గోమణ్డలపరిబ్యూళ్హన్తి గోయూథేహి పరికిణ్ణం. నారీవరగణాయుతన్తి వరనారీగణసంయుత్తం. ఉళారన్తి విపులం. మానుసం భోగన్తి మనుస్సానం నివేసనాదిభోగవత్థుం. అభిజ్ఝాయింసూతి ‘‘అహో వతిదం అమ్హాకం అస్సా’’తి తణ్హం వడ్ఢేత్వా అభిపత్థయమానా ఝాయింసు.

౩౦౫. ఏవం అభిజ్ఝాయన్తా చ ‘‘ఏతే మనుస్సా సున్హాతా సువిలిత్తా కప్పితకేసమస్సూ ఆముత్తమణిఆభరణా పఞ్చహి కామగుణేహి పరిచారేన్తి, మయం పన ఏవం తేహి నమస్సియమానాపి సేదమలకిలిట్ఠగత్తా పరూళ్హకచ్ఛనఖలోమా భోగరహితా పరమకారుఞ్ఞతం పత్తా విహరామ. ఏతే చ హత్థిక్ఖన్ధఅస్సపిట్ఠిసివికాసువణ్ణరథాదీహి విచరన్తి, మయం పాదేహి. ఏతే ద్విభూమికాదిపాసాదతలేసు వసన్తి, మయం అరఞ్ఞరుక్ఖమూలాదీసు. ఏతే చ గోనకాదీహి అత్థరణేహి అత్థతాసు వరసేయ్యాసు సయన్తి, మయం తట్టికాచమ్మఖణ్డాదీని అత్థరిత్వా భూమియం. ఏతే నానారసాని భోజనాని భుఞ్జన్తి, మయం ఉఞ్ఛాచరియాయ యాపేమ. కథం ను ఖో మయమ్పి ఏతేహి సదిసా భవేయ్యామా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘ధనం ఇచ్ఛితబ్బం, న సక్కా ధనరహితేహి అయం సమ్పత్తి పాపుణితు’’న్తి చ అవధారేత్వా వేదే భిన్దిత్వా ధమ్మయుత్తే పురాణమన్తే నాసేత్వా అధమ్మయుత్తే కూటమన్తే గన్థేత్వా ధనత్థికా ఓక్కాకరాజానముపసఙ్కమ్మ సోత్థివచనాదీని పయుఞ్జిత్వా ‘‘అమ్హాకం, మహారాజ, బ్రాహ్మణవంసే పవేణియా ఆగతం పోరాణమన్తపదం అత్థి, తం మయం ఆచరియముట్ఠితాయ న కస్సచి భణిమ్హా, తం మహారాజా సోతుమరహతీ’’తి చ వత్వా అస్సమేధాదియఞ్ఞం వణ్ణయింసు. వణ్ణయిత్వా చ రాజానం ఉస్సాహేన్తా ‘‘యజ, మహారాజ, ఏవం పహూతధనధఞ్ఞో త్వం, నత్థి తే యఞ్ఞసమ్భారవేకల్లం, ఏవఞ్హి తే యజతో సత్తకులపరివట్టా సగ్గే ఉప్పజ్జిస్సన్తీ’’తి అవోచుం. తేన నేసం తం పవత్తిం దస్సేన్తో ఆహ భగవా ‘‘తే తత్థ మన్తే…పే… బహు తే ధన’’న్తి.

తత్థ తత్థాతి తస్మిం, యం భోగమభిజ్ఝాయింసు, తన్నిమిత్తన్తి వుత్తం హోతి. నిమిత్తత్థే హి ఏతం భుమ్మవచనం. తదుపాగమున్తి తదా ఉపాగముం. పహూతధనధఞ్ఞోసీతి పహూతధనధఞ్ఞో భవిస్ససి, అభిసమ్పరాయన్తి అధిప్పాయో. ఆసంసాయఞ్హి అనాగతేపి వత్తమానవచనం ఇచ్ఛన్తి సద్దకోవిదా. యజస్సూతి యజాహి. విత్తం ధనన్తి జాతరూపాదిరతనమేవ విత్తికారణతో విత్తం, సమిద్ధికారణతో ధనన్తి వుత్తం. అథ వా విత్తన్తి విత్తికారణభూతమేవ ఆభరణాది ఉపకరణం, యం ‘‘పహూతవిత్తూపకరణో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౩౩౧) ఆగచ్ఛతి. ధనన్తి హిరఞ్ఞసువణ్ణాది. కిం వుత్తం హోతి? తే బ్రాహ్మణా మన్తే గన్థేత్వా తదా ఓక్కాకం ఉపాగముం. కిన్తి? ‘‘మహారాజ, బహూ తే విత్తఞ్చ ధనఞ్చ, యజస్సు, ఆయతిమ్పి పహూతధనధఞ్ఞో భవిస్ససీ’’తి.

౩౦౬. ఏవం కారణం వత్వా సఞ్ఞాపేన్తేహి తతో చ రాజా…పే… అదా ధనం. తత్థ సఞ్ఞత్తోతి ఞాపితో. రథేసభోతి మహారథేసు ఖత్తియేసు అకమ్పియట్ఠేన ఉసభసదిసో. ‘‘అస్సమేధ’’న్తిఆదీసు అస్సమేత్థ మేధన్తీతి అస్సమేధో, ద్వీహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స ఏకవీసతియూపస్స ఠపేత్వా భూమిఞ్చ పురిసే చ అవసేససబ్బవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. పురిసమేత్థ మేధన్తీతి పురిసమేధో, చతూహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధిం భూమియా అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. సమ్మమేత్థ పాసన్తీతి సమ్మాపాసో, దివసే దివసే సమ్మం ఖిపిత్వా తస్స పతితోకాసే వేదిం కత్వా సంహారిమేహి యూపాదీహి సరస్సతినదియా నిముగ్గోకాసతో పభుతి పటిలోమం గచ్ఛన్తేన యజితబ్బస్స సత్రయాగస్సేతం అధివచనం. వాజమేత్థ పివన్తీతి వాజపేయ్యో. ఏకేన పరియఞ్ఞేన సత్తరసహి పసూహి యజితబ్బస్స బేలువయూపస్స సత్తరసకదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. నత్థి ఏత్థ అగ్గళాతి నిరగ్గళో, నవహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధిం భూమియా చ పురిసేహి చ అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స సబ్బమేధపరియాయనామస్స అస్సమేధవికప్పస్సేతం అధివచనం. సేసమేత్థ పాకటమేవ.

౩౦౭-౮. ఇదాని యం వుత్తం ‘‘బ్రాహ్మణానమదా ధన’’న్తి, తం దస్సేన్తో ‘‘గావో సయనఞ్చా’’తి గాథాద్వయమాహ. సో హి రాజా ‘‘దీఘరత్తం లూఖాహారేన కిలన్తా పఞ్చ గోరసే పరిభుఞ్జన్తూ’’తి నేసం సపుఙ్గవాని గోయూథానేవ అదాసి, తథా ‘‘దీఘరత్తం థణ్డిలసాయితాయ థూలసాటకనివాసనేన ఏకసేయ్యాయ పాదచారేన రుక్ఖమూలాదివాసేన చ కిలన్తా గోనకాదిఅత్థతవరసయనాదీసు సుఖం అనుభోన్తూ’’తి నేసం మహగ్ఘాని సయనాదీని చ అదాసి. ఏవమేతం నానప్పకారకం అఞ్ఞఞ్చ హిరఞ్ఞసువణ్ణాదిధనం అదాసి. తేనాహ భగవా – ‘‘గావో సయనఞ్చ వత్థఞ్చ…పే… బ్రాహ్మణానమదా ధన’’న్తి.

౩౦౯-౧౦. ఏవం తస్స రఞ్ఞో సన్తికా తే చ తత్థ…పే… పున ముపాగముం. కిం వుత్తం హోతి? తస్స రఞ్ఞో సన్తికా తే బ్రాహ్మణా తేసు యాగేసు ధనం లభిత్వా దీఘరత్తం దివసే దివసే ఏవమేవ ఘాసచ్ఛాదనం పరియేసిత్వా నానప్పకారకం వత్థుకామ సన్నిధింసమరోచయుం. తతో తేసం ఇచ్ఛావతిణ్ణానం ఖీరాదిపఞ్చగోరసస్సాదవసేన రసతణ్హాయ ఓతిణ్ణచిత్తానం ‘‘ఖీరాదీనిపి తావ గున్నం సాదూని, అద్ధా ఇమాసం మంసం సాదుతరం భవిస్సతీ’’తి ఏవం మంసం పటిచ్చ భియ్యో తణ్హా పవడ్ఢథ. తతో చిన్తేసుం – ‘‘సచే మయం మారేత్వా ఖాదిస్సామ, గారయ్హా భవిస్సామ, యంనూన మన్తే గన్థేయ్యామా’’తి. అథ పునపి వేదం భిన్దిత్వా తదనురూపే తే తత్థ మన్తే గన్థేత్వా తే బ్రాహ్మణా తన్నిమిత్తం కూటమన్తే గన్థేత్వా ఓక్కాకరాజానం పున ఉపాగమింసు. ఇమమత్థం భాసమానా ‘‘యథా ఆపో చ…పే… బహు తే ధన’’న్తి.

కిం వుత్తం హోతి? అమ్హాకం, మహారాజ, మన్తేసు ఏతదాగతం యథా ఆపో హత్థధోవనాదిసబ్బకిచ్చేసు పాణీనం ఉపయోగం గచ్ఛతి, నత్థి తేసం తతోనిదానం పాపం. కస్మా? యస్మా పరిక్ఖారో సో హి పాణినం, ఉపకరణత్థాయ ఉప్పన్నోతి అధిప్పాయో. యథా చాయం మహాపథవీ గమనట్ఠానాదిసబ్బకిచ్చేసు కహాపణసఙ్ఖాతం హిరఞ్ఞం సువణ్ణరజతాదిభేదం ధనం, యవగోధూమాదిభేదం ధానియఞ్చ, సంవోహారాదిసబ్బకిచ్చేసు ఉపయోగం గచ్ఛతి, ఏవం గావో మనుస్సానం సబ్బకిచ్చేసు ఉపయోగగమనత్థాయ ఉప్పన్నా. తస్మా ఏతా హనిత్వా నానప్పకారకే యాగే యజస్సు బహు తే విత్తం, యజస్సు బహు తే ధనన్తి.

౩౧౧-౧౨. ఏవం పురిమనయేనేవ తతో చ రాజా…పే… అఘాతయి, యం తతో పుబ్బే కఞ్చి సత్తం న పాదా…పే… ఘాతయి. తదా కిర బ్రాహ్మణా యఞ్ఞావాటం గావీనం పూరేత్వా మఙ్గలఉసభం బన్ధిత్వా రఞ్ఞో మూలం నేత్వా ‘‘మహారాజ, గోమేధయఞ్ఞం యజస్సు, ఏవం తే బ్రహ్మలోకస్స మగ్గో విసుద్ధో భవిస్సతీ’’తి ఆహంసు. రాజా కతమఙ్గలకిచ్చో ఖగ్గం గహేత్వా పుఙ్గవేన సహ అనేకసతసహస్సా గావో మారేసి. బ్రాహ్మణా యఞ్ఞావాటే మంసాని ఛిన్దిత్వా ఖాదింసు, పీతకోదాతరత్తకమ్బలే చ పారుపిత్వా మారేసుం. తదుపాదాయ కిర గావో పారుతే దిస్వా ఉబ్బిజ్జన్తి. తేనాహ భగవా – ‘‘న పాదా…పే… ఘాతయీ’’తి.

౩౧౩. తతో దేవాతి ఏవం తస్మిం రాజిని గావియో ఘాతేతుమారద్ధే అథ తదనన్తరమేవ తం గోఘాతకం దిస్వా ఏతే చాతుమహారాజికాదయో దేవా చ, పితరోతి బ్రాహ్మణేసు లద్ధవోహారా బ్రహ్మానో చ, సక్కో దేవానమిన్దో చ, పబ్బతపాదనివాసినో దానవయక్ఖసఞ్ఞితా అసురరక్ఖసా చ ‘‘అధమ్మో అధమ్మో’’తి ఏవం వాచం నిచ్ఛారేన్తా ‘‘ధి మనుస్సా, ధి మనుస్సా’’తి చ వదన్తా పక్కన్దుం. ఏవం భూమితో పభుతి సో సద్దో ముహుత్తేన యావ బ్రహ్మలోకా అగమాసి, ఏకధిక్కారపరిపుణ్ణో లోకో అహోసి. కిం కారణం? యం సత్థం నిపతీ గవే, యస్మా గావిమ్హి సత్థం నిపతీతి వుత్తం హోతి.

౩౧౪. న కేవలఞ్చ దేవాదయో పక్కన్దుం, అయమఞ్ఞోపి లోకే అనత్థో ఉదపాది – యే హి తే తయో రోగా పురే ఆసుం, ఇచ్ఛా అనసనం జరా, కిఞ్చి కిఞ్చిదేవ పత్థనతణ్హా చ ఖుదా చ పరిపాకజరా చాతి వుత్తం హోతి. తే పసూనఞ్చ సమారమ్భా, అట్ఠానవుతిమాగముం, చక్ఖురోగాదినా భేదేన అట్ఠనవుతిభావం పాపుణింసూతి అత్థో.

౩౧౫. ఇదాని భగవా తం పసుసమారమ్భం నిన్దన్తో ఆహ ‘‘ఏసో అధమ్మో’’తి. తస్సత్థో ఏసో పసుసమారమ్భసఙ్ఖాతో కాయదణ్డాదీనం తిణ్ణం దణ్డానం అఞ్ఞతరదణ్డభూతో ధమ్మతో అపేతత్తా అధమ్మో ఓక్కన్తో అహు, పవత్తో ఆసి, సో చ ఖో తతో పభుతి పవత్తత్తా పురాణో, యస్స ఓక్కమనతో పభుతి కేనచి పాదాదినా అహింసనతో అదూసికాయో గావో హఞ్ఞన్తి. యా ఘాతేన్తా ధమ్మా ధంసన్తి చవన్తి పరిహాయన్తి యాజకా యఞ్ఞయాజినో జనాతి.

౩౧౬. ఏవమేసో అణుధమ్మోతి ఏవం ఏసో లామకధమ్మో హీనధమ్మో, అధమ్మోతి వుత్తం హోతి. యస్మా వా ఏత్థ దానధమ్మోపి అప్పకో అత్థి, తస్మా తం సన్ధాయాహ ‘‘అణుధమ్మో’’తి. పోరాణోతి తావ చిరకాలతో పభుతి పవత్తత్తా పోరాణో. విఞ్ఞూహి పన గరహితత్తా విఞ్ఞూగరహితోతి వేదితబ్బో. యస్మా చ విఞ్ఞుగరహితో, తస్మా యత్థ ఏదిసకం పస్సతి, యాజకం గరహతీ జనో. కథం? ‘‘అబ్బుదం బ్రాహ్మణేహి ఉప్పాదితం, గావో వధిత్వా మంసం ఖాదన్తీ’’తి ఏవమాదీని వత్వాతి అయమేత్థ అనుస్సవో.

౩౧౭. ఏవం ధమ్మే వియాపన్నేతి ఏవం పోరాణే బ్రాహ్మణధమ్మే నట్ఠే. ‘‘వియావత్తే’’తిపి పాఠో, విపరివత్తిత్వా అఞ్ఞథా భూతేతి అత్థో. విభిన్నా సుద్దవేస్సికాతి పుబ్బే సమగ్గా విహరన్తా సుద్దా చ వేస్సా చ తే విభిన్నా. పుథూ విభిన్నా ఖత్తియాతి ఖత్తియాపి బహూ అఞ్ఞమఞ్ఞం భిన్నా. పతిం భరియావమఞ్ఞథాతి భరియా చ ఘరావాసత్థం ఇస్సరియబలే ఠపితా పుత్తబలాదీహి ఉపేతా హుత్వా పతిం అవమఞ్ఞథ, పరిభవి అవమఞ్ఞి న సక్కచ్చం ఉపట్ఠాసి.

౩౧౮. ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం విభిన్నా సమానా ఖత్తియా బ్రహ్మబన్ధూ చ…పే… కామానం వసమన్వగున్తి. ఖత్తియా చ బ్రాహ్మణా చ యే చఞ్ఞే వేస్ససుద్దా యథా సఙ్కరం నాపజ్జన్తి, ఏవం అత్తనో అత్తనో గోత్తేన రక్ఖితత్తా గోత్తరక్ఖితా. తే సబ్బేపి తం జాతివాదం నిరంకత్వా, ‘‘అహం ఖత్తియో, అహం బ్రాహ్మణో’’తి ఏతం సబ్బమ్పి నాసేత్వా పఞ్చకామగుణసఙ్ఖాతానం కామానం వసం అన్వగుం ఆసత్తం పాపుణింసు, కామహేతు న కిఞ్చి అకత్తబ్బం నాకంసూతి వుత్తం హోతి.

ఏవమేత్థ భగవా ‘‘ఇసయో పుబ్బకా’’తిఆదీహి నవహి గాథాహి పోరాణానం బ్రాహ్మణానం వణ్ణం భాసిత్వా ‘‘యో నేసం పరమో’’తి గాథాయ బ్రహ్మసమం, ‘‘తస్స వత్తమనుసిక్ఖన్తా’’తి గాథాయ దేవసమం, ‘‘తణ్డులం సయన’’న్తిఆదికాహి చతూహి గాథాహి మరియాదం, ‘‘తేసం ఆసి విపల్లాసో’’తిఆదీహి సత్తరసహి గాథాహి సమ్భిన్నమరియాదం, తస్స విప్పటిపత్తియా దేవాదీనం పక్కన్దనాదిదీపనత్థఞ్చ దస్సేత్వా దేసనం నిట్ఠాపేసి. బ్రాహ్మణచణ్డాలో పన ఇధ అవుత్తోయేవ. కస్మా? యస్మా విపత్తియా అకారణం. బ్రాహ్మణధమ్మసమ్పత్తియా హి బ్రహ్మసమదేవసమమరియాదా కారణం హోన్తి, విపత్తియా సమ్భిన్నమరియాదో. అయం పన దోణసుత్తే (అ. ని. ౫.౧౯౨) వుత్తప్పకారో బ్రాహ్మణచణ్డాలో బ్రాహ్మణధమ్మవిపత్తియాపి అకారణం. కస్మా? విపన్నే ధమ్మే ఉప్పన్నత్తా. తస్మా తం అదస్సేత్వావ దేసనం నిట్ఠాపేసి. ఏతరహి పన సోపి బ్రాహ్మణచణ్డాలో దుల్లభో. ఏవమయం బ్రాహ్మణానం ధమ్మో వినట్ఠో. తేనేవాహ దోణో బ్రాహ్మణో – ‘‘ఏవం సన్తే మయం, భో గోతమ, బ్రాహ్మణచణ్డాలమ్పి న పూరేమా’’తి. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ బ్రాహ్మణధమ్మికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.