౪. కసిభారద్వాజసుత్తవణ్ణనా

ఏవం మే సుతన్తి కసిభారద్వాజసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవా మగధేసు విహరన్తో దక్ఖిణాగిరిస్మిం ఏకనాలాయం బ్రాహ్మణగామే పురేభత్తకిచ్చం పచ్ఛాభత్తకిచ్చన్తి ఇమేసు ద్వీసు బుద్ధకిచ్చేసు పురేభత్తకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా పచ్ఛాభత్తకిచ్చావసానే బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో కసిభారద్వాజం బ్రాహ్మణం అరహత్తస్స ఉపనిస్సయసమ్పన్నం దిస్వా ‘‘తత్థ మయి గతే యథా పవత్తిస్సతి, తతో కథావసానే ధమ్మదేసనం సుత్వా ఏస బ్రాహ్మణో పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సతీ’’తి చ ఞత్వా, తత్థ గన్త్వా, కథం సముట్ఠాపేత్వా, ఇమం సుత్తం అభాసి.

తత్థ సియా ‘‘కతమం బుద్ధానం పురేభత్తకిచ్చం, కతమం పచ్ఛాభత్తకిచ్చ’’న్తి? వుచ్చతే – బుద్ధో భగవా పాతో ఏవ ఉట్ఠాయ ఉపట్ఠాకానుగ్గహత్థం సరీరఫాసుకత్థఞ్చ ముఖధోవనాదిసరీరపరికమ్మం కత్వా యావ భిక్ఖాచారవేలా, తావ వివిత్తాసనే వీతినామేత్వా, భిక్ఖాచారవేలాయ నివాసేత్వా, కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా, చీవరం పారుపిత్వా, పత్తమాదాయ కదాచి ఏకకోవ కదాచి భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ పవిసతి, కదాచి పకతియా, కదాచి అనేకేహి పాటిహారియేహి వత్తమానేహి. సేయ్యథిదం – పిణ్డాయ పవిసతో లోకనాథస్స పురతో పురతో గన్త్వా ముదుగతియో వాతా పథవిం సోధేన్తి; వలాహకా ఉదకఫుసితాని ముఞ్చన్తా మగ్గే రేణుం వూపసమేత్వా ఉపరి వితానం హుత్వా తిట్ఠన్తి. అపరే వాతా పుప్ఫాని ఉపసంహరిత్వా మగ్గే ఓకిరన్తి, ఉన్నతా భూమిప్పదేసా ఓనమన్తి, ఓనతా ఉన్నమన్తి, పాదనిక్ఖేపసమయే సమావ భూమి హోతి, సుఖసమ్ఫస్సాని రథచక్కమత్తాని పదుమపుప్ఫాని వా పాదే సమ్పటిచ్ఛన్తి, ఇన్దఖీలస్స అన్తో ఠపితమత్తే దక్ఖిణపాదే సరీరా ఛబ్బణ్ణరస్మియో నిచ్ఛరిత్వా సువణ్ణరసపిఞ్జరాని వియ చిత్రపటపరిక్ఖిత్తాని వియ చ పాసాదకూటాగారాదీని కరోన్తియో ఇతో చితో చ విధావన్తి, హత్థిఅస్సవిహఙ్గాదయో సకసకట్ఠానేసు ఠితాయేవ మధురేనాకారేన సద్దం కరోన్తి, తథా భేరివీణాదీని తూరియాని మనుస్సానం కాయూపగాని చ ఆభరణాని, తేన సఞ్ఞాణేన మనుస్సా జానన్తి ‘‘అజ్జ భగవా ఇధ పిణ్డాయ పవిట్ఠో’’తి. తే సునివత్థా సుపారుతా గన్ధపుప్ఫాదీని ఆదాయ ఘరా నిక్ఖమిత్వా అన్తరవీథిం పటిపజ్జిత్వా భగవన్తం గన్ధపుప్ఫాదీహి సక్కచ్చం పూజేత్వా వన్దిత్వా – ‘‘అమ్హాకం, భన్తే, దస భిక్ఖూ, అమ్హాకం వీసతి, అమ్హాకం భిక్ఖుసతం దేథా’’తి యాచిత్వా భగవతోపి పత్తం గహేత్వా, ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా సక్కచ్చం పిణ్డపాతేన పటిమానేన్తి.

భగవా కతభత్తకిచ్చో తేసం సన్తానాని ఓలోకేత్వా తథా ధమ్మం దేసేతి, యథా కేచి సరణగమనే పతిట్ఠహన్తి, కేచి పఞ్చసు సీలేసు, కేచి సోతాపత్తిసకదాగామిఅనాగామిఫలానం అఞ్ఞతరస్మిం, కేచి పబ్బజిత్వా అగ్గఫలే అరహత్తేతి. ఏవం తథా తథా జనం అనుగ్గహేత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం గచ్ఛతి. తత్థ మణ్డలమాళే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీదతి భిక్ఖూనం భత్తకిచ్చపరియోసానం ఆగమయమానో. తతో భిక్ఖూనం భత్తకిచ్చపరియోసానే ఉపట్ఠాకో భగవతో నివేదేతి. అథ భగవా గన్ధకుటిం పవిసతి. ఇదం తావ పురేభత్తకిచ్చం. యఞ్చేత్థ న వుత్తం, తం బ్రహ్మాయుసుత్తే వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం.

అథ భగవా ఏవం కతపురేభత్తకిచ్చో గన్ధకుటియా ఉపట్ఠానే నిసీదిత్వా, పాదే పక్ఖాలేత్వా, పాదపీఠే ఠత్వా, భిక్ఖుసఙ్ఘం ఓవదతి – ‘‘భిక్ఖవే, అప్పమాదేన సమ్పాదేథ, బుద్ధుప్పాదో దుల్లభో లోకస్మిం, మనుస్సపటిలాభో దుల్లభో, సద్ధాసమ్పత్తి దుల్లభా, పబ్బజ్జా దుల్లభా, సద్ధమ్మస్సవనం దుల్లభం లోకస్మి’’న్తి. తతో భిక్ఖూ భగవన్తం వన్దిత్వా కమ్మట్ఠానం పుచ్ఛన్తి. అథ భగవా భిక్ఖూనం చరియవసేన కమ్మట్ఠానం దేతి. తే కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేత్వా, భగవన్తం అభివాదేత్వా, అత్తనో అత్తనో వసనట్ఠానం గచ్ఛన్తి; కేచి అరఞ్ఞం, కేచి రుక్ఖమూలం, కేచి పబ్బతాదీనం అఞ్ఞతరం, కేచి చాతుమహారాజికభవనం…పే… కేచి వసవత్తిభవనన్తి. తతో భగవా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా సచే ఆకఙ్ఖతి, దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో ముహుత్తం సీహసేయ్యం కప్పేతి. అథ సమస్సాసితకాయో ఉట్ఠహిత్వా దుతియభాగే లోకం వోలోకేతి. తతియభాగే యం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి, తత్థ జనో పురేభత్తం దానం దత్వా పచ్ఛాభత్తం సునివత్థో సుపారుతో గన్ధపుప్ఫాదీని ఆదాయ విహారే సన్నిపతతి. తతో భగవా సమ్పత్తపరిసాయ అనురూపేన పాటిహారియేన గన్త్వా ధమ్మసభాయం పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసజ్జ ధమ్మం దేసేతి కాలయుత్తం పమాణయుత్తం. అథ కాలం విదిత్వా పరిసం ఉయ్యోజేతి.

తతో సచే గత్తాని ఓసిఞ్చితుకామో హోతి. అథ బుద్ధాసనా ఉట్ఠాయ ఉపట్ఠాకేన ఉదకపటియాదితోకాసం గన్త్వా, ఉపట్ఠాకహత్థతో ఉదకసాటికం గహేత్వా, న్హానకోట్ఠకం పవిసతి. ఉపట్ఠాకోపి బుద్ధాసనం ఆనేత్వా గన్ధకుటిపరివేణే పఞ్ఞాపేతి. భగవా గత్తాని ఓసిఞ్చిత్వా, సురత్తదుపట్టం నివాసేత్వా, కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా, ఉత్తరాసఙ్గం కత్వా, తత్థ ఆగన్త్వా, నిసీదతి ఏకకోవ ముహుత్తం పటిసల్లీనో. అథ భిక్ఖూ తతో తతో ఆగమ్మ భగవతో ఉపట్ఠానం గచ్ఛన్తి. తత్థ ఏకచ్చే పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, ఏకచ్చే కమ్మట్ఠానం, ఏకచ్చే ధమ్మస్సవనం యాచన్తి. భగవా తేసం అధిప్పాయం సమ్పాదేన్తో పఠమం యామం వీతినామేతి.

మజ్ఝిమయామే సకలదససహస్సిలోకధాతుదేవతాయో ఓకాసం లభమానా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి యథాభిసఙ్ఖతం అన్తమసో చతురక్ఖరమ్పి. భగవా తాసం దేవతానం పఞ్హం విస్సజ్జేన్తో మజ్ఝిమయామం వీతినామేతి. తతో పచ్ఛిమయామం చత్తారో భాగే కత్వా ఏకం భాగం చఙ్కమం అధిట్ఠాతి, దుతియభాగం గన్ధకుటిం పవిసిత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో సీహసేయ్యం కప్పేతి, తతియభాగం ఫలసమాపత్తియా వీతినామేతి, చతుత్థభాగం మహాకరుణాసమాపత్తిం పవిసిత్వా బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేతి అప్పరజక్ఖమహారజక్ఖాదిసత్తదస్సనత్థం. ఇదం పచ్ఛాభత్తకిచ్చం.

ఏవమిమస్స పచ్ఛాభత్తకిచ్చస్స లోకవోలోకనసఙ్ఖాతే చతుత్థభాగావసానే బుద్ధధమ్మసఙ్ఘేసు దానసీలఉపోసథకమ్మాదీసు చ అకతాధికారే కతాధికారే చ అనుపనిస్సయసమ్పన్నే ఉపనిస్సయసమ్పన్నే చ సత్తే పస్సితుం బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో కసిభారద్వాజం బ్రాహ్మణం అరహత్తస్స ఉపనిస్సయసమ్పన్నం దిస్వా ‘‘తత్థ మయి గతే కథా పవత్తిస్సతి, తతో కథావసానే ధమ్మదేసనం సుత్వా ఏస బ్రాహ్మణో పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సతీ’’తి చ ఞత్వా, తత్థ గన్త్వా, కథం సముట్ఠాపేత్వా ఇమం సుత్తమభాసి.

తత్థ ఏవం మే సుతన్తిఆది ఆయస్మతా ఆనన్దేన పఠమమహాసఙ్గీతికాలే ధమ్మసఙ్గీతిం కరోన్తేన ఆయస్మతా మహాకస్సపత్థేరేన పుట్ఠేన పఞ్చన్నం అరహన్తసతానం వుత్తం, ‘‘అహం, ఖో, సమణ కసామి చ వపామి చా’’తి కసిభారద్వాజేన వుత్తం, ‘‘అహమ్పి ఖో బ్రాహ్మణ కసామి చ వపామి చా’’తిఆది భగవతా వుత్తం. తదేతం సబ్బమ్పి సమోధానేత్వా ‘‘కసిభారద్వాజసుత్త’’న్తి వుచ్చతి.

తత్థ ఏవన్తి అయం ఆకారనిదస్సనావధారణత్థో ఏవం-సద్దో. ఆకారత్థేన హి ఏతేన ఏతమత్థం దీపేతి – నానానయనిపుణమనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం వివిధపాటిహారియం ధమ్మత్థదేసనాపటివేధగమ్భీరం సబ్బసత్తేహి సకసకభాసానురూపముపలక్ఖణియసభావం తస్స భగవతో వచనం, తం సబ్బాకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతుం; అథ, ఖో, ‘‘ఏవం మే సుతం, మయాపి ఏకేనాకారేన సుత’’న్తి. నిదస్సనత్థేన ‘‘నాహం సయమ్భూ, న మయా ఇదం సచ్ఛికత’’న్తి అత్తానం పరిమోచేన్తో ‘‘ఏవం మే సుతం, మయా ఏవం సుత’’న్తి ఇదాని వత్తబ్బం సకలసుత్తం నిదస్సేతి. అవధారణత్థేన ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం బహుస్సుతానం యదిదం ఆనన్దో, గతిమన్తానం, సతిమన్తానం, ధితిమన్తానం, ఉపట్ఠాకానం యదిదం ఆనన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯-౨౨౩) ఏవం భగవతా పసత్థభావానురూపం అత్తనో ధారణబలం దస్సేన్తో సత్తానం సోతుకమ్యతం జనేతి ‘‘ఏవం మే సుతం తఞ్చ అత్థతో వా బ్యఞ్జనతో వా అనూనమనధికం, ఏవమేవ, న అఞ్ఞథా దట్ఠబ్బ’’న్తి. మే సుతన్తి ఏత్థ మయాసద్దత్థో మే-సద్దో, సోతద్వారవిఞ్ఞాణత్థో సుతసద్దో. తస్మా ఏవం మే సుతన్తి ఏవం మయా సోతవిఞ్ఞాణపుబ్బఙ్గమాయ విఞ్ఞాణవీథియా ఉపధారితన్తి వుత్తం హోతి.

ఏకం సమయన్తి ఏకం కాలం. భగవాతి భాగ్యవా, భగ్గవా, భత్తవాతి వుత్తం హోతి. మగధేసు విహరతీతి మగధా నామ జనపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హీసద్దేన ‘‘మగధా’’తి వుచ్చతి. తస్మిం మగధేసు జనపదే. కేచి పన ‘‘యస్మా చేతియరాజా ముసావాదం భణిత్వా భూమిం పవిసన్తో ‘మా గధం పవిసా’తి వుత్తో, యస్మా వా తం రాజానం మగ్గన్తా భూమిం ఖనన్తా పురిసా ‘మా గధం కరోథా’తి వుత్తా, తస్మా మగధా’’తి ఏవమాదీహి నయేహి బహుధా పపఞ్చేన్తి. యం రుచ్చతి, తం గహేతబ్బన్తి. విహరతీతి ఏకం ఇరియాపథబాధనం అపరేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపరిపతన్తం అత్తభావం హరతి, పవత్తేతీతి వుత్తం హోతి. దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేహి వా సత్తానం వివిధం హితం హరతీతి విహరతి. హరతీతి ఉపసంహరతి, ఉపనేతి, జనేతి, ఉప్పాదేతీతి వుత్తం హోతి. తథా హి యదా సత్తా కామేసు విప్పటిపజ్జన్తి, తదా కిర భగవా దిబ్బేన విహారేన విహరతి తేసం అలోభకుసలమూలుప్పాదనత్థం – ‘‘అప్పేవ నామ ఇమం పటిపత్తిం దిస్వా ఏత్థ రుచిం ఉప్పాదేత్వా కామేసు విరజ్జేయ్యు’’న్తి. యదా పన ఇస్సరియత్థం సత్తేసు విప్పటిపజ్జన్తి, తదా బ్రహ్మవిహారేన విహరతి తేసం అదోసకుసలమూలుప్పాదనత్థం – ‘‘అప్పేవ నామ ఇమం పటిపత్తిం దిస్వా ఏత్థ రుచిం ఉప్పాదేత్వా అదోసేన దోసం వూపసమేయ్యు’’న్తి. యదా పన పబ్బజితా ధమ్మాధికరణం వివదన్తి, తదా అరియవిహారేన విహరతి తేసం అమోహకుసలమూలుప్పాదనత్థం – ‘‘అప్పేవ నామ ఇమం పటిపత్తిం దిస్వా ఏత్థ రుచిం ఉప్పాదేత్వా అమోహేన మోహం వూపసమేయ్యు’’న్తి. ఇరియాపథవిహారేన పన న కదాచి న విహరతి తం వినా అత్తభావపరిహరణాభావతోతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారం పన మఙ్గలసుత్తవణ్ణనాయం వక్ఖామ.

దక్ఖిణాగిరిస్మిన్తి యో సో రాజగహం పరివారేత్వా ఠితో గిరి, తస్స దక్ఖిణపస్సే జనపదో ‘‘దక్ఖిణాగిరీ’’తి వుచ్చతి, తస్మిం జనపదేతి వుత్తం హోతి. తత్థ విహారస్సాపి తదేవ నామం. ఏకనాళాయం బ్రాహ్మణగామేతి ఏకనాళాతి తస్స గామస్స నామం. బ్రాహ్మణా చేత్థ సమ్బహులా పటివసన్తి, బ్రాహ్మణభోగో వా సో, తస్మా ‘‘బ్రాహ్మణగామో’’తి వుచ్చతి.

తేన ఖో పన సమయేనాతి యం సమయం భగవా అపరాజితపల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో మగధరట్ఠే ఏకనాళం బ్రాహ్మణగామం ఉపనిస్సాయ దక్ఖిణాగిరిమహావిహారే బ్రాహ్మణస్స ఇన్ద్రియపరిపాకం ఆగమయమానో విహరతి, తేన సమయేన కరణభూతేనాతి వుత్తం హోతి. ఖో పనాతి ఇదం పనేత్థ నిపాతద్వయం పదపూరణమత్తం, అధికారన్తరదస్సనత్థం వాతి దట్ఠబ్బం. కసిభారద్వాజస్స బ్రాహ్మణస్సాతి సో బ్రాహ్మణో కసియా జీవతి, భారద్వాజోతి చస్స గోత్తం, తస్మా ఏవం వుచ్చతి. పఞ్చమత్తానీతి యథా – ‘‘భోజనే మత్తఞ్ఞూ’’తి ఏత్థ మత్తసద్దో పమాణే వత్తతి, ఏవమిధాపి, తస్మా పఞ్చపమాణాని అనూనాని అనధికాని, పఞ్చనఙ్గలసతానీతి వుత్తం హోతి. పయుత్తానీతి పయోజితాని, బలిబద్దానం ఖన్ధేసు ఠపేత్వా యుగే యోత్తేహి యోజితాని హోన్తీతి అత్థో.

వప్పకాలేతి వపనకాలే, బీజనిక్ఖిపకాలేతి వుత్తం హోతి. తత్థ ద్వే వప్పాని కలలవప్పఞ్చ, పంసువప్పఞ్చ. పంసువప్పం ఇధ అధిప్పేతం. తఞ్చ ఖో పఠమదివసే మఙ్గలవప్పం. తత్థాయం ఉపకరణసమ్పదా – తీణి బలిబద్దసహస్సాని ఉపట్ఠాపితాని హోన్తి, సబ్బేసం సువణ్ణమయాని సిఙ్గాని పటిముక్కాని, రజతమయా ఖురా, సబ్బే సేతమాలాహి సబ్బగన్ధసుగన్ధేహి పఞ్చఙ్గులికేహి చ అలఙ్కతా పరిపుణ్ణఙ్గపచ్చఙ్గా సబ్బలక్ఖణసమ్పన్నా, ఏకచ్చే కాళా అఞ్జనవణ్ణాయేవ, ఏకచ్చే సేతా ఫలికవణ్ణా, ఏకచ్చే రత్తా పవాళవణ్ణా, ఏకచ్చే కమ్మాసా మసారగల్లవణ్ణా. పఞ్చసతా కస్సకపురిసా సబ్బే అహతసేతవత్థనివత్థా మాలాలఙ్కతా దక్ఖిణఅంసకూటేసు ఠపితపుప్ఫచుమ్బటకా హరితాలమనోసిలాలఞ్ఛనుజ్జలితగత్తభాగా దస దస నఙ్గలా ఏకేకగుమ్బా హుత్వా గచ్ఛన్తి. నఙ్గలానం సీసఞ్చ యుగఞ్చ పతోదా చ సువణ్ణవినద్ధా. పఠమనఙ్గలే అట్ఠ బలిబద్దా యుత్తా, సేసేసు చత్తారో చత్తారో, అవసేసా కిలన్తపరివత్తనత్థం ఆనీతా. ఏకేకగుమ్బే ఏకమేకం బీజసకటం ఏకేకో కసతి, ఏకేకో వపతి.

బ్రాహ్మణో పన పగేవ మస్సుకమ్మం కారాపేత్వా న్హత్వా సుగన్ధగన్ధేహి విలిత్తో పఞ్చసతగ్ఘనకం వత్థం నివాసేత్వా సహస్సగ్ఘనకం ఏకంసం కరిత్వా ఏకమేకిస్సా అఙ్గులియా ద్వే ద్వే కత్వా వీసతి అఙ్గులిముద్దికాయో, కణ్ణేసు సీహకుణ్డలాని, సీసే చ బ్రహ్మవేఠనం పటిముఞ్చిత్వా సువణ్ణమాలం కణ్ఠే కత్వా బ్రాహ్మణగణపరివుతో కమ్మన్తం వోసాసతి. అథస్స బ్రాహ్మణీ అనేకసతభాజనేసు పాయాసం పచాపేత్వా మహాసకటేసు ఆరోపేత్వా గన్ధోదకేన న్హాయిత్వా సబ్బాలఙ్కారవిభూసితా బ్రాహ్మణీగణపరివుతా కమ్మన్తం అగమాసి. గేహమ్పిస్స సబ్బత్థ గన్ధేహి సువిలిత్తం పుప్ఫేహి సుకతబలికమ్మం, ఖేత్తఞ్చ తేసు తేసు ఠానేసు సముస్సితపటాకం అహోసి. పరిజనకమ్మకారేహి సహ కమ్మన్తం ఓసటపరిసా అడ్ఢతేయ్యసహస్సా అహోసి. సబ్బే అహతవత్థనివత్థా, సబ్బేసఞ్చ పాయాసభోజనం పటియత్తం అహోసి.

అథ బ్రాహ్మణో యత్థ సామం భుఞ్జతి, తం సువణ్ణపాతిం ధోవాపేత్వా పాయాసస్స పూరేత్వా సప్పిమధుఫాణితాదీని అభిసఙ్ఖరిత్వా నఙ్గలబలికమ్మం కారాపేసి. బ్రాహ్మణీ పఞ్చ కస్సకసతాని సువణ్ణరజతకంసతమ్బమయాని భాజనాని గహేత్వా నిసిన్నాని సువణ్ణకటచ్ఛుం గహేత్వా పాయాసేన పరివిసన్తీ గచ్ఛతి. బ్రాహ్మణో పన బలికమ్మం కారాపేత్వా రత్తసువణ్ణబన్ధూపాహనాయో ఆరోహిత్వా రత్తసువణ్ణదణ్డం గహేత్వా ‘‘ఇధ పాయాసం దేథ, ఇధ సప్పిం, ఇధ సక్ఖరం దేథా’’తి వోసాసమానో విచరతి. అథ భగవా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ బ్రాహ్మణస్స పరివేసనం వత్తమానం ఞత్వా ‘‘అయం కాలో బ్రాహ్మణం దమేతు’’న్తి నివాసేత్వా, కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా, సఙ్ఘాటిం పారుపిత్వా, పత్తం గహేత్వా, గన్ధకుటితో నిక్ఖమి యథా తం అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి. తేనాహ ఆయస్మా ఆనన్దో ‘‘అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా’’తి.

తత్థ అథ ఇతి నిపాతో అఞ్ఞాధికారవచనారమ్భే ఖోతి పదపూరణే. భగవాతి వుత్తనయమేవ. పుబ్బణ్హసమయన్తి దివసస్స పుబ్బభాగసమయం, పుబ్బణ్హసమయేతి అత్థో, పుబ్బణ్హే వా సమయం పుబ్బణ్హసమయం, పుబ్బణ్హే ఏకం ఖణన్తి వుత్తం హోతి. ఏవం అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం లబ్భతి. నివాసేత్వాతి పరిదహిత్వా, విహారనివాసనపరివత్తనవసేనేతం వేదితబ్బం. న హి భగవా తతో పుబ్బే అనివత్థో ఆసి. పత్తచీవరమాదాయాతి పత్తం హత్థేహి, చీవరం కాయేన ఆదియిత్వా, సమ్పటిచ్ఛిత్వా ధారేత్వాతి అత్థో. భగవతో కిర పిణ్డాయ పవిసితుకామస్స భమరో వియ వికసితపదుమద్వయమజ్ఝం, ఇన్దనీలమణివణ్ణం సేలమయం పత్తం హత్థద్వయమజ్ఝం ఆగచ్ఛతి. తస్మా ఏవమాగతం పత్తం హత్థేహి సమ్పటిచ్ఛిత్వా చీవరఞ్చ పరిమణ్డలం పారుతం కాయేన ధారేత్వాతి ఏవమస్స అత్థో వేదితబ్బో. యేన వా తేన వా హి పకారేన గణ్హన్తో ఆదాయ ఇచ్చేవ వుచ్చతి యథా ‘‘సమాదాయేవ పక్కమతీ’’తి.

యేనాతి యేన మగ్గేన. కమ్మన్తోతి కమ్మకరణోకాసో. తేనాతి తేన మగ్గేన. ఉపసఙ్కమీతి గతో, యేన మగ్గేన కసిభారద్వాజస్స బ్రాహ్మణస్స కమ్మన్తో గమ్మతి, తేన మగ్గేన గతోతి వుత్తం హోతి. అథ కస్మా, భిక్ఖూ, భగవన్తం నానుబన్ధింసూతి? వుచ్చతే – యదా భగవా ఏకకోవ కత్థచి ఉపసఙ్కమితుకామో హోతి, భిక్ఖాచారవేలాయం ద్వారం పిదహిత్వా అన్తోగన్ధకుటిం పవిసతి. తతో భిక్ఖూ తాయ సఞ్ఞాయ జానన్తి – ‘‘అజ్జ భగవా ఏకకోవ గామం పవిసితుకామో, అద్ధా కఞ్చి ఏవ వినేతబ్బపుగ్గలం అద్దసా’’తి. తే అత్తనో పత్తచీవరం గహేత్వా, గన్ధకుటిం పదక్ఖిణం కత్వా, భిక్ఖాచారం గచ్ఛన్తి. తదా చ భగవా ఏవమకాసి. తస్మా భిక్ఖూ భగవన్తం నానుబన్ధింసూతి.

తేన ఖో పన సమయేనాతి యేన సమయేన భగవా కమ్మన్తం ఉపసఙ్కమి, తేన సమయేన తస్స బ్రాహ్మణస్స పరివేసనా వత్తతి, భత్తవిస్సగ్గో వత్తతీతి అత్థో. యం పుబ్బే అవోచుమ్హ – ‘‘బ్రాహ్మణీ పఞ్చ కస్సకసతాని సువణ్ణరజతకంసతమ్బమయాని భాజనాని గహేత్వా నిసిన్నాని సువణ్ణకటచ్ఛుం గహేత్వా పాయాసేన పరివిసన్తీ గచ్ఛతీ’’తి. అథ ఖో భగవా యేన పరివేసనా తేనుపసఙ్కమి. కిం కారణాతి? బ్రాహ్మణస్స అనుగ్గహకరణత్థం. న హి భగవా కపణపురిసో వియ భోత్తుకామతాయ పరివేసనం ఉపసఙ్కమతి. భగవతో హి ద్వే అసీతిసహస్ససఙ్ఖ్యా సక్యకోలియరాజానో ఞాతయో, తే అత్తనో సమ్పత్తియా నిబద్ధభత్తం దాతుం ఉస్సహన్తి. న పన భగవా భత్తత్థాయ పబ్బజితో, అపిచ ఖో పన ‘‘అనేకాని అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజన్తో పారమియో పూరేత్వా ముత్తో మోచేస్సామి, దన్తో దమేస్సామి; సన్తో సమేస్సామి, పరినిబ్బుతో పరినిబ్బాపేస్సామీ’’తి పబ్బజితో. తస్మా అత్తనో ముత్తత్తా…పే… పరినిబ్బుతత్తా చ పరం మోచేన్తో…పే… పరినిబ్బాపేన్తో చ లోకే విచరన్తో బ్రాహ్మణస్స అనుగ్గహకరణత్థం యేన పరివేసనా తేనుపసఙ్కమీతి వేదితబ్బం.

ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసీతి ఏవం ఉపసఙ్కమిత్వా చ ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, ఏకోకాసం ఏకపస్సన్తి వుత్తం హోతి. భుమ్మత్థే వా ఉపయోగవచనం, తస్స దస్సనూపచారే కథాసవనట్ఠానే, యత్థ ఠితం బ్రాహ్మణో పస్సతి, తత్థ ఉచ్చట్ఠానే అట్ఠాసి. ఠత్వా చ సువణ్ణరసపిఞ్జరం సహస్సచన్దసూరియోభాసాతిభాసయమానం సరీరాభం ముఞ్చి సమన్తతో అసీతిహత్థపరిమాణం, యాయ అజ్ఝోత్థరితత్తా బ్రాహ్మణస్స కమ్మన్తసాలాభిత్తిరుక్ఖకసితమత్తికాపిణ్డాదయో సువణ్ణమయా వియ అహేసుం. అథ మనుస్సా పాయాసం భుత్తా అసీతిఅనుబ్యఞ్జనపరివారద్వత్తింసవరలక్ఖణపటిమణ్డితసరీరం బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపవిభూసితబాహుయుగళం కేతుమాలాసముజ్జలితసస్సిరికదస్సనం జఙ్గమమివ పదుమస్సరం, రంసిజాలుజ్జలితతారాగణమివ గగనతలం, ఆదిత్తమివ చ కనకగిరిసిఖరం సిరియా జలమానం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఏకమన్తం ఠితం దిస్వా హత్థపాదే ధోవిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ సమ్పరివారేత్వా అట్ఠంసు. ఏవం తేహి సమ్పరివారితం అద్దస ఖో కసిభారద్వాజో బ్రాహ్మణో భగవన్తం పిణ్డాయ ఠితం. దిస్వాన భగవన్తం ఏతదవోచ ‘‘అహం ఖో, సమణ, కసామి చ వపామి చా’’తి.

కస్మా పనాయం ఏవమాహ? కిం సమన్తపాసాదికే పసాదనీయే ఉత్తమదమథసమథమనుప్పత్తేపి భగవతి అప్పసాదేన, ఉదాహు అడ్ఢతేయ్యానం జనసహస్సానం పాయాసం పటియాదేత్వాపి కటచ్ఛుభిక్ఖాయ మచ్ఛేరేనాతి? ఉభయథాపి నో, అపిచ ఖ్వాస్స భగవతో దస్సనేన అతిత్తం నిక్ఖిత్తకమ్మన్తం జనం దిస్వా ‘‘కమ్మభఙ్గం మే కాతుం ఆగతో’’తి అనత్తమనతా అహోసి. తస్మా ఏవమాహ. భగవతో చ లక్ఖణసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘సచాయం కమ్మన్తే పయోజయిస్స, సకలజమ్బుదీపే మనుస్సానం సీసే చూళామణి వియ అభవిస్స, కో నామస్స అత్థో న సమ్పజ్జిస్స, ఏవమేవం అలసతాయ కమ్మన్తే అప్పయోజేత్వా వప్పమఙ్గలాదీసు పిణ్డాయ చరిత్వా భుఞ్జన్తో కాయదళ్హీబహులో విచరతీ’’తిపిస్స అహోసి. తేనాహ – ‘‘అహం ఖో, సమణ, కసామి చ వపామి చ, కసిత్వా చ వపిత్వా చ భుఞ్జామీ’’తి. న మే కమ్మన్తా బ్యాపజ్జన్తి, న చమ్హి యథా త్వం ఏవం లక్ఖణసమ్పన్నోతి అధిప్పాయో. త్వమ్పి సమణ…పే… భుఞ్జస్సు, కో తే అత్థో న సమ్పజ్జేయ్య ఏవం లక్ఖణసమ్పన్నస్సాతి అధిప్పాయో.

అపిచాయం అస్సోసి – ‘‘సక్యరాజకులే కిర కుమారో ఉప్పన్నో, సో చక్కవత్తిరజ్జం పహాయ పబ్బజితో’’తి. తస్మా ‘‘ఇదాని అయం సో’’తి ఞత్వా ‘‘చక్కవత్తిరజ్జం కిర పహాయ కిలన్తోసీ’’తి ఉపారమ్భం కరోన్తో ఆహ ‘‘అహం ఖో సమణా’’తి. అపిచాయం తిక్ఖపఞ్ఞో బ్రాహ్మణో, న భగవన్తం అవక్ఖిపన్తో భణతి, భగవతో పన రూపసమ్పత్తిం దిస్వా పఞ్ఞాసమ్పత్తిం సమ్భావయమానో కథాపవత్తనత్థమ్పి ఏవమాహ – ‘‘అహం ఖో సమణా’’తి. తతో భగవా వేనేయ్యవసేన సదేవకే లోకే అగ్గకస్సకవప్పకభావం అత్తనో దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అహమ్పి ఖో బ్రాహ్మణా’’తి.

అథ బ్రాహ్మణస్స చిన్తా ఉదపాది – ‘‘అయం సమణో ‘కసామి చ వపామి చా’తి ఆహ. న చస్స ఓళారికాని యుగనఙ్గలాదీని కసిభణ్డాని పస్సామి, సో ముసా ను ఖో భణతి, నో’’తి భగవన్తం పాదతలా పట్ఠాయ యావ ఉపరి కేసన్తా సమ్మాలోకయమానో అఙ్గవిజ్జాయ కతాధికారత్తా ద్వత్తింసవరలక్ఖణసమ్పత్తిమస్స ఞత్వా ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం ఏవరూపో ముసా భణేయ్యా’’తి తావదేవ సఞ్జాతబహుమానో భగవతి సమణవాదం పహాయ గోత్తేన భగవన్తం సముదాచరమానో ఆహ ‘‘న ఖో పన మయం పస్సామ భోతో గోతమస్సా’’తి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా తిక్ఖపఞ్ఞో బ్రాహ్మణో ‘‘గమ్భీరత్థం సన్ధాయ ఇమినా ఏతం వుత్త’’న్తి ఞత్వా పుచ్ఛిత్వా తమత్థం ఞాతుకామో భగవన్తం గాథాయ అజ్ఝభాసి. తేనాహ ఆయస్మా ఆనన్దో ‘‘అథ ఖో కసిభారద్వాజో బ్రాహ్మణో భగవన్తం గాథాయ అజ్ఝభాసీ’’తి. తత్థ గాథాయాతి అక్ఖరపదనియమితేన వచనేన. అజ్ఝభాసీతి అభాసి.

౭౬-౭౭. తత్థ బ్రాహ్మణో ‘‘కసి’’న్తి యుగనఙ్గలాదికసిసమ్భారసమాయోగం వదతి. భగవా పన యస్మా పుబ్బధమ్మసభాగేన రోపేత్వా కథనం నామ బుద్ధానం ఆనుభావో, తస్మా బుద్ధానుభావం దీపేన్తో పుబ్బధమ్మసభాగేన రోపేన్తో ఆహ – ‘‘సద్ధా బీజ’’న్తి. కో పనేత్థ పుబ్బధమ్మసభాగో, నను బ్రాహ్మణేన భగవా యుగనఙ్గలాదికసిసమ్భారసమాయోగం పుచ్ఛితో అథ చ పన అపుచ్ఛితస్స బీజస్స సభాగేన రోపేన్తో ఆహ – ‘‘సద్ధా బీజ’’న్తి, ఏవఞ్చ సతి అననుసన్ధికావ అయం కథా హోతీతి? వుచ్చతే – న బుద్ధానం అననుసన్ధికా నామ కథా అత్థి, నాపి బుద్ధా పుబ్బధమ్మసభాగం అనారోపేత్వా కథేన్తి. ఏవఞ్చేత్థ అనుసన్ధి వేదితబ్బా – అనేన హి బ్రాహ్మణేన భగవా యుగనఙ్గలాదికసిసమ్భారవసేన కసిం పుచ్ఛితో. సో తస్స అనుకమ్పాయ ‘‘ఇదం అపుచ్ఛిత’’న్తి అపరిహాపేత్వా సమూలం సఉపకారం ససమ్భారం సఫలం కసిం ఞాపేతుం మూలతో పట్ఠాయ కసిం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘సద్ధా బీజ’’న్తి. బీజఞ్హి కసియా మూలం తస్మిం సతి కత్తబ్బతో, అసతి అకత్తబ్బతో, తప్పమాణేన చ కత్తబ్బతో. బీజే హి సతి కసిం కరోన్తి, అసతి న కరోన్తి. బీజప్పమాణేన చ కుసలా కస్సకా ఖేత్తం కసన్తి, న ఊనం ‘‘మా నో సస్సం పరిహాయీ’’తి, న అధికం ‘‘మా నో మోఘో వాయామో అహోసీ’’తి. యస్మా చ బీజమేవ మూలం, తస్మా భగవా మూలతో పట్ఠాయ కసిం దస్సేన్తో తస్స బ్రాహ్మణస్స కసియా పుబ్బధమ్మస్స బీజస్స సభాగేన అత్తనో కసియా పుబ్బధమ్మం రోపేన్తో ఆహ – ‘‘సద్ధా బీజ’’న్తి. ఏవమేత్థ పుబ్బధమ్మసభాగో వేదితబ్బో.

పుచ్ఛితంయేవ వత్వా అపుచ్ఛితం పచ్ఛా కిం న వుత్తన్తి చే? తస్స ఉపకారభావతో ధమ్మసమ్బన్ధసమత్థభావతో చ. అయఞ్హి బ్రాహ్మణో పఞ్ఞవా, మిచ్ఛాదిట్ఠికులే పన జాతత్తా సద్ధావిరహితో. సద్ధావిరహితో చ పఞ్ఞవా పరేసం సద్ధాయ అత్తనో విసయే అపటిపజ్జమానో విసేసం నాధిగచ్ఛతి, కిలేసకాలుస్సియభావాపగమప్పసాదమత్తలక్ఖణాపి చస్స దుబ్బలా సద్ధా బలవతియా పఞ్ఞాయ సహ వత్తమానా అత్థసిద్ధిం న కరోతి, హత్థినా సహ ఏకధురే యుత్తగోణో వియ. తస్మా తస్స సద్ధా ఉపకారికా. ఏవం తస్స బ్రాహ్మణస్స సఉపకారభావతో తం బ్రాహ్మణం సద్ధాయ పతిట్ఠాపేన్తేన పచ్ఛాపి వత్తబ్బో అయమత్థో పుబ్బే వుత్తో దేసనాకుసలతాయ యథా అఞ్ఞత్రాపి ‘‘సద్ధా బన్ధతి పాథేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౧.౭౯) చ, ‘‘సద్ధా దుతియా పురిసస్స హోతీ’’తి (సం. ని. ౧.౫౯) చ, ‘‘సద్ధీధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠ’’న్తి (సం. ని. ౧.౭౩, ౨౪౬; సు. ని. ౧౮౪) చ, ‘‘సద్ధాయ తరతి ఓఘ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౪౬) చ, ‘‘సద్ధాహత్థో మహానాగో’’తి (అ. ని. ౬.౪౩; థేరగా. ౬౯౪) చ, ‘‘సద్ధేసికో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకోతి చా’’తి (అ. ని. ౭.౬౭). బీజస్స చ ఉపకారికా వుట్ఠి, సా తదనన్తరఞ్ఞేవ వుచ్చమానా సమత్థా హోతి. ఏవం ధమ్మసమ్బన్ధసమత్థభావతో పచ్ఛాపి వత్తబ్బో అయమత్థో పుబ్బే వుత్తో, అఞ్ఞో చ ఏవంవిధో ఈసాయోత్తాది.

తత్థ సమ్పసాదనలక్ఖణా సద్ధా, ఓకప్పనలక్ఖణా వా, పక్ఖన్దనరసా, అధిముత్తిపచ్చుపట్ఠానా, అకాలుస్సియపచ్చుపట్ఠానా వా, సోతాపత్తియఙ్గపదట్ఠానా, సద్దహితబ్బధమ్మపదట్ఠానా వా, ఆదాసజలతలాదీనం పసాదో వియ చేతసో పసాదభూతా, ఉదకప్పసాదకమణి వియ ఉదకస్స, సమ్పయుత్తధమ్మానం పసాదికా. బీజన్తి పఞ్చవిధం – మూలబీజం, ఖన్ధబీజం, ఫలుబీజం, అగ్గబీజం, బీజబీజమేవ పఞ్చమన్తి. తం సబ్బమ్పి విరుహనట్ఠేన బీజంత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. యథాహ – ‘‘బీజఞ్చేతం విరుహనట్ఠేనా’’తి.

తత్థ యథా బ్రాహ్మణస్స కసియా మూలభూతం బీజం ద్వే కిచ్చాని కరోతి, హేట్ఠా మూలేన పతిట్ఠాతి, ఉపరి అఙ్కురం ఉట్ఠాపేతి; ఏవం భగవతో కసియా మూలభూతా సద్ధా హేట్ఠా సీలమూలేన పతిట్ఠాతి, ఉపరి సమథవిపస్సనఙ్కురం ఉట్ఠాపేతి. యథా చ తం మూలేన పథవిరసం ఆపోరసం గహేత్వా నాళేన ధఞ్ఞపరిపాకగహణత్థం వడ్ఢతి; ఏవమయం సీలమూలేన సమథవిపస్సనారసం గహేత్వా అరియమగ్గనాళేన అరియఫలధఞ్ఞపరిపాకగహణత్థం వడ్ఢతి. యథా చ తం సుభూమియం పతిట్ఠహిత్వా మూలఙ్కురపణ్ణనాళకణ్డప్పసవేహి వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పత్వా, ఖీరం జనేత్వా, అనేకసాలిఫలభరితం సాలిసీసం నిప్ఫాదేతి; ఏవమయం చిత్తసన్తానే పతిట్ఠహిత్వా సీలచిత్తదిట్ఠికఙ్ఖావితరణమగ్గామగ్గఞాణదస్సనపటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీహి వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పత్వా ఞాణదస్సనవిసుద్ధిఖీరం జనేత్వా అనేకపటిసమ్భిదాభిఞ్ఞాభరితం అరహత్తఫలం నిప్ఫాదేతి. తేనాహ భగవా – ‘‘సద్ధా బీజ’’న్తి.

తత్థ సియా ‘‘పరోపఞ్ఞాసకుసలధమ్మేసు ఏకతో ఉప్పజ్జమానేసు కస్మా సద్ధావ బీజన్తి వుత్తా’’తి? వుచ్చతే – బీజకిచ్చకరణతో. యథా హి తేసు విఞ్ఞాణంయేవ విజాననకిచ్చం కరోతి, ఏవం సద్ధా బీజకిచ్చం, సా చ సబ్బకుసలానం మూలభూతా. యథాహ –

‘‘సద్ధాజాతో ఉపసఙ్కమతి, ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసతి, పయిరుపాసన్తో సోతం ఓదహతి, ఓహితసోతో ధమ్మం సుణాతి, సుత్వా ధమ్మం ధారేతి, ధతానం ధమ్మానం అత్థం ఉపపరిక్ఖతి, అత్థం ఉపపరిక్ఖతో ధమ్మా నిజ్ఝానం ఖమన్తి, ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తియా సతి ఛన్దో జాయతి, ఛన్దజాతో ఉస్సహతి, ఉస్సాహేత్వా తులయతి, తులయిత్వా పదహతి, పహితత్తో సమానో కాయేన చేవ పరమసచ్చం సచ్ఛికరోతి, పఞ్ఞాయ చ నం అతివిజ్ఝపస్సతీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౮౩, ౪౩౨).

తపతి అకుసలే ధమ్మే కాయఞ్చాతి తపో; ఇన్ద్రియసంవరవీరియధుతఙ్గదుక్కరకారికానం ఏతం అధివచనం. ఇధ పన ఇన్ద్రియసంవరో అధిప్పేతో. వుట్ఠీతి వస్సవుట్ఠివాతవుట్ఠీతిఆదినా అనేకవిధా. ఇధ వస్సవుట్ఠి అధిప్పేతా. యథా హి బ్రాహ్మణస్స వస్సవుట్ఠిసమనుగ్గహితం బీజం బీజమూలకఞ్చ సస్సం విరుహతి న మిలాయతి నిప్ఫత్తిం గచ్ఛతి, ఏవం భగవతో ఇన్ద్రియసంవరసమనుగ్గహితా సద్ధా సద్ధామూలా చ సీలాదయో ధమ్మా విరుహన్తి న మిలాయన్తి నిప్ఫత్తిం గచ్ఛన్తి. తేనాహ – ‘‘తపో వుట్ఠీ’’తి. ‘‘పఞ్ఞా మే’’తి ఏత్థ చ వుత్తో మే-సద్దో ఇమేసుపి పదేసు యోజేతబ్బో ‘‘సద్ధా మే బీజం, తపో మే వుట్ఠీ’’తి. తేన కిం దీపేతి? యథా, బ్రాహ్మణ, తయా వపితే బీజే సచే వుట్ఠి అత్థి, సాధు, నో చే అత్థి, ఉదకమ్పి దాతబ్బం హోతి, తథా మయా హిరి-ఈసే పఞ్ఞాయుగనఙ్గలే మనోయోత్తేన ఏకాబద్ధే కతే వీరియబలిబద్దే యోజేత్వా సతిపాచనేన విజ్ఝిత్వా అత్తనో చిత్తసన్తానఖేత్తే సద్ధాబీజే వపితే వుట్ఠి-అభావో నామ నత్థి. అయం పన మే సతతం సమితం తపో వుట్ఠీతి.

పజానాతి ఏతాయ పుగ్గలో, సయం వా పజానాతీతి పఞ్ఞా, సా కామావచరాదిభేదతో అనేకవిధా. ఇధ పన సహ విపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞా అధిప్పేతా. యుగనఙ్గలన్తి యుగఞ్చ నఙ్గలఞ్చ. యథా హి బ్రాహ్మణస్స యుగనఙ్గలం, ఏవం భగవతో దువిధాపి పఞ్ఞా. తత్థ యథా యుగం ఈసాయ ఉపనిస్సయం హోతి, పురతో హోతి, ఈసాబద్ధం హోతి, యోత్తానం నిస్సయం హోతి, బలిబద్దానం ఏకతో గమనం ధారేతి, ఏవం పఞ్ఞా హిరిపముఖానం ధమ్మానం ఉపనిస్సయా హోతి. యథాహ – ‘‘పఞ్ఞుత్తరా సబ్బే కుసలా ధమ్మా’’తి (అ. ని. ౮.౮౩) చ, ‘‘పఞ్ఞా హి సేట్ఠా కుసలా వదన్తి, నక్ఖత్తరాజారివ తారకాన’’న్తి (జా. ౨.౧౭.౮౧) చ. కుసలానం ధమ్మానం పుబ్బఙ్గమట్ఠేన పురతో చ హోతి. యథాహ – ‘‘సీలం హిరీ చాపి సతఞ్చ ధమ్మో, అన్వాయికా పఞ్ఞవతో భవన్తీ’’తి. హిరివిప్పయోగేన అనుప్పత్తితో ఈసాబద్ధా హోతి, మనోసఙ్ఖాతస్స సమాధియోత్తస్స నిస్సయపచ్చయతో యోత్తానం నిస్సయో హోతి, అచ్చారద్ధాతిలీనభావపటిసేధనతో వీరియబలిబద్దానం ఏకతో గమనం ధారేతి. యథా చ నఙ్గలం ఫాలయుత్తం కసనకాలే పథవిఘనం భిన్దతి, మూలసన్తానకాని పదాలేతి, ఏవం సతియుత్తా పఞ్ఞా విపస్సనాకాలే ధమ్మానం సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణఘనం భిన్దతి, సబ్బకిలేసమూలసన్తానకాని పదాలేతి. సా చ ఖో లోకుత్తరావ ఇతరా పన లోకియాపి సియా. తేనాహ – ‘‘పఞ్ఞా మే యుగనఙ్గల’’న్తి.

హిరీయతి ఏతాయ పుగ్గలో, సయం వా హిరీయతి అకుసలప్పవత్తిం జిగుచ్ఛతీతి హిరీ. తగ్గహణేన సహచరణభావతో ఓత్తప్పం గహితంయేవ హోతి. ఈసాతి యుగనఙ్గలసన్ధారికా దారుయట్ఠి. యథా హి బ్రాహ్మణస్స ఈసా యుగనఙ్గలం సన్ధారేతి, ఏవం భగవతోపి హిరీ లోకియలోకుత్తరపఞ్ఞాసఙ్ఖాతం యుగనఙ్గలం సన్ధారేతి హిరియా అసతి పఞ్ఞాయ అభావతో. యథా చ ఈసాపటిబద్ధం యుగనఙ్గలం కిచ్చకరం హోతి అచలం అసిథిలం, ఏవం హిరిపటిబద్ధా చ పఞ్ఞా కిచ్చకారీ హోతి అచలా అసిథిలా అబ్బోకిణ్ణా అహిరికేన. తేనాహ ‘‘హిరీ ఈసా’’తి.

మునాతీతి మనో, చిత్తస్సేతం అధివచనం. ఇధ పన మనోసీసేన తంసమ్పయుత్తో సమాధి అధిప్పేతో. యోత్తన్తి రజ్జుబన్ధనం. తం తివిధం ఈసాయ సహ యుగస్స బన్ధనం, యుగేన సహ బలిబద్దానం బన్ధనం, సారథినా సహ బలిబద్దానం బన్ధనన్తి. తత్థ యథా బ్రాహ్మణస్స యోత్తం ఈసాయుగబలిబద్దే ఏకాబద్ధే కత్వా సకకిచ్చే పటిపాదేతి, ఏవం భగవతో సమాధి సబ్బేవ తే హిరిపఞ్ఞావీరియధమ్మే ఏకారమ్మణే అవిక్ఖేపభావేన బన్ధిత్వా సకకిచ్చే పటిపాదేతి. తేనాహ – ‘‘మనో యోత్త’’న్తి.

సరతి ఏతాయ చిరకతాదిమత్థం పుగ్గలో, సయం వా సరతీతి సతి, సా అసమ్ముస్సనలక్ఖణా. ఫాలేతీతి ఫాలో. పాజేతి ఏతేనాతి పాజనం. తం ఇధ ‘‘పాచన’’న్తి వుచ్చతి, పతోదస్సేతం అధివచనం. ఫాలో చ పాచనఞ్చ ఫాలపాచనం. యథా హి బ్రాహ్మణస్స ఫాలపాచనం, ఏవం భగవతో విపస్సనాయుత్తా మగ్గయుత్తా చ సతి. తత్థ యథా ఫాలో నఙ్గలమనురక్ఖతి, పురతో చస్స గచ్ఛతి, ఏవం సతి కుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేసమానా ఆరమ్మణే వా ఉపట్ఠాపయమానా పఞ్ఞానఙ్గలం రక్ఖతి, తథా హి ‘‘సతారక్ఖేన చేతసా విహరతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౧౦.౨౦) ‘‘ఆరక్ఖా’’తి వుత్తా. అసమ్ముస్సనవసేన చస్స పురతో హోతి. సతిపరిచితే హి ధమ్మే పఞ్ఞా పజానాతి, నో సమ్ముట్ఠే. యథా చ పాచనం బలిబద్దానం విజ్ఝనభయం దస్సేన్తం సంసీదనం న దేతి, ఉప్పథగమనఞ్చ వారేతి, ఏవం సతి వీరియబలిబద్దానం అపాయభయం దస్సేన్తీ కోసజ్జసంసీదనం న దేతి, కామగుణసఙ్ఖాతే అగోచరే చారం నివారేత్వా కమ్మట్ఠానే నియోజేన్తీ ఉప్పథగమనఞ్చ వారేతి. తేనాహ – ‘‘సతి మే ఫాలపాచన’’న్తి.

౭౮. కాయగుత్తోతి తివిధేన కాయసుచరితేన గుత్తో. వచీగుత్తోతి చతుబ్బిధేన వచీసుచరితేన గుత్తో. ఏత్తావతా పాతిమోక్ఖసంవరసీలం వుత్తం. ఆహారే ఉదరే యతోతి ఏత్థ ఆహారముఖేన సబ్బపచ్చయానం సఙ్గహితత్తా చతుబ్బిధేపి పచ్చయే యతో సంయతో నిరుపక్కిలేసోతి అత్థో. ఇమినా ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం వుత్తం. ఉదరే యతోతి ఉదరే యతో సంయతో మితభోజీ, ఆహారే మత్తఞ్ఞూతి వుత్తం హోతి. ఇమినా భోజనే మత్తఞ్ఞుతాముఖేన పచ్చయపటిసేవనసీలం వుత్తం. తేన కిం దీపేతి? యథా త్వం, బ్రాహ్మణ, బీజం వపిత్వా సస్సపరిపాలనత్థం కణ్టకవతిం వా రుక్ఖవతిం వా పాకారపరిక్ఖేపం వా కరోసి, తేన తే గోమహింసమిగగణా పవేసం అలభన్తా సస్సం న విలుమ్పన్తి, ఏవమహమ్పి సద్ధాబీజం వపిత్వా నానప్పకారకుసలసస్సపరిపాలనత్థం కాయవచీఆహారగుత్తిమయం తివిధపరిక్ఖేపం కరోమి. తేన మే రాగాదిఅకుసలధమ్మగోమహింసమిగగణా పవేసం అలభన్తా నానప్పకారకుసలసస్సం న విలుమ్పన్తీతి.

సచ్చం కరోమి నిద్దానన్తి ఏత్థ ద్వీహి ద్వారేహి అవిసంవాదనం సచ్చం. నిద్దానన్తి ఛేదనం లుననం ఉప్పాటనం, కరణత్థే చేతం ఉపయోగవచనం వేదితబ్బం. అయఞ్హి ఏత్థ అత్థో ‘‘సచ్చేన కరోమి నిద్దాన’’న్తి. కిం వుత్తం హోతి? యథా త్వం బాహిరం కసిం కసిత్వా సస్సదూసకానం తిణానం హత్థేన వా అసితేన వా నిద్దానం కరోసి; ఏవమహమ్పి అజ్ఝత్తికం కసిం కసిత్వా కుసలసస్సదూసకానం విసంవాదనతిణానం సచ్చేన నిద్దానం కరోమి. ఞాణసచ్చం వా ఏత్థ సచ్చన్తి వేదితబ్బం, యం తం యథాభూతఞాణన్తి వుచ్చతి. తేన అత్తసఞ్ఞాదీనం తిణానం నిద్దానం కరోమీతి ఏవం యోజేతబ్బం. అథ వా నిద్దానన్తి ఛేదకం లావకం, ఉప్పాటకన్తి అత్థో. ఏవం సన్తే యథా త్వం దాసం వా కమ్మకరం వా నిద్దానం కరోసి, ‘‘నిద్దేహి తిణానీ’’తి తిణానం ఛేదకం లావకం ఉప్పాటకం కరోసి; ఏవమహం సచ్చం కరోమీతి ఉపయోగవచనేనేవ వత్తుం యుజ్జతి. అథ వా సచ్చన్తి దిట్ఠిసచ్చం. తమహం నిద్దానం కరోమి, ఛిన్దితబ్బం లునితబ్బం ఉప్పాటేతబ్బం కరోమీతి ఏవమ్పి ఉపయోగవచనేనేవ వత్తుం యుజ్జతి.

సోరచ్చం మే పమోచనన్తి ఏత్థ యం తం ‘‘కాయికో అవీతిక్కమో, వాచసికో అవీతిక్కమో’’తి, ఏవం సీలమేవ ‘‘సోరచ్చ’’న్తి వుత్తం, న తం ఇధ అధిప్పేతం, వుత్తమేవ ఏతం ‘‘కాయగుత్తో’’తిఆదినా నయేన, అరహత్తఫలం పన అధిప్పేతం. తమ్పి హి సున్దరే నిబ్బానే రతభావతో ‘‘సోరచ్చ’’న్తి వుచ్చతి. పమోచనన్తి యోగ్గవిస్సజ్జనం. కిం వుత్తం హోతి? యథా తవ పమోచనం పునపి సాయన్హే వా దుతియదివసే వా అనాగతసంవచ్ఛరే వా యోజేతబ్బతో అప్పమోచనమేవ హోతి, న మమ ఏవం. న హి మమ అన్తరా మోచనం నామ అత్థి. అహఞ్హి దీపఙ్కరదసబలకాలతో పభుతి పఞ్ఞానఙ్గలే వీరియబలిబద్దే యోజేత్వా చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ మహాకసిం కసన్తో తావ న ముఞ్చిం, యావ న సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝి. యదా చ మే సబ్బం తం కాలం ఖేపేత్వా బోధిరుక్ఖమూలే అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నస్స సబ్బగుణపరివారం అరహత్తఫలం ఉదపాది, తదా మయా తం సబ్బుస్సుక్కపటిప్పస్సద్ధిప్పత్తియా పముత్తం, న దాని పున యోజేతబ్బం భవిస్సతీతి. ఏతమత్థం సన్ధాయాహ భగవా – ‘‘సోరచ్చం మే పమోచన’’న్తి.

౭౯. వీరియం మే ధురధోరయ్హన్తి ఏత్థ వీరియన్తి ‘‘కాయికో వా, చేతసికో వా వీరియారమ్భో’’తిఆదినా నయేన వుత్తపధానం. ధురాయం ధోరయ్హం ధురధోరయ్హం, ధురం వహతీతి అత్థో. యథా హి బ్రాహ్మణస్స ధురాయం ధోరయ్హాకడ్ఢితం నఙ్గలం భూమిఘనం భిన్దతి, మూలసన్తానకాని చ పదాలేతి, ఏవం భగవతో వీరియాకడ్ఢితం పఞ్ఞానఙ్గలం యథావుత్తం ఘనం భిన్దతి, కిలేససన్తానకాని చ పదాలేతి. తేనాహ – ‘‘వీరియం మే ధురధోరయ్హ’’న్తి. అథ వా పురిమధురం వహన్తా ధురా, మూలధురం వహన్తా ధోరయ్హా; ధురా చ ధోరయ్హా చ ధురధోరయ్హా. తత్థ యథా బ్రాహ్మణస్స ఏకమేకస్మిం నఙ్గలే చతుబలిబద్దప్పభేదం ధురధోరయ్హం వహన్తం ఉప్పన్నానుప్పన్నతిణమూలఘాతం సస్ససమ్పత్తిఞ్చ సాధేతి, ఏవం భగవతో చతుసమ్మప్పధానవీరియప్పభేదం ధురధోరయ్హం వహన్తం ఉప్పన్నానుప్పన్నాకుసలమూలఘాతం కుసలసమ్పత్తిఞ్చ సాధేతి. తేనాహ – ‘‘వీరియం మే ధురధోరయ్హ’’న్తి.

యోగక్ఖేమాధివాహనన్తి ఏత్థ యోగేహి ఖేమత్తా ‘‘యోగక్ఖేమ’’న్తి నిబ్బానం వుచ్చతి, తం అధికత్వా వాహీయతి, అభిముఖం వా వాహీయతీతి అధివాహనం. యోగక్ఖేమస్స అధివాహనం యోగక్ఖేమాధివాహనం. తేన కిం దీపేతి? యథా తవ ధురధోరయ్హం పురత్థిమం దిసం పచ్ఛిమాదీసు వా అఞ్ఞతరం అభిముఖం వాహీయతి, తథా మమ ధురధోరయ్హం నిబ్బానాభిముఖం వాహీయతి.

ఏవం వాహియమానఞ్చ గచ్ఛతి అనివత్తన్తం. యథా తవ నఙ్గలం వహన్తం ధురధోరయ్హం ఖేత్తకోటిం పత్వా పున నివత్తతి, ఏవం అనివత్తన్తం దీపఙ్కరకాలతో పభుతి గచ్ఛతేవ. యస్మా వా తేన తేన మగ్గేన పహీనా కిలేసా పునప్పునం పహాతబ్బా న హోన్తి, యథా తవ నఙ్గలేన ఛిన్నాని తిణాని పునపి అపరస్మిం సమయే ఛిన్దితబ్బాని హోన్తి, తస్మాపి ఏతం పఠమమగ్గవసేన దిట్ఠేకట్ఠే కిలేసే, దుతియవసేన ఓళారికే, తతియవసేన అనుసహగతే కిలేసే, చతుత్థవసేన సబ్బకిలేసే పజహన్తం గచ్ఛతి అనివత్తన్తం. అథ వా గచ్ఛతి అనివత్తన్తి నివత్తనరహితం హుత్వా గచ్ఛతీతి అత్థో. న్తి తం ధురధోరయ్హం. ఏవమ్పేత్థ పదచ్ఛేదో వేదితబ్బో. ఏవం గచ్ఛన్తఞ్చ యథా తవ ధురధోరయ్హం న తం ఠానం గచ్ఛతి, యత్థ గన్త్వా కస్సకో అసోకో నిస్సోకో విరజో హుత్వా న సోచతి, ఏతం పన తం ఠానం గచ్ఛతి, యత్థ గన్త్వా న సోచతి. యత్థ సతిపాచనేన ఏతం వీరియధురధోరయ్హం చోదేన్తో గన్త్వా మాదిసో కస్సకో అసోకో నిస్సోకో విరజో హుత్వా న సోచతి, తం సబ్బసోకసల్లసముగ్ఘాతభూతం నిబ్బానామతసఙ్ఖాతం ఠానం గచ్ఛతీతి.

౮౦. ఇదాని నిగమనం కరోన్తో భగవా ఇమం గాథమాహ –

‘‘ఏవమేసా కసీ కట్ఠా, సా హోతి అమతప్ఫలా;

ఏతం కసిం కసిత్వాన, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి.

తస్సాయం సఙ్ఖేపత్థో – మయా బ్రాహ్మణ ఏసా సద్ధాబీజా తపోవుట్ఠియా అనుగ్గహితా కసి, పఞ్ఞామయం యుగనఙ్గలం, హిరిమయఞ్చ ఈసం, మనోమయేన యోత్తేన, ఏకాబద్ధం కత్వా, పఞ్ఞానఙ్గలే సతిఫాలం ఆకోటేత్వా, సతిపాచనం గహేత్వా, కాయవచీఆహారగుత్తియా గోపేత్వా, సచ్చం నిద్దానం కత్వా, సోరచ్చం పమోచనం వీరియం ధురధోరయ్హం యోగక్ఖేమాభిముఖం అనివత్తన్తం వాహేన్తేన కట్ఠా, కసికమ్మపరియోసానం చతుబ్బిధం సామఞ్ఞఫలం పాపితా, సా హోతి అమతప్ఫలా, సా ఏసా కసి అమతప్ఫలా హోతి. అమతం వుచ్చతి నిబ్బానం, నిబ్బానానిసంసా హోతీతి అత్థో. సా ఖో పనేసా కసి న మమేవేకస్స అమతప్ఫలా హోతి, అపిచ, ఖో, పన యో కోచి ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా వేస్సో వా సుద్దో వా గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా ఏతం కసిం కసతి, సో సబ్బోపి ఏతం కసిం కసిత్వాన, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతి, సబ్బస్మా వట్టదుక్ఖదుక్ఖదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖా పముచ్చతీతి. ఏవం భగవా బ్రాహ్మణస్స అరహత్తనికూటేన నిబ్బానపరియోసానం కత్వా దేసనం నిట్ఠాపేసి.

తతో బ్రాహ్మణో గమ్భీరత్థం దేసనం సుత్వా ‘‘మమ కసిఫలం భుఞ్జిత్వా అపరజ్జు ఏవ ఛాతో హోతి, ఇమస్స పన కసి అమతప్ఫలా, తస్సా ఫలం భుఞ్జిత్వా సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి చ విదిత్వా పసన్నో పసన్నాకారం కాతుం పాయాసం దాతుమారద్ధో. తేనాహ ‘‘అథ ఖో కసిభారద్వాజో’’తి. తత్థ మహతియాతి మహతియన్తి అత్థో. కంసపాతియాతి సువణ్ణపాతియం, సతసహస్సగ్ఘనకే అత్తనో సువణ్ణథాలే. వడ్ఢేత్వాతి ఛుపిత్వా, ఆకిరిత్వాతి వుత్తం హోతి. భగవతో ఉపనామేసీతి సప్పిమధుఫాణితాదీహి విచిత్రం కత్వా, దుకూలవితానేన పటిచ్ఛాదేత్వా, ఉక్ఖిపిత్వా, సక్కచ్చం తథాగతస్స అభిహరి. కిన్తి? ‘‘భుఞ్జతు భవం గోతమో పాయాసం, కస్సకో భవ’’న్తి. తతో కస్సకభావసాధకం కారణమాహ ‘‘యఞ్హి…పే… కసతీ’’తి, యస్మా భవం…పే… కసతీతి వుత్తం హోతి. అథ భగవా ‘‘గాథాభిగీతం మే’’తి ఆహ.

౮౧. తత్థ గాథాభిగీతన్తి గాథాహి అభిగీతం, గాథాయో భాసిత్వా లద్ధన్తి వుత్తం హోతి. మేతి మయా. అభోజనేయ్యన్తి భుఞ్జనారహం న హోతి. సమ్పస్సతన్తి సమ్మా ఆజీవసుద్ధిం పస్సతం, సమన్తా వా పస్సతం సమ్పస్సతం, బుద్ధానన్తి వుత్తం హోతి. నేస ధమ్మోతి ‘‘గాథాభిగీతం భుఞ్జితబ్బ’’న్తి ఏస ధమ్మో ఏతం చారిత్తం న హోతి, తస్మా గాథాభిగీతం పనుదన్తి బుద్ధా పటిక్ఖిపన్తి న భుఞ్జన్తీతి. కిం పన భగవతా పాయాసత్థం గాథా అభిగీతా, యేన ఏవమాహాతి? న ఏతదత్థం అభిగీతా, అపిచ, ఖో, పన పాతో పట్ఠాయ ఖేత్తసమీపే ఠత్వా కటచ్ఛుభిక్ఖమ్పి అలభిత్వా పున సకలబుద్ధగుణే పకాసేత్వా లద్ధం తదేతం నటనచ్చకాదీహి నచ్చిత్వా గాయిత్వా చ లద్ధసదిసం హోతి, తేన ‘‘గాథాభిగీత’’న్తి వుత్తం. తాదిసఞ్చ యస్మా బుద్ధానం న కప్పతి, తస్మా ‘‘అభోజనేయ్య’’న్తి వుత్తం. అప్పిచ్ఛతానురూపఞ్చేతం న హోతి, తస్మాపి పచ్ఛిమం జనతం అనుకమ్పమానేన చ ఏవం వుత్తం. యత్ర చ నామ పరప్పకాసితేనాపి అత్తనో గుణేన ఉప్పన్నం లాభం పటిక్ఖిపన్తి సేయ్యథాపి అప్పిచ్ఛో ఘటికారో కుమ్భకారో, తత్ర కథం కోటిప్పత్తాయ అప్పిచ్ఛతాయ సమన్నాగతో భగవా అత్తనావ అత్తనో గుణప్పకాసనేన ఉప్పన్నం లాభం సాదియిస్సతి, యతో యుత్తమేవ ఏతం భగవతో వత్తున్తి.

ఏత్తావతా ‘‘అప్పసన్నం అదాతుకామం బ్రాహ్మణం గాథాగాయనేన దాతుకామం కత్వా, సమణో గోతమో భోజనం పటిగ్గహేసి, ఆమిసకారణా ఇమస్స దేసనా’’తి ఇమమ్హా లోకాపవాదా అత్తానం మోచేన్తో దేసనాపారిసుద్ధిం దీపేత్వా, ఇదాని ఆజీవపారిసుద్ధిం దీపేన్తో ఆహ ‘‘ధమ్మే సతీ బ్రాహ్మణ వుత్తిరేసా’’తి తస్సత్థో – ఆజీవపారిసుద్ధిధమ్మే వా దసవిధసుచరితధమ్మే వా బుద్ధానం చారిత్తధమ్మే వా సతి సంవిజ్జమానే అనుపహతే వత్తమానే వుత్తిరేసా ఏకన్తవోదాతా ఆకాసే పాణిప్పసారణకప్పా ఏసనా పరియేసనా జీవితవుత్తి బుద్ధానం బ్రాహ్మణాతి.

౮౨. ఏవం వుత్తే బ్రాహ్మణో ‘‘పాయాసం మే పటిక్ఖిపతి, అకప్పియం కిరేతం భోజనం, అధఞ్ఞో వతస్మిం, దానం దాతుం న లభామీ’’తి దోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా ‘‘అప్పేవ నామ అఞ్ఞం పటిగ్గణ్హేయ్యా’’తి చ చిన్తేసి. తం ఞత్వా భగవా ‘‘అహం భిక్ఖాచారవేలం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఆగతో – ‘ఏత్తకేన కాలేన ఇమం బ్రాహ్మణం పసాదేస్సామీ’తి, బ్రాహ్మణో చ దోమనస్సం అకాసి. ఇదాని తేన దోమనస్సేన మయి చిత్తం పకోపేత్వా అమతవరధమ్మం పటివిజ్ఝితుం న సక్ఖిస్సతీ’’తి బ్రాహ్మణస్స పసాదజననత్థం తేన పత్థితమనోరథం పూరేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞేన చ కేవలిన’’న్తి. తత్థ కేవలినన్తి సబ్బగుణపరిపుణ్ణం, సబ్బయోగవిసంయుత్తం వాతి అత్థో. మహన్తానం సీలక్ఖన్ధాదీనం గుణానం ఏసనతో మహేసిం. పరిక్ఖీణసబ్బాసవత్తా ఖీణాసవం. హత్థపాదకుక్కుచ్చమాదిం కత్వా వూపసన్తసబ్బకుక్కుచ్చత్తా కుక్కుచ్చవూపసన్తం. ఉపట్ఠహస్సూతి పరివిసస్సు పటిమానయస్సు. ఏవం బ్రాహ్మణేన చిత్తే ఉప్పాదితేపి పరియాయమేవ భణతి, న తు భణతి ‘‘దేహి, ఆహరాహీ’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

అథ బ్రాహ్మణో ‘‘అయం పాయాసో భగవతో ఆనీతో నాహం అరహామి తం అత్తనో ఛన్దేన కస్సచి దాతు’’న్తి చిన్తేత్వా ఆహ ‘‘అథ కస్స చాహ’’న్తి. తతో భగవా ‘‘తం పాయాసం ఠపేత్వా తథాగతం తథాగతసావకఞ్చ అఞ్ఞస్స అజీరణధమ్మో’’తి ఞత్వా ఆహ – ‘‘న ఖ్వాహం త’’న్తి. తత్థ సదేవకవచనేన పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం, సమారకవచనేన ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం, సబ్రహ్మకవచనేన రూపావచరబ్రహ్మగ్గహణం అరూపావచరా పన భుఞ్జేయ్యున్తి అసమ్భావనేయ్యా. సస్సమణబ్రాహ్మణివచనేన సాసనపచ్చత్థికపచ్చామిత్తసమణబ్రాహ్మణగ్గహణం సమితపాపబాహితపాపసమణబ్రాహ్మణగ్గహణఞ్చ. పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణం, సదేవమనుస్సవచనేన సమ్ముతిదేవఅవసేసమనుస్సగ్గహణం. ఏవమేత్థ తీహి వచనేహి ఓకాసలోకో, ద్వీహి పజావసేన సత్తలోకో గహితోతి వేదితబ్బో. ఏస సఙ్ఖేపో, విత్థారం పన ఆళవకసుత్తే వణ్ణయిస్సామ.

కస్మా పన సదేవకాదీసు కస్సచి న సమ్మా పరిణామం గచ్ఛేయ్యాతి? ఓళారికే సుఖుమోజాపక్ఖిపనతో. ఇమస్మిఞ్హి పాయాసే భగవన్తం ఉద్దిస్స గహితమత్తేయేవ దేవతాహి ఓజా పక్ఖిత్తా యథా సుజాతాయ పాయాసే, చున్దస్స చ సూకరమద్దవే పచ్చమానే, వేరఞ్జాయఞ్చ భగవతా గహితగహితాలోపే, భేసజ్జక్ఖన్ధకే చ కచ్చానస్స గుళ్హకుమ్భస్మిం అవసిట్ఠగుళ్హే. సో ఓళారికే సుఖుమోజాపక్ఖిపనతో దేవానం న పరిణమతి. దేవా హి సుఖుమసరీరా, తేసం ఓళారికో మనుస్సాహారో న సమ్మా పరిణమతి. మనుస్సానమ్పి న పరిణమతి. మనుస్సా హి ఓళారికసరీరా, తేసం సుఖుమా దిబ్బోజా న సమ్మా పరిణమతి. తథాగతస్స పన పకతిఅగ్గినావ పరిణమతి, సమ్మా జీరతి. కాయబలఞాణబలప్పభావేనాతి ఏకే తథాగతసావకస్స ఖీణాసవస్సేతం సమాధిబలేన మత్తఞ్ఞుతాయ చ పరిణమతి, ఇతరేసం ఇద్ధిమన్తానమ్పి న పరిణమతి. అచిన్తనీయం వా ఏత్థ కారణం, బుద్ధవిసయో ఏసోతి.

తేన హి త్వన్తి యస్మా అఞ్ఞం న పస్సామి, మమ న కప్పతి, మమ అకప్పన్తం సావకస్సాపి మే న కప్పతి, తస్మా త్వం బ్రాహ్మణాతి వుత్తం హోతి. అప్పహరితేతి పరిత్తహరితతిణే, అప్పరుళ్హరితతిణే వా పాసాణపిట్ఠిసదిసే. అప్పాణకేతి నిప్పాణకే, పాయాసజ్ఝోత్థరణకారణేన మరితబ్బపాణరహితే వా మహాఉదకక్ఖన్ధే. సహ తిణనిస్సితేహి పాణేహి తిణానం పాణకానఞ్చ అనురక్ఖణత్థాయ ఏతం వుత్తం. చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాయతీతి ఏవం సద్దం కరోతి. సంధూపాయతీతి సమన్తా ధూపాయతి. సమ్పధూపాయతీతి తథేవ అధిమత్తం ధూపాయతి. కస్మా ఏవం అహోసీతి? భగవతో ఆనుభావేన, న ఉదకస్స, న పాయాసస్స, న బ్రాహ్మణస్స, న అఞ్ఞేసం దేవయక్ఖాదీనం. భగవా హి బ్రాహ్మణస్స ధమ్మసంవేగత్థం తథా అధిట్ఠాసి. సేయ్యథాపి నామాతి ఓపమ్మనిదస్సనమత్తమేతం, యథా ఫాలోతి ఏత్తకమేవ వుత్తం హోతి. సంవిగ్గో చిత్తేన, లోమహట్ఠజాతో సరీరేన. సరీరే కిరస్స నవనవుతిలోమకూపసహస్సాని సువణ్ణభిత్తియా ఆహతమణినాగదన్తా వియ ఉద్ధగ్గా అహేసుం. సేసం పాకటమేవ.

పాదేసు పన నిపతిత్వా భగవతో ధమ్మదేసనం అబ్భనుమోదమానో భగవన్తం ఏతదవోచ ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమా’’తి. అబ్భనుమోదనే హి అయమిధ అభిక్కన్త సద్దో. విత్థారతో పనస్స మఙ్గలసుత్తవణ్ణనాయం అత్థవణ్ణనా ఆవి భవిస్సతి. యస్మా చ అబ్భనుమోదనత్థే, తస్మా సాధు సాధు భో గోతమాతి వుత్తం హోతీతి వేదితబ్బం.

‘‘భయే కోధే పసంసాయం, తురితే కోతూహలచ్ఛరే;

హాసే సోకే పసాదే చ, కరే ఆమేడితం బుధో’’తి. –

ఇమినా చ లక్ఖణేన ఇధ పసాదవసేన పసంసావసేన చాయం ద్విక్ఖత్తుం వుత్తోతి వేదితబ్బో. అథ వా అభిక్కన్తన్తి అభికన్తం అతిఇట్ఠం, అతిమనాపం, అతిసున్దరన్తి వుత్తం హోతి.

తత్థ ఏకేన అభిక్కన్తసద్దేన దేసనం థోమేతి, ఏకేన అత్తనో పసాదం. అయఞ్హి ఏత్థ అధిప్పాయో – అభిక్కన్తం, భో గోతమ, యదిదం భోతో గోతమస్స ధమ్మదేసనా, అభిక్కన్తం యదిదం భోతో గోతమస్స ధమ్మదేసనం ఆగమ్మ మమ పసాదోతి. భగవతో ఏవ వా వచనం ద్వే ద్వే అత్థే సన్ధాయ థోమేతి – భోతో గోతమస్స వచనం అభిక్కన్తం దోసనాసనతో, అభిక్కన్తం గుణాధిగమనతో, తథా సద్ధాజననతో, పఞ్ఞాజననతో, సాత్థతో, సబ్యఞ్జనతో, ఉత్తానపదతో, గమ్భీరత్థతో, కణ్ణసుఖతో, హదయఙ్గమతో, అనత్తుక్కంసనతో, అపరవమ్భనతో, కరుణాసీతలతో, పఞ్ఞావదాతతో, ఆపాథరమణీయతో, విమద్దక్ఖమతో, సుయ్యమానసుఖతో, వీమంసియమానహితతోతి ఏవమాదీహి యోజేతబ్బం.

తతో పరమ్పి చతూహి ఉపమాహి దేసనంయేవ థోమేతి. తత్థ నిక్కుజ్జితన్తి అధోముఖట్ఠపితం, హేట్ఠా ముఖజాతం వా. ఉక్కుజ్జేయ్యాతి ఉపరిముఖం కరేయ్య. పటిచ్ఛన్నన్తి తిణపణ్ణాదిచ్ఛాదితం. వివరేయ్యాతి ఉగ్ఘాటేయ్య. మూళ్హస్సాతి దిసామూళ్హస్స. మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్యాతి హత్థే గహేత్వా ‘‘ఏస మగ్గో’’తి వదేయ్య. అన్ధకారేతి కాళపక్ఖచాతుద్దసీఅడ్ఢరత్తఘనవనసణ్డమేఘపటలేహి చతురఙ్గే తమసి. అయం తావ పదత్థో.

అయం పన అధిప్పాయయోజనా – యథా కోచి నిక్కుజ్జితం ఉక్కుజ్జేయ్య, ఏవం సద్ధమ్మవిముఖం అసద్ధమ్మపతితం మం అసద్ధమ్మా వుట్ఠాపేన్తేన, యథా పటిచ్ఛన్నం వివరేయ్య; ఏవం కస్సపస్స భగవతో సాసనన్తరధానా పభుతి మిచ్ఛాదిట్ఠిగహనపటిచ్ఛన్నం సాసనం వివరన్తేన, యథా మూళ్హస్స మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, ఏవం కుమ్మగ్గమిచ్ఛామగ్గపటిపన్నస్స మే సగ్గమోక్ఖమగ్గం ఆచిక్ఖన్తేన, యథా అన్ధకారే తేలపజ్జోతం ధారేయ్య, ఏవం మోహన్ధకారనిముగ్గస్స మే బుద్ధాదిరతనరూపాని అపస్సతో తప్పటిచ్ఛాదకమోహన్ధకారవిద్ధంసకదేసనాపజ్జోతధారణేన మయ్హం భోతా గోతమేన ఏతేహి పరియాయేహి దేసితత్తా అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో.

అథ వా ఏకచ్చియేన మత్తేన యస్మా అయం ధమ్మో దుక్ఖదస్సనేన అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి విపల్లాసప్పహానేన చ నిక్కుజ్జితుక్కుజ్జితసదిసో, సముదయదస్సనేన దుక్ఖే ‘‘సుఖ’’న్తి విపల్లాసప్పహానేన చ పటిచ్ఛన్నవివరణసదిసో, నిరోధదస్సనేన అనిచ్చే ‘‘నిచ్చ’’న్తి విపల్లాసప్పహానేన చ మూళ్హస్స మగ్గాచిక్ఖణసదిసో, మగ్గదస్సనేన అనత్తని ‘‘అత్తా’’తి విపల్లాసప్పహానేన చ అన్ధకారే పజ్జోతసదిసో, తస్మా సేయ్యథాపి నామ నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య…పే… పజ్జోతం ధారేయ్య ‘‘చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీ’’తి, ఏవం పకాసితో హోతి.

యస్మా పనేత్థ సద్ధాతపకాయగుత్తతాదీహి సీలక్ఖన్ధో పకాసితో హోతి, పఞ్ఞాయ పఞ్ఞాక్ఖన్ధో, హిరిమనాదీహి సమాధిక్ఖన్ధో, యోగక్ఖేమేన నిరోధోతి ఏవం తిక్ఖన్ధో అరియమగ్గో నిరోధో చాతి సరూపేనేవ ద్వే అరియసచ్చాని పకాసితాని. తత్థ మగ్గో పటిపక్ఖో సముదయస్స, నిరోధో దుక్ఖస్సాతి పటిపక్ఖేన ద్వే. ఇతి ఇమినా పరియాయేన చత్తారి సచ్చాని పకాసితాని. తస్మా అనేకపరియాయేన పకాసితో హోతీతి వేదితబ్బో.

ఏసాహన్తిఆదీసు ఏసో అహన్తి ఏసాహం. సరణం గచ్ఛామీతి పాదేసు నిపతిత్వా పణిపాతేన సరణగమనేన గతోపి ఇదాని వాచాయ సమాదియన్తో ఆహ. అథ వా పణిపాతేన బుద్ధంయేవ సరణం గతోతి ఇదాని తం ఆదిం కత్వా సేసే ధమ్మసఙ్ఘేపి గన్తుం ఆహ. అజ్జతగ్గేతి అజ్జతం ఆదిం కత్వా, అజ్జదగ్గేతి వా పాఠో, ద-కారో పదసన్ధికరో, అజ్జ అగ్గం కత్వాతి వుత్తం హోతి. పాణేహి ఉపేతం పాణుపేతం, యావ మే జీవితం పవత్తతి, తావ ఉపేతం, అనఞ్ఞసత్థుకం తీహి సరణగమనేహి సరణం గతం మం భవం గోతమో ధారేతు జానాతూతి వుత్తం హోతి. ఏత్తావతా అనేన సుతానురూపా పటిపత్తి దస్సితా హోతి. నిక్కుజ్జితాదీహి వా సత్థుసమ్పత్తిం దస్సేత్వా ఇమినా ‘‘ఏసాహ’’న్తిఆదినా సిస్ససమ్పత్తి దస్సితా. తేన వా పఞ్ఞాపటిలాభం దస్సేత్వా ఇమినా సద్ధాపటిలాభో దస్సితో. ఇదాని ఏవం పటిలద్ధసద్ధేన పఞ్ఞవతా యం కత్తబ్బం, తం కత్తుకామో భగవన్తం యాచతి ‘‘లభేయ్యాహ’’న్తి. తత్థ భగవతో ఇద్ధియాదీహి అభిప్పసాదితచిత్తో ‘‘భగవాపి చక్కవత్తిరజ్జం పహాయ పబ్బజితో, కిమఙ్గం పనాహ’’న్తి సద్ధాయ పబ్బజ్జం యాచతి, తత్థ పరిపూరకారితం పత్థేన్తో పఞ్ఞాయ ఉపసమ్పదం. సేసం పాకటమేవ.

ఏకో వూపకట్ఠోతిఆదీసు పన ఏకో కాయవివేకేన, వూపకట్ఠో చిత్తవివేకేన, అప్పమత్తో కమ్మట్ఠానే సతిఅవిజహనేన, ఆతాపీ కాయికచేతసికవీరియసఙ్ఖాతేన ఆతాపేన, పహితత్తో కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతాయ విహరన్తో అఞ్ఞతరఇరియాపథవిహారేన. న చిరస్సేవాతి పబ్బజ్జం ఉపాదాయ వుచ్చతి. కులపుత్తాతి దువిధా కులపుత్తా, జాతికులపుత్తా, ఆచారకులపుత్తా చ. అయం పన ఉభయథాపి కులపుత్తో. అగారస్మాతి ఘరా. అగారానం హితం అగారియం కసిగోరక్ఖాదికుటుమ్బపోసనకమ్మం వుచ్చతి. నత్థి ఏత్థ అగారియన్తి అనగారియం, పబ్బజ్జాయేతం అధివచనం పబ్బజన్తీతి ఉపగచ్ఛన్తి ఉపసఙ్కమన్తి. తదనుత్తరన్తి తం అనుత్తరం. బ్రహ్మచరియపరియోసానన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స పరియోసానం, అరహత్తఫలన్తి వుత్తం హోతి. తస్స హి అత్థాయ కులపుత్తా పబ్బజన్తి. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి తస్మింయేవ అత్తభావే. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనాయేవ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా, అపరప్పచ్చయం ఞత్వాతి అత్థో. ఉపసమ్పజ్జ విహాసీతి పాపుణిత్వా సమ్పాదేత్వా వా విహాసి. ఏవం విహరన్తో చ ఖీణా జాతి…పే… అబ్భఞ్ఞాసి. ఏతేనస్స పచ్చవేక్ఖణభూమిం దస్సేతి.

కతమా పనస్స జాతి ఖీణా, కథఞ్చ నం అబ్భఞ్ఞాసీతి? వుచ్చతే – న తావస్స అతీతా జాతి ఖీణా పుబ్బేవ ఖీణత్తా, న అనాగతా అనాగతే వాయామాభావతో, న పచ్చుప్పన్నా విజ్జమానత్తా. యా పన మగ్గస్స అభావితత్తా ఉప్పజ్జేయ్య ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసు ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధప్పభేదా జాతి, సా మగ్గస్స భావితత్తా అనుప్పాదధమ్మతం ఆపజ్జనేన ఖీణా. తం సో మగ్గభావనాయ పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖిత్వా కిలేసాభావే విజ్జమానమ్పి కమ్మం ఆయతిం అపటిసన్ధికం హోతీతి జానన్తో జానాతి.

వుసితన్తి వుత్థం పరివుత్థం, కతం చరితం నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. కతం కరణీయన్తి చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియభావనావసేన సోళసవిధమ్పి కిచ్చం నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి ఇదాని పున ఇత్థభావాయ ఏవం సోళసకిచ్చభావాయ కిలేసక్ఖయాయ వా మగ్గభావనా నత్థీతి. అథ వా ఇత్థత్తాయాతి ఇత్థభావతో, ఇమస్మా ఏవంపకారా ఇదాని వత్తమానక్ఖన్ధసన్తానా అపరం ఖన్ధసన్తానం నత్థి. ఇమే పన పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా తిట్ఠన్తి ఛిన్నమూలకో రుక్ఖో వియాతి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరోతి ఏకో. అరహతన్తి అరహన్తానం. మహాసావకానం అబ్భన్తరో ఆయస్మా భారద్వాజో అహోసీతి అయం కిరేత్థ అధిప్పాయోతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ కసిభారద్వాజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.