౫. సూచిలోమసుత్తవణ్ణనా

ఏవం మే సుతన్తి సూచిలోమసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అత్థవణ్ణనానయేనేవస్స ఉప్పత్తి ఆవి భవిస్సతి. అత్థవణ్ణనాయఞ్చ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆది వుత్తత్థమేవ. గయాయం విహరతి టఙ్కితమఞ్చే సూచిలోమస్స యక్ఖస్స భవనేతి ఏత్థ పన కా గయా, కో టఙ్కితమఞ్చో, కస్మా చ భగవా తస్స యక్ఖస్స భవనే విహరతీతి? వుచ్చతే – గయాతి గామోపి తిత్థమ్పి వుచ్చతి, తదుభయమ్పి ఇధ వట్టతి. గయాగామస్స హి అవిదూరే దేసే విహరన్తోపి ‘‘గయాయం విహరతీ’’తి వుచ్చతి, తస్స చ గామస్స సమీపే అవిదూరే ద్వారసన్తికే సో టఙ్కితమఞ్చో. గయాతిత్థే విహరన్తోపి ‘‘గయాయం విహరతీ’’తి వుచ్చతి, గయాతిత్థే చ సో టఙ్కితమఞ్చో. టఙ్కితమఞ్చోతి చతున్నం పాసాణానం ఉపరి విత్థతం పాసాణం ఆరోపేత్వా కతో పాసాణమఞ్చో. తం నిస్సాయ యక్ఖస్స భవనం ఆళవకస్స భవనం వియ. యస్మా వా పన భగవా తం దివసం పచ్చూససమయే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో సూచిలోమస్స చ ఖరలోమస్స చాతి ద్విన్నమ్పి యక్ఖానం సోతాపత్తిఫలూపనిస్సయం అద్దస, తస్మా పత్తచీవరం ఆదాయ అన్తోఅరుణేయేవ నానాదిసాహి సన్నిపతితస్స జనస్స ఖేళసిఙ్ఘాణికాదినానప్పకారాసుచినిస్సన్దకిలిన్నభూమిభాగమ్పి తం తిత్థప్పదేసం ఆగన్త్వా తస్మిం టఙ్కితమఞ్చే నిసీది సూచిలోమస్స యక్ఖస్స భవనే. తేన వుత్తం ‘‘ఏకం సమయం భగవా గయాయం విహరతి టఙ్కితమఞ్చే సూచిలోమస్స యక్ఖస్స భవనే’’తి.

తేన ఖో పన సమయేనాతి యం సమయం భగవా తత్థ విహరతి, తేన సమయేన. ఖరో చ యక్ఖో సూచిలోమో చ యక్ఖో భగవతో అవిదూరే అతిక్కమన్తీతి. కే తే యక్ఖా, కస్మా చ అతిక్కమన్తీతి? వుచ్చతే – తేసు తావ ఏకో అతీతే సఙ్ఘస్స తేలం అనాపుచ్ఛా గహేత్వా అత్తనో సరీరం మక్ఖేసి. సో తేన కమ్మేన నిరయే పచ్చిత్వా గయాపోక్ఖరణితీరే యక్ఖయోనియం నిబ్బత్తో. తస్సేవ చస్స కమ్మస్స విపాకావసేసేన విరూపాని అఙ్గపచ్చఙ్గాని అహేసుం, ఇట్ఠకచ్ఛదనసదిసఞ్చ ఖరసమ్ఫస్సం చమ్మం. సో కిర యదా పరం భింసాపేతుకామో హోతి, తదా ఛదనిట్ఠకసదిసాని చమ్మకపాలాని ఉక్ఖిపిత్వా భింసాపేతి. ఏవం సో ఖరసమ్ఫస్సత్తా ఖరో యక్ఖోత్వేవ నామం లభి.

ఇతరో కస్సపస్స భగవతో కాలే ఉపాసకో హుత్వా మాసస్స అట్ఠ దివసే విహారం గన్త్వా ధమ్మం సుణాతి. సో ఏకదివసం ధమ్మస్సవనే ఘోసితే సఙ్ఘారామద్వారే అత్తనో ఖేత్తం కేలాయన్తో ఉగ్ఘోసనం సుత్వా ‘‘సచే న్హాయామి, చిరం భవిస్సతీ’’తి కిలిట్ఠగత్తోవ ఉపోసథాగారం పవిసిత్వా మహగ్ఘే భుమ్మత్థరణే అనాదరేన నిపజ్జిత్వా సుపి. భిక్ఖు ఏవాయం, న ఉపాసకోతి సంయుత్తభాణకా. సో తేన చ అఞ్ఞేన కమ్మేన చ నిరయే పచ్చిత్వా గయాపోక్ఖరణియా తీరే యక్ఖయోనియం నిబ్బత్తో. సో తస్స కమ్మస్స విపాకావసేసేన దుద్దసికో అహోసి, సరీరే చస్స సూచిసదిసాని లోమాని అహేసుం. సో హి భింసాపేతబ్బకే సత్తే సూచీహి విజ్ఝన్తో వియ భింసాపేతి. ఏవం సో సూచిసదిసలోమత్తా సూచిలోమో యక్ఖోత్వేవ నామం లభి. తే అత్తనో గోచరత్థాయ భవనతో నిక్ఖమిత్వా ముహుత్తం గన్త్వా గతమగ్గేనేవ నివత్తిత్వా ఇతరం దిసాభాగం గచ్ఛన్తా భగవతో అవిదూరే అతిక్కమన్తి.

అథ ఖో ఖరోతి కస్మా తే ఏవమాహంసు? ఖరో సమణకప్పం దిస్వా ఆహ. సూచిలోమో పన ‘‘యో భాయతి న సో సమణో, సమణపటిరూపకత్తా పన సమణకో హోతీ’’తి ఏవంలద్ధికో. తస్మా తాదిసం భగవన్తం మఞ్ఞమానో ‘‘నేసో సమణో, సమణకో ఏసో’’తి సహసావ వత్వాపి పున వీమంసితుకామో ఆహ – ‘‘యావాహం జానామీ’’తి. ‘‘అథ ఖో’’తి ఏవం వత్వా తతో. సూచిలోమో యక్ఖోతి ఇతో పభుతి యావ అపిచ ఖో తే సమ్ఫస్సో పాపకోతి, తావ ఉత్తానత్థమేవ కేవలఞ్చేత్థ భగవతో కాయన్తి అత్తనో కాయం భగవతో ఉపనామేసీతి ఏవం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.

తతో అభాయన్తం భగవన్తం దిస్వా ‘‘పఞ్హం తం సమణా’’తిఆదిమాహ. కిం కారణా? సో హి చిన్తేసి – ‘‘ఇమినాపి నామ మే ఏవం ఖరేన అమనుస్ససమ్ఫస్సేన మనుస్సో సమానో అయం న భాయతి, హన్దాహం ఏతం బుద్ధవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛామి, అద్ధా అయం తత్థ న సమ్పాయిస్సతి, తతో నం ఏవం విహేఠేస్సామీ’’తి. భగవా తం సుత్వా ‘‘న ఖ్వాహం తం ఆవుసో’’తిఆదిమాహ. తం సబ్బం ఆళవకసుత్తే వుత్తనయేనేవ సబ్బాకారేహి వేదితబ్బం.

౨౭౩. అథ ఖో సూచిలోమో యక్ఖో భగవన్తం గాథాయ అజ్ఝభాసి ‘‘రాగో చ దోసో చా’’తి. తత్థ రాగదోసా వుత్తనయా ఏవ. కుతోనిదానాతి కింనిదానా కింహేతుకా. కుతోతి పచ్చత్తవచనస్స తో-ఆదేసో వేదితబ్బో, సమాసే చస్స లోపాభావో. అథ వా నిదానాతి జాతా ఉప్పన్నాతి అత్థో, తస్మా కుతోనిదానా, కుతోజాతా, కుతోఉప్పన్నాతి వుత్తం హోతి. అరతీ రతీ లోమహంసో కుతోజాతి యాయం ‘‘పన్తేసు వా సేనాసనేసు అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేసు వా అధికుసలేసు ధమ్మేసు అరతి అరతితా అనభిరతి అనభిరమణా ఉక్కణ్ఠితా పరితస్సితా’’తి (విభ. ౮౫౬) ఏవం విభత్తా అరతి, యా చ పఞ్చసు కామగుణేసు రతి, యో చ లోమహంససముట్ఠాపనతో ‘‘లోమహంసో’’త్వేవ సఙ్ఖ్యం గతో చిత్తుత్రాసో. ఇమే తయో ధమ్మా కుతోజా కుతోజాతాతి పుచ్ఛతి. కుతో సముట్ఠాయాతి కుతో ఉప్పజ్జిత్వా. మనోతి కుసలచిత్తం, వితక్కాతి ఉరగసుత్తే వుత్తా నవ కామవితక్కాదయో. కుమారకా ధఙ్కమివోస్సజన్తీతి యథా గామదారకా కీళన్తా కాకం సుత్తేన పాదే బన్ధిత్వా ఓస్సజన్తి ఖిపన్తి, ఏవం కుసలమనం అకుసలవితక్కా కుతో సముట్ఠాయ ఓస్సజన్తీతి పుచ్ఛతి.

౨౭౪. అథస్స భగవా తే పఞ్హే విస్సజ్జేన్తో ‘‘రాగో చా’’తి దుతియగాథమభాసి. తత్థ ఇతోతి అత్తభావం సన్ధాయాహ. అత్తభావనిదానా హి రాగదోసా. అరతిరతిలోమహంసా చ అత్తభావతో జాతా, కామవితక్కాదిఅకుసలవితక్కా చ అత్తభావతోయేవ సముట్ఠాయ కుసలమనో ఓస్సజన్తి, తేన తదఞ్ఞం పకతిఆదికారణం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ – ‘‘ఇతోనిదానా ఇతోజా ఇతో సముట్ఠాయా’’తి. సద్దసిద్ధి చేత్థ పురిమగాథాయ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

౨౭౫-౬. ఏవం తే పఞ్హే విస్సజ్జేత్వా ఇదాని య్వాయం ‘‘ఇతోనిదానా’’తిఆదీసు ‘‘అత్తభావనిదానా అత్తభావతో జాతా అత్తభావతో సముట్ఠాయా’’తి అత్థో వుత్తో, తం సాధేన్తో ఆహ – ‘‘స్నేహజా అత్తసమ్భూతా’’తి. ఏతే హి సబ్బేపి రాగాదయో వితక్కపరియోసానా తణ్హాస్నేహేన జాతా, తథా జాయన్తా చ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధభేదే అత్తభావపరియాయే అత్తని సమ్భూతా. తేనాహ – ‘‘స్నేహజా అత్తసమ్భూతా’’తి. ఇదాని తదత్థజోతికం ఉపమం కరోతి ‘‘నిగ్రోధస్సేవ ఖన్ధజా’’తి. తత్థ ఖన్ధేసు జాతా ఖన్ధజా, పారోహానమేతం అధివచనం. కిం వుత్తం హోతి? యథా నిగ్రోధస్స ఖన్ధజా నామ పారోహా ఆపోరససినేహే సతి జాయన్తి, జాయన్తా చ తస్మింయేవ నిగ్రోధే తేసు తేసు సాఖప్పభేదేసు సమ్భవన్తి, ఏవమేతేపి రాగాదయో అజ్ఝత్తతణ్హాస్నేహే సతి జాయన్తి, జాయన్తా చ తస్మింయేవ అత్తభావే తేసు తేసు చక్ఖాదిభేదేసు ద్వారారమ్మణవత్థూసు సమ్భవన్తి. తస్మా వేదితబ్బమేతం ‘‘అత్తభావనిదానా అత్తభావజా అత్తభావసముట్ఠానా చ ఏతే’’తి.

అవసేసదియడ్ఢగాథాయ పన అయం సబ్బసఙ్గాహికా అత్థవణ్ణనా – ఏవం అత్తసమ్భూతా చ ఏతే పుథూ విసత్తా కామేసు. రాగోపి హి పఞ్చకామగుణికాదివసేన, దోసోపి ఆఘాతవత్థాదివసేన, అరతిఆదయోపి తస్స తస్సేవ భేదస్స వసేనాతి సబ్బథా సబ్బేపిమే కిలేసా పుథూ అనేకప్పకారా హుత్వా వత్థుద్వారారమ్మణాదివసేన తేసు తేసు వత్థుకామేసు తథా తథా విసత్తా లగ్గా లగ్గితా సంసిబ్బిత్వా ఠితా. కిమివ? మాలువావ వితతా వనే, యథా వనే వితతా మాలువా తేసు తేసు రుక్ఖస్స సాఖపసాఖాదిభేదేసు విసత్తా హోతి లగ్గా లగ్గితా సంసిబ్బిత్వా ఠితా, ఏవం పుథుప్పభేదేసు వత్థుకామేసు విసత్తం కిలేసగణం యే నం పజానన్తి యతోనిదానం, తే నం వినోదేన్తి సుణోహి యక్ఖ.

తత్థ యతోనిదానన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, తేన కిం దీపేతి? యే సత్తా నం కిలేసగణం ‘‘యతోనిదానం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవం జానన్తి, తే నం ‘‘తణ్హాస్నేహస్నేహితే అత్తభావే ఉప్పజ్జతీ’’తి ఞత్వా తం తణ్హాస్నేహం ఆదీనవానుపస్సనాదిభావనాఞాణగ్గినా విసోసేన్తా వినోదేన్తి పజహన్తి బ్యన్తీకరోన్తి చ, ఏతం అమ్హాకం సుభాసితం సుణోహి యక్ఖాతి. ఏవమేత్థ అత్తభావజాననేన దుక్ఖపరిఞ్ఞం తణ్హాస్నేహరాగాదికిలేసగణవినోదనేన సముదయప్పహానఞ్చ దీపేతి.

యే చ నం వినోదేన్తి, తే దుత్తరం ఓఘమిమం తరన్తి అతిణ్ణపుబ్బం అపునబ్భవాయ. ఏతేన మగ్గభావనం నిరోధసచ్ఛికిరియఞ్చ దీపేతి. యే హి నం కిలేసగణం వినోదేన్తి, తే అవస్సం మగ్గం భావేన్తి. న హి మగ్గభావనం వినా కిలేసవినోదనం అత్థి. యే చ మగ్గం భావేన్తి, తే దుత్తరం పకతిఞాణేన కామోఘాదిం చతుబ్బిధమ్పి ఓఘమిమం తరన్తి. మగ్గభావనా హి ఓఘతరణం. అతిణ్ణపుబ్బన్తి ఇమినా దీఘేన అద్ధునా సుపినన్తేనపి అవీతిక్కన్తపుబ్బం. అపునబ్భవాయాతి నిబ్బానాయ. ఏవమిమం చతుసచ్చదీపికం గాథం సుణన్తా ‘‘సుత్వా ధమ్మం ధారేన్తి, ధతానం ధమ్మానం అత్థముపపరిక్ఖన్తీ’’తిఆదికం కథం సుభావినియా పఞ్ఞాయ అనుక్కమమానా తే ద్వేపి సహాయకా యక్ఖా గాథాపరియోసానేయేవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు, పాసాదికా చ అహేసుం సువణ్ణవణ్ణా దిబ్బాలఙ్కారవిభూసితాతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ సూచిలోమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.